Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2
ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੌ ਮਰੁਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਯਾਸ਼ਵਿਡਾਵਤੇ| ਆਭੁਕ੍ਤੇ ਸ਼੍ਣੁਨਪਾਯ੍ਵਾਮਦਤ੍ਤੇਸ੍ਟੌ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੨||
स्नेहबस्तौ मरुतपित्तकफाऽत्याऽऽशविडावृते| आभुक्ते श्णुनपाय्वाऽऽमदत्तेऽष्टौ व्यापदः स्मृताः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3
ਸ਼ੀਤੇਲ੍ਪੋ ਵਾਧਿਕੇ ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯੁਸ੍ਣਃ ਕਫੇ ਮਦੁਃ| ਅਤਿਭੁਕ੍ਤੇ ਗੁਰੁਰ੍ਵਰ੍ਚਃ ਸਞ੍ਚਯੇਲ੍ਪਬਲਸ੍ਤਥਾ| ਦਤ੍ਤਸ੍ਤੈਰਾਵਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨਾਯਾਤ੍ਯਭਿਭਵਾਦਪਿ||੩||
शीतेऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चः सञ्चयेऽल्पबलस्तथा| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नाऽऽयात्यभिभवादपि||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4
ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਰੁਸਦਨਾਧ੍ਮਾਨਜ੍ਵਰਸ਼ੂਲਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨੈਃ| ਪਾੜ੍ਸ਼੍ਵਰੁਗ੍ਵੇਸ੍ਟਨੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੁਨਾ ਸ੍ਨੇਹਮਾਵਤਮ੍| ਸ੍ਨਿਘ੍ਦਾਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣੈਸ੍ਤਂ ਰਾਸ੍ਨਾਪੀਤਦ੍ਰੁਤੈਲਿਕੈਃ| ਸੌਵੀਰਕਸੁਰਾਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਯਵਸਾਧਿਤੈਃ| ਨਿਰੂਹੈਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਮੂਤ੍ਰੈਃ ਪਾਞ੍ਚਮੂਲਿਕੈਃ| ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਚ ਤੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਯਂ ਭੁਕ੍ਤੇਨੁਵਾਸਯੇਤ੍||੪||
स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः| पाऱ्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निघ्दाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक्समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5
ਤਡ੍ਦਾਹਰਾਗਸਮ੍ਮੋਹਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਤਮਕਜ੍ਵਰੈਃ| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਵਤਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਤਿਕ੍ਤੈਸ੍ਤਂ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰ੍ਹਰੇਤ੍||੫||
तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः| विद्यात्पित्तावृतं स्वादु तिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਾਲਸ੍ਯਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਿਗੌਰਵੈਃ| ਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਗ੍ਲਾਨਿਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਨੇਹਮਾਵ੍ਮਤਮ੍| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੈਃ ਸੁਰਾਮੂਤ੍ਰੋਪਸਾਧਿਤੈਃ| ਫਲਤੈਲਯੁਤੈਃ ਸਾਮ੍ਲੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍||੬||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमाव्मृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7
ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਗ੍ਲਾਨਿਸ਼ੂਲਨਿਦ੍ਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨੈਃ| ਆਮਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਦਾਹੈਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਤ੍ਯਸ਼ਨਾਵਤਮ੍| ਕਟੂਨਾਂ ਲਵਣਾਨਾਞ੍ਚ ਕ੍ਵਾਥੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਪਾਚਨਮ੍| ਮਦੁਰ੍ਵਿਰੇਕਃ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਤਤ੍ਰਾਮਵਿਹਿਤਂ ਹਿਤਮ੍||੭||
छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानाञ्च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्राऽऽमविहितं हितम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਨਿਲਸਙ੍ਗਾਰ੍ਤ੍ਤਿਗੁਰੁਤ੍ਵਾਧ੍ਮਾਨਹਦ੍ਗ੍ਰਹੈਃ| ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਿਡਾਵਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੈਃ ਸਬਸ੍ਤਿਭਿਃ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਬਿਲ੍ਵਾਦਿਸਿਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨੈਃ| ਨਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ ਵਿਧਿਨਾ ਸਮ੍ਯਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਹਰੇਣ ਚ||੮||
विण्मूत्राऽनिलसङ्गार्त्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः साऽनुवासनैः| निर्हरेद् विधिना सम्यगुदावर्त्तहरेण च||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9
ਅਭੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ੂਨਪਾਯੋਰ੍ਵਾ ਪੇਯਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਵਾ| ਗੁਦੇ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਵੇਗਾਦ੍ਧਾਵਤ੍ਯਨਾਵਤਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਕਾਯਂ ਤਤਃ ਕਣ੍ਠਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਖੇਭ੍ਯ ਏਤ੍ਯਪਿ| ਮੂਤ੍ਰਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਸਿਦ੍ਧੋ ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਵਾਨ੍| ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਤੈਲੋ ਦੇਯਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੂਹਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨਃ| ਕਣ੍ਠਾਦਾਗਚ੍ਛਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਕਣ੍ਠਗ੍ਰਹਵਿਰੇਚਨੈਃ| ਛਰ੍ਦਿਘ੍ਨੀਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍||੯||
अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयमात्राऽशितस्य वा| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः साऽनुवासनः| कण्ठादाऽऽगच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्त्तनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10
ਨਾਪਕ੍ਵਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ ਗੁਦਂ ਸ ਹ੍ਯੁਪਲਿਮ੍ਪਤਿ| ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰੁਙ੍ਮੋਹਕਣ੍ਡੂਸ਼ੋਫਾਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਰ ਚ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਤੈਲਮਰ੍ਕਪਤ੍ਰਰਸੇ ਸ਼ਤਮ੍||੧੦||
नाऽपक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियाऽत्र च| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11
ਹਸ੍ਵਂ ਦੀਰ੍ਘਂ ਤਨੁ ਸ੍ਥੂਲਂ ਜੀਰ੍ਣ ਸ਼ਿਥਿਲਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਪਾੜ੍ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਤਥਾ ਵਕ੍ਰਮਸ੍ਟੌ ਨੇਤ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਤਿਗਤਿਕ੍ਸੋਭਕਰ੍ਸਣਕ੍ਸਣਨਸ੍ਰਵਾਃ| ਗੁਦਪੀਡਾ ਗਤਿਰ੍ਜਿਹ੍ਯਾ ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍||੧੧||
हृस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्ण शिथिलबन्धनम्| पाऱ्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्| अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः| गुदपीडा गतिर्जिह्या तेषां दोषा यथाक्रमम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12
ਮਾਂਸਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਿਸਮਜਾਲਵਤ੍ਸ੍ਥੂਲਵਾਤਲਾਃ| ਛਿਨ੍ਨਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਤਾਨਸ੍ਟੌ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਕਰ੍ਮਸੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਗਤਿਵੈਸਮ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਜਿਹ੍ਵਤ੍ਵਸ੍ਰੁਤਿਦੁਰ੍ਗ੍ਰਹਾਃ| ਫੇਨਾਲਿਚ੍ਯੁਤ੍ਯਧਾਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬਸ੍ਤੇਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਦੋਸਤਃ||੧੨||
मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलाः| छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्| गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्वत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः| फेनालिच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13
ਉਚ੍ਚਕੈਰਤ੍ਯਵਾਕ੍ਸ਼ੀਰ੍ਸਂ ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਉਤ੍ਤਾਨਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਯ੍ਯਾਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੋਤਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਾਧੂਨਾਗਤਿਃ| ਆਸ਼੍ਵਾਗਤਿਰ੍ਮਰੁਤ੍ਕੋਪਸ੍ਤਪ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਚ| ਤਦ੍ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਯਥੌਪਯਿਕਮਤ੍ਰ ਚ||੧੩||
उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम्| उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्| मूत्राघातोऽतिसम्प्राप्तिप्राप्तिः साधूनागतिः| आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च| तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14
ਸਵਾਤਾਤਿਤਿਸ੍ਰੁਤੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤਿਰ੍ਯਗੁਲ੍ਲੁਪ੍ਤਕਮ੍ਪਿਤਾਃ| ਅਤਿਮਨ੍ਦਕਬਾਹ੍ਯਾਤਿਵੇਗਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਣੇਤ੍ਤਤਃ||੧੪||
सवाताऽतितिस्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः| अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेत्तृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15
ਅਨੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸ੍ਯ ਤੁ ਬਦ੍ਧੇ ਵਾ ਦਤ੍ਤੇ ਨਿਃਸ਼ੇਸ ਏਵ ਵਾ| ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕ੍ਸੁਭਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੂਲਤੋਦਕਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਗੁਦੇ ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਾਤਘ੍ਨਨ੍ਯਸ਼ਨਾਨਿ ਚ||੧੫||
अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राऽभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नन्यशनानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16
ਦ੍ਰੁਤਂ ਪ੍ਰਣੀਤੇ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਟੇ ਸਹਸੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ ਏਵ ਵਾ| ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਟੀਗੁਦਜਙ੍ਘੋਰੁਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਤ੍ਤਿਭੇਦਨਮ੍| ਭੋਜਨਂ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤ੍ਘ੍ਨਂ ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਃ ਸਬਸ੍ਤਯਃ||੧੬||
