3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिनामाऽध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2

अतिक्षुधितेनाऽतिमृदुकोष्ठेनाऽल्पश्लेष्मणा दुर्वमेन हीन- मात्रमतिमात्रं तीक्ष्णमतिशीतमजीर्णे वा पीतं वमनमधो- गच्छति| तत्रेप्सिताऽनवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च| तं पुनराशु स्नेहयित्वा यौगकैर्मात्राकालाद्यपेक्षं वामयेत्| व्याप-त्कराणि च पूर्वोक्तमतिक्रमं स्मरन् परिहरेत्||२||

Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3

अजीर्णिनः श्लेष्मवतोऽत्युष्णतीक्ष्णलवणमतिमात्रमहृद्यं वा विरेचनमन्यद्वा भेषजमूर्ध्वं प्रवर्त्तते| तत्र पूर्वोक्ता व्यापत् साधनञ्च| तत ऊर्ध्वमप्युत्तिष्ठति हृद्यलेहवटक- वर्ज्यमौषधं न तृतीयमवचारयेत्||३||

Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4

क्रूरकोष्ठस्याऽतितीक्ष्णाऽग्नेरल्पमल्पवीर्यं वा भेषजमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा भक्तवदुपैति पाकम्| तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्नियमाणा विभ्रमं कुर्वन्ति| तं स्निग्धकोष्ठमनल्पममन्दं चौषधं पाययेत्||४||

Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5

कषायमल्पमप्रत्यग्रं रूक्षं वा भेषजमस्निग्धस्विन्नेन वा पीतं शीतोपचारेण वा स्तब्धं दोषविग्रथितमयोगी भवति| तत्र वमने भूयो वामयेत्| विरेचने स्निग्धस्विन्नं पुरर्विरेच- येत्| उत्क्लिष्टभूरिदोषं वा तृतीयेऽहनि| उभयोश्च संशो- धनयोर्लवणतैलाभ्यक्तं पिण्डप्रस्तराभ्यां स्वेदयेत्||५||

Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6

स्निग्धस्विन्नस्य च वमनमकृत्वा विरेचनं पीतवतः साम- स्य वा मृदु वा विरिक्तस्याधोभागेऽत्यर्थगुरुस्तब्धो- दरता शूलोवातमूत्रपुरीषसङश्च भवति| तमप्ययोगिनं समूत्रैस्तीक्ष्णैरास्थाप्य जाङ्गलरसैश्च भोजयित्वा फल- दारुपिप्पलीसिद्धेन तैलेनानुवास्य वातहरैश्च स्नेहैरूप- स्नेह्य पुनस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्||६||

Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7

कफोल्बणस्यातिस्निग्धस्य गुरुकोष्ठस्य मन्दाग्नेर्वा मृदु- प्रणीतमौषधं भृशमुत्क्लेश्य दोषान् जाड्यतन्द्रादौर्ब- ल्याङ्गसादान् जनयति| तच्छीघ्रमुल्लिखेत्| लङ्घनेन च सन्धुक्षिताग्निं पुनः स्निग्धं तीक्ष्णोष्णैर्विशोधयेत्||७||

Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8

सशोषान्नाय वातश्लेष्मवते रूक्षाय सोदावर्ताय मन्दाग्नये वा शीतं रूक्षं वा दत्तमौषधं भृशमाऽऽध्मानं करोति| तत्र मलसङ्गात् समुन्नह्यत्युदरमन्तः शूलं दृतिवत् पार्श्व योराऽऽपूर्णता शिरः पृष्ठरुजा श्वासकासौ पायुबस्ति- निस्तोदश्च भवति| तमुदावर्त्ताऽऽनाहहाराऽभ्यङ्गस्वेदव- र्तिदीपनचूर्णबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्||८||

Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9

क्षामेणाल्पबलेन मृदुकोष्ठाग्निना रूक्षेणाऽस्निग्धेन वा| स्विन्नेन सामेन वा बलवदौषधमुपयुक्तं सपित्तमनिलं प्रदूष्य परिकर्त्तिकामापादयति| तत्र नाभिबस्तिगुदमेढ्रे सदाहपरिकर्त्तनमनिलसङ्गो विष्टम्भश्च| तं कृष्णतिलमधुकमधुयुक्तैः पिच्छाबस्तिभिराऽऽ- स्थापयेत्| क्षीरिवृक्षशृतक्षीरेण वा| शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकतैलेन वाऽनु- वासयेत्| क्षामस्य च मधुरो बृंहणश्च सर्वो विधिरिष्टः| सामे लङ्घनदीपनञ्च लघुरूक्षोष्णं चाऽन्नपानम्| निरामी- भूतेऽनुबन्धे लघुक्षाराम्लम्| सवाते दधिसाराम्लं दाडिम- त्वचा युक्तं भोजने पाने च प्रयुञ्जीत| सदाडिमरसं च सर्पिः पिबेदुष्णाम्बुना वा तिलदेवदारुकल्कम्||९||

Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10

क्रूरकोष्ठस्य बहुदोषस्याऽल्पमल्पगुणं मृदु स्निग्धं वा शोधनमवचारितमुक्त्लेश्य दोषान् न निर्हरति| अल्पा- ऽल्पं च पित्तकफसंसृष्टं परिस्रवति| विष्टम्भगौरवशो- फकण्डूपाण्डुताङ्गसादगुल्मशूलानि चापादयति| तं तिनिशधवाऽश्वत्थकर्णपलाशबलानिर्य्यूहैर्मधुयु- क्तैराऽऽस्थापयेत्| उपशान्तपरिस्रावं च पुनरुपस्निग्धं तीक्ष्णैः शोधयेत्| शुद्धे च दीपनांश्चूर्णाऽऽसवारिष्टादीन् योजयेत्||१०||

Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11

पीतौषधो यदा वेगमुदीरयति निगृह्णाति वा तदा प्रवा- हिकास्य जायते| तस्यां सदाहशूलं सपिच्छं श्वेतं कृष्णं रक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति| तं परिस्रावविधिनोपचरेत्||११||

Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12

पीतौषधस्य भेषजोद्गारच्छर्द्यादीनां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयमुपसृत्य हृद्ग्रहं घोरमावहन्ति| ततः प्रधानमर्मोपतापाद्वेदनाभिरत्यर्थमाऽऽतुरः पीड्यते| मोहहिध्माकासलालापार्श्वशूलयुतो वेपथुमान् नष्टसंज्ञो दन्तान् कटकटायत्युद्दृत्ताक्षो जिह्वां खादति| तं हृदयोपसरणमाऽऽहुः| तस्मै भिषक् शीघ्रममुह्यन्नभ्यङ्गपूर्वं धान्यस्वेदेन परिस्वेद्य तीक्ष्णमवपीडं दद्यात्| यष्टीमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना वमनम्| कटुभिर्वा कफोत्तराय| ततो दोषशेषं पाचनीयैः पाचयेद्यथादोषोच्छ्रयं च बस्तीन् वितरेत्||१२||

Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13

अस्निग्धस्विन्नेनाऽब्रह्मचारिणा वेगधारिणा मृदुकोष्ठेन सुकुमारेण वा रूक्षमौषधमतिमात्रं प्रयुक्तमतिविरेकाद्वायुं कोपयति| तेन सर्वाङ्गप्रग्रहो भवति| तस्य विशेषात्पार्श्व- पृष्ठश्रोणिमन्यामर्मसु शूलमूर्च्छाभ्रमकम्पस्तम्भो निस्तोदो भेद उद्वेष्टनं संज्ञानाशश्च स्यात्| तमभ्यज्य धान्यैः स्वेद- यित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्| वातहरं चाऽन्नपानम्||१३||

Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14

स्निघ्दस्विन्नस्याऽतिमृदुकोष्ठस्य क्षुधितस्य वा तीक्ष्ण- मतिभूरि वा प्रयुक्तमौषधं सर्वशो निर्हृत्य मलान् धातू- नपि द्रवीकृत्य विस्रावयेदतियोगेन| तं शतधौतघृतेना- भ्यज्य कषायस्वादुशीतैः प्रदेहपरिषेकाऽवगाहाऽन्नपानैः शर्करामधुमद्भिश्च लेहैः स्तम्भयेत्| चन्दनाञ्जनोशीर- च्छागाऽसृक्शीतोदकैर्लाजसक्तून् पाययेत्| पिच्छाबस्तीं- श्चास्मै दद्यान्मधुरवर्गसिद्धं च क्षीरसर्पिः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| रक्तपित्तविधानं च कुर्यात्||१४||

Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15

विशेषेण वमनाऽतियोगे सघृतसिताक्षौद्रं फलरसैर्मन्थं पिबेत्| क्षीरिवृक्षशृङ्गसिद्धां वा समाक्षिकां पेयां क्षीरं वा संग्राहिद्रव्यसिद्धं च क्षीरं भोजनेऽवचारयेत्| सोद्गारायां च छर्द्यां धनिकामधूकमधुरसमुस्ताऽञ्जनानि मधुना लिह्यात्| वाक्सङ्गे हनुसङ्गेऽनिलार्त्तौ च घृतमांस- रससिद्धामल्पतण्डुलां पेयां पिबेत्| स्नेहस्वेदौ चाऽव- चारयेत्| जिह्वाप्रवेशे स्निग्धाम्ललवणान् कवलगण्डूषान् हृद्यांश्चा- ऽऽजमांसरसान्| पुरतश्चाऽस्य फलान्यम्लानि खादयेत्| निर्गतां तु जिह्वां तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां व्योषलवण- चूर्णप्रघृष्टां वा प्रवेशयेत्| अक्षिणी व्यावृत्ते घृताऽभ्यक्ते पीडयेद्विसंज्ञं सामवेणुगीतशब्दान् श्रावयेत्||१५||

Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16

विरेचनाऽतियोगे तण्डुलाऽम्भसा मधुमिश्रेण वमेत्| प्रियङ्ग्वादिञ्च तण्डुलोदकेन पिबेद् लोध्ररसाञ्जनदा- हिमत्वचो वा| सोमवल्ककट्फलोत्पलसमङ्गापद्मकेस- राणि वा| क्षौद्रशर्करामधुकौदुम्बरत्वचो वा| रक्ताति सारक्रियां च कुर्वीत| गुदं निःसृतमभ्यज्य स्वेदयित्वा कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| पूर्ववच्च वाक्सङ्गादीन् साधयेत्||१६||

Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17

उभयत्र च जीवरक्तपित्तयोर्ज्ञानार्थं रक्ते शुक्लं पिचु प्लोतं वा क्षिपेत्| तस्मिन्नावाने कोष्णाम्बुक्षालितशुद्धे जीवरक्तम्| विवर्णे तु रक्तपित्तं विद्यात्| अन्नं वा तद्विमिश्रं शुने काकाय वा दद्यात्| तस्मिन् भुक्ते जीवं वदेदभुक्ते पित्तम्| आमरणाच्च तस्य तृण्मूर्छामदार्त्तस्य क्रियां पित्तघ्नी- मतियोगोक्तां च कुर्यात्| एणादिरुधिरं वाऽतिस्रुत- रक्तोक्तविधिना सक्षौद्रं शीघ्रमुपयुञ्जीत| तद्धि सद्यो जीवमभिसन्दधाति| श्यामाकाश्मर्यमधूकदूर्वोशीरैर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनयुक्तं शीतं बस्तौ निषेचयेत्||१७||

Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18

शेषेष्वपि चाऽसम्यक्प्रयुक्तवमनविरेचनोपद्रवेषु यथा- ऽऽमयं दोषादीनपेक्ष्य प्रतिकुर्याद्बस्तिव्यापत् सिद्धिं चेक्षेत||१८||

Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19

एवमुभयतो भागेऽपि शोधने यथावस्थमुत्तिष्ठेत| या तु विरेचने परिकर्त्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनम्| यदधः- परिस्रवः स कफप्रसेको यदधः प्रवाहणं स शुष्कोद्गार इति| भवति चात्र||१९||

Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20

असम्यक्संस्कृतं जीर्णं व्यापद्येत्तौषधं ध्रुवम्| छर्दनं न तु दुश्छर्दं दुर्विरेच्यं न रेचनम्| पाययेदौषधं भूयस्तन्निहन्ति तथा हि तौ| यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं वमिस्तृष्णा विबन्धश्चाऽऽशु शाम्यति| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाऽधः प्रवर्त्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं वा स्वेदं तत्राऽवचारयेत्| सम्यग्विरिक्तस्योद्गारे भेषजं क्षिप्रमुल्लिखेत्| अजीर्णमप्रवृत्तौ तु सुशीतैः स्तम्भयेद् भिषक्| कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्त्तते| रूक्षाऽनाहारयोर्जीर्णे तिष्ठत्यूर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्| तृण्मोहभ्रममूर्च्छाद्याः स्युर्जीर्यति च भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते| लालाहृल्लासविष्टम्भरोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||२०||

Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21

प्रतिकूला गतिः पाको प्रथितत्वं सगौरवम्| दोषोत्क्लेशो भृशाध्मानं परिकर्त्तः परिस्रवः| प्रवाहिका हृद्ग्रहणं सर्वगात्रपरिग्रहः| सह धातुस्रवेणैताः द्वादशोक्ताः ससाधनाः| व्यापदो विधिविभ्रं शाद् द्विविधेऽपि विरेचने||२१||

Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23

उत्पद्यमानासु च तासु तासु व्यापत्सु संशोधनविभ्रमेण| दिशाऽनयैवाऽऽशु यतेत सिद्धौ ज्योतिर्हि शास्त्रं नयदुर्नयानाम्||२२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहितायां कल्पस्थाने वमनविरेचन- व्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||२३||