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्त्तिभेदनम्| भोजनं तत्र वात्घ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਲ੍ਯਾਵਤੇ ਦ੍ਵਾਰੇ ਬਦ੍ਧੇ ਵਾਪਿ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਨੇਤ੍ਰੇ ਤਦਜੁ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਯੇਤ੍||੧੭||
तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति| नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18
ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਨ੍ਤਰਾਮੁਕ੍ਤੇ ਗੁਦੇ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋਨਿਲਃ| ਉਰਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਂ ਸਾਦਮੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਜਨਯੇਦ੍ਬਲੀ| ਬਸ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਃ ਫਲਸ਼੍ਯਾਮਾਦਿਮੂਤ੍ਰਵਾਨ੍||੧੮||
पीड्यमानेऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः| उरः शिरोरुजं सादमूर्वाश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19
ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਾਹੋ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ੋਫਃ ਕਮ੍ਪੇਨਾਭਿਹਤੇ ਗੁਦੇ| ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਸੇਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਬਸ੍ਤਯਃ||੧੯||
स्याद्दाहो श्वयथुः शोफः कम्पेनाऽभिहते गुदे| कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20
ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਣੀਤੇਨ ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਕ੍ਸਣਨਾਦ੍ਵਲੇਃ| ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਰ੍ਤ੍ਤਿਦਾਹਨਿਸ੍ਤੋਦਗੁਰੁਵਰ੍ਚਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਚੁਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੨੦||
अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः| स्यात् सार्त्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम्| तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21
ਨ ਭਾਵਯਤਿ ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਣੇਯਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਾ||੨੧||
न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाऽऽशु निवर्त्तते| स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक्प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22
ਅਤਿਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਤਿਸ੍ਠ੍ਤ੍ਯਾਯਾਤਿ ਵਾ ਗਲਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਗਲਪੀਡਾਦਿਕਰ੍ਮ ਚ||੨੨||
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठ्त्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादिकर्म च||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23
ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚ ਕ੍ਸਾਮਦੇਹਬਲਾਨਲਮ੍| ਯਥਾਣ੍ਡਂ ਤਰੁਣਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਤੈਲਪਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਤਥਾ| ਭਿਸਕ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤੋ ਰਕ੍ਸੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦਪਚਾਰਤਃ||੨੩||
वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा| भिषक्प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24
ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਹਦ੍ਯਾਨਿ ਤਤੋਮ੍ਲਲਵਣੌ ਰਸੌ| ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤੌ ਤਤੋ ਭੂਯਃ ਕਸਾਯਕਟੁਕੌ ਤਤਃ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਯੋਃ| ਵ੍ਯਾਤ੍ਯਾਸਾਦੁਪਯੋਗੇਨ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਨਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵਸਹਃ ਸ੍ਥਿਰਬਲੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਗਤਃ||੨੪||
दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यात्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25
ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਯਜੇਦਸ੍ਟੌ ਭਾਸ਼੍ਯਾਦੀਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨੫||
अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाश्यादीनि विशेषतः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26
ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਰੋਗਤਿਮਿਰੋਰਃ ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਥਾਃ| ਰਕ੍ਤਨਿਸ੍ਠੀਵਤਮਕਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਾਧਨਮ੍| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਨਸ੍ਯਾਧੋ ਭਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹੋਪਸੇਵਨਮ੍| ਮੌਨਂ ਵਿਧਿਰ੍ਵਾਤਹਰੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਵਿਕਾਰਜਿਤ੍||੨੬||
उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरः स्वरव्यथाः| रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम्| अभ्यङ्गस्वेदनस्याऽधो भक्तस्नेहोपसेवनम्| मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27
ਅਤ੍ਯਾਸ੍ਯਾਯਾਨਯਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧਿਮੂਰ੍ਧਤ੍ਰਿਕਾਦਿਰੁਕ੍| ਅਤਿਚਿਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਤ੍ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਸਦਨਾਦਯਃ| ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਹਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਅਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਦਾਮਵਿਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧੇਯੋ ਵਿਧਿਰਾਮਹਾ| ਅਹਿਤਾਨ੍ਨਾਦ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭੇਸਜਾਨਿ ਚ||੨੭||
अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक्| अतिचिङ्क्रमणात् पादजङ्घोरुसदनादयः| तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः| तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा| अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28
ਹਲੀਮਕਾਦਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ਪੁਰਾ ਗਦਾਃ| ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਜਿਤ੍ਤੇਸੁ ਧੂਮਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਲਙ੍ਘਨਮ੍||੨੮||
हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात्पुरा गदाः| विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्घनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29
ਵ੍ਯਵਾਯਾਜ੍ਜੀਵਿਤਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰਸ੍ਯਾਨਿਲਾਮਯੈਃ| ਗੁਦੋਵਲੁਪ੍ਯਤ ਇਵ ਭ੍ਰਮਤੀਵ ਚ ਚੇਤਨਾ| ਮੇਢ੍ਰਂ ਧੂਮਾਯਤਿ ਮਨਸ੍ਤਮਸੀਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਜੀਵਨੀਯਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸੋਰੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਆਹਾਰੋ ਬਂਹਣਸਤ੍ਰ ਵਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਤੇ ਚ ਬਸ੍ਤਯਃ||੨੯||
व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः| गुदोऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना| मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते| जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम्| आहारो बृंहणसत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30
ਵੇਗਰੋਧੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾ ਯੇ ਸਦਾਤੁਰਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਵਿਬਦ੍ਧੇ ਪਵਨੇ ਸਰ੍ਵਦੇਹੋਪਤਾਪਿਨਿ| ਫਲਵਰ੍ਤਿ ਪੁਰਾ ਦਦ੍ਯਾਦਥ ਬਸ੍ਤਿਂ ਚਲਾਪਹਮ੍||੩੦||
वेगरोधोर्ध्ववातत्वात्प्रागुक्ता ये सदातुराः| तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापिनि| फलवर्ति पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31
ਨਿਕੁਮ੍ਭਕੁਮ੍ਭਾਗ੍ਨ੍ਯੁਰੁਬੂਕਧਾਵਨੀ- ਪੁਨਰ੍ਨਵਂ ਦਾਰੁ ਮਹਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਕਮ੍| ਫਲਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰੇ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਸਮਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ ਘਤਂ ਸਤੈਲਂ ਲਵਣਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚ| ਨਿਰੂਹਿਤਂ ਧਨ੍ਵਰਸੇਨ ਭੋਜਯੇ- ਨ੍ਨਿਕੁਮ੍ਭਤੈਲੇਨ ਤਤੋਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਬਲਾਂ ਸਰਾਸ੍ਨਾਂ ਫਲਬਿਲ੍ਵਚਿਤ੍ਰਕਾਨ੍ ਦ੍ਵਿਞ੍ਚਮੂਲਂ ਕਤਮਾਲਕਾਤ੍ ਫਲਮ੍| ਯਵਾਨ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਪਚੇਜ੍ਜਲੇ ਰਸਃ ਸਮੁਸ੍ਤਪਾਠੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੈਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਕਵਾਨ੍| ਸਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਸੈਨ੍ਧਵੋ ਹਿਤਃ ਸਦਾਤੁਰਾਣਾਂ ਬਲਪੁਸ੍ਟਿਵਰ੍ਣਦਃ| ਤਥਾਨੁਵਾਸ੍ਯਂ ਮਧੁਕੇਨ ਸਾਧਿਤਂ ਫਲੇਨ ਬਿਲ੍ਵੇਨ ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਯਾਥਵਾ| ਸਜੀਵਨੀਯਸ੍ਤੁ ਰਸੋਨੁਵਾਸਨੇ ਨਿਰੂਹਣੇ ਚਾਲਵਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਹਿਤਃ||੩੧||
निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनी- पुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम्| फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तद् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च| निरूहितं धन्वरसेन भोजये- न्निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्| बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्| यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान्| सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः| तथाऽनुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽथवा| सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चाऽलवणः शिशोर्हितः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33
ਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤੇਰ੍ਨੈਵਾਨ੍ਯਤ੍ ਪਥ੍ਯਂ ਸ੍ਥਵਿਰਬਾਲਯੋਃ| ਬਲਾਙ੍ਗਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਦਤੋ ਯੋਜਯੇਦਤਃ||੩੨|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੩||
निरूहबस्तेर्नैवान्यत् पथ्यं स्थविरबालयोः| बलाङ्गवर्द्धनं शीघ्रमादृतो योजयेदतः||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon