Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো বমনবিরেচনব্যাপত্সিদ্ধিনামাঽধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাঽঽত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिनामाऽध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2
অতিক্ষুধিতেনাঽতিমৃদুকোষ্ঠেনাঽল্পশ্লেষ্মণা দুর্বমেন হীন- মাত্রমতিমাত্রং তীক্ষ্ণমতিশীতমজীর্ণে বা পীতং বমনমধো- গচ্ছতি| তত্রেপ্সিতাঽনবাপ্তির্দোষোত্ক্লেশশ্চ| তং পুনরাশু স্নেহযিত্বা যৌগকৈর্মাত্রাকালাদ্যপেক্ষং বামযেত্| ব্যাপ-ত্করাণি চ পূর্বোক্তমতিক্রমং স্মরন্ পরিহরেত্||২||
अतिक्षुधितेनाऽतिमृदुकोष्ठेनाऽल्पश्लेष्मणा दुर्वमेन हीन- मात्रमतिमात्रं तीक्ष्णमतिशीतमजीर्णे वा पीतं वमनमधो- गच्छति| तत्रेप्सिताऽनवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च| तं पुनराशु स्नेहयित्वा यौगकैर्मात्राकालाद्यपेक्षं वामयेत्| व्याप-त्कराणि च पूर्वोक्तमतिक्रमं स्मरन् परिहरेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3
অজীর্ণিনঃ শ্লেষ্মবতোঽত্যুষ্ণতীক্ষ্ণলবণমতিমাত্রমহৃদ্যং বা বিরেচনমন্যদ্বা ভেষজমূর্ধ্বং প্রবর্ত্ততে| তত্র পূর্বোক্তা ব্যাপত্ সাধনঞ্চ| তত ঊর্ধ্বমপ্যুত্তিষ্ঠতি হৃদ্যলেহবটক- বর্জ্যমৌষধং ন তৃতীযমবচারযেত্||৩||
अजीर्णिनः श्लेष्मवतोऽत्युष्णतीक्ष्णलवणमतिमात्रमहृद्यं वा विरेचनमन्यद्वा भेषजमूर्ध्वं प्रवर्त्तते| तत्र पूर्वोक्ता व्यापत् साधनञ्च| तत ऊर्ध्वमप्युत्तिष्ठति हृद्यलेहवटक- वर्ज्यमौषधं न तृतीयमवचारयेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4
ক্রূরকোষ্ঠস্যাঽতিতীক্ষ্ণাঽগ্নেরল্পমল্পবীর্যং বা ভেষজমূর্ধ্বভাগিকমধোভাগিকং বা ভক্তবদুপৈতি পাকম্| তত্র সমুদীর্ণা দোষা যথাকালমনির্হ্নিযমাণা বিভ্রমং কুর্বন্তি| তং স্নিগ্ধকোষ্ঠমনল্পমমন্দং চৌষধং পাযযেত্||৪||
क्रूरकोष्ठस्याऽतितीक्ष्णाऽग्नेरल्पमल्पवीर्यं वा भेषजमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा भक्तवदुपैति पाकम्| तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्नियमाणा विभ्रमं कुर्वन्ति| तं स्निग्धकोष्ठमनल्पममन्दं चौषधं पाययेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5
কষাযমল্পমপ্রত্যগ্রং রূক্ষং বা ভেষজমস্নিগ্ধস্বিন্নেন বা পীতং শীতোপচারেণ বা স্তব্ধং দোষবিগ্রথিতমযোগী ভবতি| তত্র বমনে ভূযো বামযেত্| বিরেচনে স্নিগ্ধস্বিন্নং পুরর্বিরেচ- যেত্| উত্ক্লিষ্টভূরিদোষং বা তৃতীযেঽহনি| উভযোশ্চ সংশো- ধনযোর্লবণতৈলাভ্যক্তং পিণ্ডপ্রস্তরাভ্যাং স্বেদযেত্||৫||
कषायमल्पमप्रत्यग्रं रूक्षं वा भेषजमस्निग्धस्विन्नेन वा पीतं शीतोपचारेण वा स्तब्धं दोषविग्रथितमयोगी भवति| तत्र वमने भूयो वामयेत्| विरेचने स्निग्धस्विन्नं पुरर्विरेच- येत्| उत्क्लिष्टभूरिदोषं वा तृतीयेऽहनि| उभयोश्च संशो- धनयोर्लवणतैलाभ्यक्तं पिण्डप्रस्तराभ्यां स्वेदयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6
স্নিগ্ধস্বিন্নস্য চ বমনমকৃত্বা বিরেচনং পীতবতঃ সাম- স্য বা মৃদু বা বিরিক্তস্যাধোভাগেঽত্যর্থগুরুস্তব্ধো- দরতা শূলোবাতমূত্রপুরীষসঙশ্চ ভবতি| তমপ্যযোগিনং সমূত্রৈস্তীক্ষ্ণৈরাস্থাপ্য জাঙ্গলরসৈশ্চ ভোজযিত্বা ফল- দারুপিপ্পলীসিদ্ধেন তৈলেনানুবাস্য বাতহরৈশ্চ স্নেহৈরূপ- স্নেহ্য পুনস্তীক্ষ্ণৈর্বিরেচযেত্||৬||
स्निग्धस्विन्नस्य च वमनमकृत्वा विरेचनं पीतवतः साम- स्य वा मृदु वा विरिक्तस्याधोभागेऽत्यर्थगुरुस्तब्धो- दरता शूलोवातमूत्रपुरीषसङश्च भवति| तमप्ययोगिनं समूत्रैस्तीक्ष्णैरास्थाप्य जाङ्गलरसैश्च भोजयित्वा फल- दारुपिप्पलीसिद्धेन तैलेनानुवास्य वातहरैश्च स्नेहैरूप- स्नेह्य पुनस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7
কফোল্বণস্যাতিস্নিগ্ধস্য গুরুকোষ্ঠস্য মন্দাগ্নের্বা মৃদু- প্রণীতমৌষধং ভৃশমুত্ক্লেশ্য দোষান্ জাড্যতন্দ্রাদৌর্ব- ল্যাঙ্গসাদান্ জনযতি| তচ্ছীঘ্রমুল্লিখেত্| লঙ্ঘনেন চ সন্ধুক্ষিতাগ্নিং পুনঃ স্নিগ্ধং তীক্ষ্ণোষ্ণৈর্বিশোধযেত্||৭||
कफोल्बणस्यातिस्निग्धस्य गुरुकोष्ठस्य मन्दाग्नेर्वा मृदु- प्रणीतमौषधं भृशमुत्क्लेश्य दोषान् जाड्यतन्द्रादौर्ब- ल्याङ्गसादान् जनयति| तच्छीघ्रमुल्लिखेत्| लङ्घनेन च सन्धुक्षिताग्निं पुनः स्निग्धं तीक्ष्णोष्णैर्विशोधयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8
সশোষান্নায বাতশ্লেষ্মবতে রূক্ষায সোদাবর্তায মন্দাগ্নযে বা শীতং রূক্ষং বা দত্তমৌষধং ভৃশমাঽঽধ্মানং করোতি| তত্র মলসঙ্গাত্ সমুন্নহ্যত্যুদরমন্তঃ শূলং দৃতিবত্ পার্শ্ব যোরাঽঽপূর্ণতা শিরঃ পৃষ্ঠরুজা শ্বাসকাসৌ পাযুবস্তি- নিস্তোদশ্চ ভবতি| তমুদাবর্ত্তাঽঽনাহহারাঽভ্যঙ্গস্বেদব- র্তিদীপনচূর্ণবস্তিক্রিযাভিরুপচরেত্||৮||
सशोषान्नाय वातश्लेष्मवते रूक्षाय सोदावर्ताय मन्दाग्नये वा शीतं रूक्षं वा दत्तमौषधं भृशमाऽऽध्मानं करोति| तत्र मलसङ्गात् समुन्नह्यत्युदरमन्तः शूलं दृतिवत् पार्श्व योराऽऽपूर्णता शिरः पृष्ठरुजा श्वासकासौ पायुबस्ति- निस्तोदश्च भवति| तमुदावर्त्ताऽऽनाहहाराऽभ्यङ्गस्वेदव- र्तिदीपनचूर्णबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9
ক্ষামেণাল্পবলেন মৃদুকোষ্ঠাগ্নিনা রূক্ষেণাঽস্নিগ্ধেন বা| স্বিন্নেন সামেন বা বলবদৌষধমুপযুক্তং সপিত্তমনিলং প্রদূষ্য পরিকর্ত্তিকামাপাদযতি| তত্র নাভিবস্তিগুদমেঢ্রে সদাহপরিকর্ত্তনমনিলসঙ্গো বিষ্টম্ভশ্চ| তং কৃষ্ণতিলমধুকমধুযুক্তৈঃ পিচ্ছাবস্তিভিরাঽঽ- স্থাপযেত্| ক্ষীরিবৃক্ষশৃতক্ষীরেণ বা| শীতাম্বুপরিষিক্তং চৈনং পযসা ভুক্তবন্তং ঘৃতমণ্ডেন যষ্টীমধুকতৈলেন বাঽনু- বাসযেত্| ক্ষামস্য চ মধুরো বৃংহণশ্চ সর্বো বিধিরিষ্টঃ| সামে লঙ্ঘনদীপনঞ্চ লঘুরূক্ষোষ্ণং চাঽন্নপানম্| নিরামী- ভূতেঽনুবন্ধে লঘুক্ষারাম্লম্| সবাতে দধিসারাম্লং দাডিম- ত্বচা যুক্তং ভোজনে পানে চ প্রযুঞ্জীত| সদাডিমরসং চ সর্পিঃ পিবেদুষ্ণাম্বুনা বা তিলদেবদারুকল্কম্||৯||
क्षामेणाल्पबलेन मृदुकोष्ठाग्निना रूक्षेणाऽस्निग्धेन वा| स्विन्नेन सामेन वा बलवदौषधमुपयुक्तं सपित्तमनिलं प्रदूष्य परिकर्त्तिकामापादयति| तत्र नाभिबस्तिगुदमेढ्रे सदाहपरिकर्त्तनमनिलसङ्गो विष्टम्भश्च| तं कृष्णतिलमधुकमधुयुक्तैः पिच्छाबस्तिभिराऽऽ- स्थापयेत्| क्षीरिवृक्षशृतक्षीरेण वा| शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकतैलेन वाऽनु- वासयेत्| क्षामस्य च मधुरो बृंहणश्च सर्वो विधिरिष्टः| सामे लङ्घनदीपनञ्च लघुरूक्षोष्णं चाऽन्नपानम्| निरामी- भूतेऽनुबन्धे लघुक्षाराम्लम्| सवाते दधिसाराम्लं दाडिम- त्वचा युक्तं भोजने पाने च प्रयुञ्जीत| सदाडिमरसं च सर्पिः पिबेदुष्णाम्बुना वा तिलदेवदारुकल्कम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10
ক্রূরকোষ্ঠস্য বহুদোষস্যাঽল্পমল্পগুণং মৃদু স্নিগ্ধং বা শোধনমবচারিতমুক্ত্লেশ্য দোষান্ ন নির্হরতি| অল্পা- ঽল্পং চ পিত্তকফসংসৃষ্টং পরিস্রবতি| বিষ্টম্ভগৌরবশো- ফকণ্ডূপাণ্ডুতাঙ্গসাদগুল্মশূলানি চাপাদযতি| তং তিনিশধবাঽশ্বত্থকর্ণপলাশবলানির্য্যূহৈর্মধুযু- ক্তৈরাঽঽস্থাপযেত্| উপশান্তপরিস্রাবং চ পুনরুপস্নিগ্ধং তীক্ষ্ণৈঃ শোধযেত্| শুদ্ধে চ দীপনাংশ্চূর্ণাঽঽসবারিষ্টাদীন্ যোজযেত্||১০||
क्रूरकोष्ठस्य बहुदोषस्याऽल्पमल्पगुणं मृदु स्निग्धं वा शोधनमवचारितमुक्त्लेश्य दोषान् न निर्हरति| अल्पा- ऽल्पं च पित्तकफसंसृष्टं परिस्रवति| विष्टम्भगौरवशो- फकण्डूपाण्डुताङ्गसादगुल्मशूलानि चापादयति| तं तिनिशधवाऽश्वत्थकर्णपलाशबलानिर्य्यूहैर्मधुयु- क्तैराऽऽस्थापयेत्| उपशान्तपरिस्रावं च पुनरुपस्निग्धं तीक्ष्णैः शोधयेत्| शुद्धे च दीपनांश्चूर्णाऽऽसवारिष्टादीन् योजयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11
পীতৌষধো যদা বেগমুদীরযতি নিগৃহ্ণাতি বা তদা প্রবা- হিকাস্য জাযতে| তস্যাং সদাহশূলং সপিচ্ছং শ্বেতং কৃষ্ণং রক্তং বা ভৃশং প্রবাহমাণঃ কফমুপবিশতি| তং পরিস্রাববিধিনোপচরেত্||১১||
पीतौषधो यदा वेगमुदीरयति निगृह्णाति वा तदा प्रवा- हिकास्य जायते| तस्यां सदाहशूलं सपिच्छं श्वेतं कृष्णं रक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति| तं परिस्रावविधिनोपचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12
পীতৌষধস্য ভেষজোদ্গারচ্ছর্দ্যাদীনাং নিগ্রহাদ্বাতাদযঃ কুপিতা হৃদযমুপসৃত্য হৃদ্গ্রহং ঘোরমাবহন্তি| ততঃ প্রধানমর্মোপতাপাদ্বেদনাভিরত্যর্থমাঽঽতুরঃ পীড্যতে| মোহহিধ্মাকাসলালাপার্শ্বশূলযুতো বেপথুমান্ নষ্টসংজ্ঞো দন্তান্ কটকটাযত্যুদ্দৃত্তাক্ষো জিহ্বাং খাদতি| তং হৃদযোপসরণমাঽঽহুঃ| তস্মৈ ভিষক্ শীঘ্রমমুহ্যন্নভ্যঙ্গপূর্বং ধান্যস্বেদেন পরিস্বেদ্য তীক্ষ্ণমবপীডং দদ্যাত্| যষ্টীমধুকমিশ্রেণ তণ্ডুলাম্বুনা বমনম্| কটুভির্বা কফোত্তরায| ততো দোষশেষং পাচনীযৈঃ পাচযেদ্যথাদোষোচ্ছ্রযং চ বস্তীন্ বিতরেত্||১২||
पीतौषधस्य भेषजोद्गारच्छर्द्यादीनां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयमुपसृत्य हृद्ग्रहं घोरमावहन्ति| ततः प्रधानमर्मोपतापाद्वेदनाभिरत्यर्थमाऽऽतुरः पीड्यते| मोहहिध्माकासलालापार्श्वशूलयुतो वेपथुमान् नष्टसंज्ञो दन्तान् कटकटायत्युद्दृत्ताक्षो जिह्वां खादति| तं हृदयोपसरणमाऽऽहुः| तस्मै भिषक् शीघ्रममुह्यन्नभ्यङ्गपूर्वं धान्यस्वेदेन परिस्वेद्य तीक्ष्णमवपीडं दद्यात्| यष्टीमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना वमनम्| कटुभिर्वा कफोत्तराय| ततो दोषशेषं पाचनीयैः पाचयेद्यथादोषोच्छ्रयं च बस्तीन् वितरेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13
অস্নিগ্ধস্বিন্নেনাঽব্রহ্মচারিণা বেগধারিণা মৃদুকোষ্ঠেন সুকুমারেণ বা রূক্ষমৌষধমতিমাত্রং প্রযুক্তমতিবিরেকাদ্বাযুং কোপযতি| তেন সর্বাঙ্গপ্রগ্রহো ভবতি| তস্য বিশেষাত্পার্শ্ব- পৃষ্ঠশ্রোণিমন্যামর্মসু শূলমূর্চ্ছাভ্রমকম্পস্তম্ভো নিস্তোদো ভেদ উদ্বেষ্টনং সংজ্ঞানাশশ্চ স্যাত্| তমভ্যজ্য ধান্যৈঃ স্বেদ- যিত্বা যষ্টীমধুকবিপক্বেন তৈলেনানুবাসযেত্| বাতহরং চাঽন্নপানম্||১৩||
अस्निग्धस्विन्नेनाऽब्रह्मचारिणा वेगधारिणा मृदुकोष्ठेन सुकुमारेण वा रूक्षमौषधमतिमात्रं प्रयुक्तमतिविरेकाद्वायुं कोपयति| तेन सर्वाङ्गप्रग्रहो भवति| तस्य विशेषात्पार्श्व- पृष्ठश्रोणिमन्यामर्मसु शूलमूर्च्छाभ्रमकम्पस्तम्भो निस्तोदो भेद उद्वेष्टनं संज्ञानाशश्च स्यात्| तमभ्यज्य धान्यैः स्वेद- यित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्| वातहरं चाऽन्नपानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14
স্নিঘ্দস্বিন্নস্যাঽতিমৃদুকোষ্ঠস্য ক্ষুধিতস্য বা তীক্ষ্ণ- মতিভূরি বা প্রযুক্তমৌষধং সর্বশো নির্হৃত্য মলান্ ধাতূ- নপি দ্রবীকৃত্য বিস্রাবযেদতিযোগেন| তং শতধৌতঘৃতেনা- ভ্যজ্য কষাযস্বাদুশীতৈঃ প্রদেহপরিষেকাঽবগাহাঽন্নপানৈঃ শর্করামধুমদ্ভিশ্চ লেহৈঃ স্তম্ভযেত্| চন্দনাঞ্জনোশীর- চ্ছাগাঽসৃক্শীতোদকৈর্লাজসক্তূন্ পাযযেত্| পিচ্ছাবস্তীং- শ্চাস্মৈ দদ্যান্মধুরবর্গসিদ্ধং চ ক্ষীরসর্পিঃ সর্পির্মণ্ডোঽনুবাসনম্| রক্তপিত্তবিধানং চ কুর্যাত্||১৪||
स्निघ्दस्विन्नस्याऽतिमृदुकोष्ठस्य क्षुधितस्य वा तीक्ष्ण- मतिभूरि वा प्रयुक्तमौषधं सर्वशो निर्हृत्य मलान् धातू- नपि द्रवीकृत्य विस्रावयेदतियोगेन| तं शतधौतघृतेना- भ्यज्य कषायस्वादुशीतैः प्रदेहपरिषेकाऽवगाहाऽन्नपानैः शर्करामधुमद्भिश्च लेहैः स्तम्भयेत्| चन्दनाञ्जनोशीर- च्छागाऽसृक्शीतोदकैर्लाजसक्तून् पाययेत्| पिच्छाबस्तीं- श्चास्मै दद्यान्मधुरवर्गसिद्धं च क्षीरसर्पिः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| रक्तपित्तविधानं च कुर्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15
বিশেষেণ বমনাঽতিযোগে সঘৃতসিতাক্ষৌদ্রং ফলরসৈর্মন্থং পিবেত্| ক্ষীরিবৃক্ষশৃঙ্গসিদ্ধাং বা সমাক্ষিকাং পেযাং ক্ষীরং বা সংগ্রাহিদ্রব্যসিদ্ধং চ ক্ষীরং ভোজনেঽবচারযেত্| সোদ্গারাযাং চ ছর্দ্যাং ধনিকামধূকমধুরসমুস্তাঽঞ্জনানি মধুনা লিহ্যাত্| বাক্সঙ্গে হনুসঙ্গেঽনিলার্ত্তৌ চ ঘৃতমাংস- রসসিদ্ধামল্পতণ্ডুলাং পেযাং পিবেত্| স্নেহস্বেদৌ চাঽব- চারযেত্| জিহ্বাপ্রবেশে স্নিগ্ধাম্ললবণান্ কবলগণ্ডূষান্ হৃদ্যাংশ্চা- ঽঽজমাংসরসান্| পুরতশ্চাঽস্য ফলান্যম্লানি খাদযেত্| নির্গতাং তু জিহ্বাং তিলদ্রাক্ষাকল্কলিপ্তাং ব্যোষলবণ- চূর্ণপ্রঘৃষ্টাং বা প্রবেশযেত্| অক্ষিণী ব্যাবৃত্তে ঘৃতাঽভ্যক্তে পীডযেদ্বিসংজ্ঞং সামবেণুগীতশব্দান্ শ্রাবযেত্||১৫||
विशेषेण वमनाऽतियोगे सघृतसिताक्षौद्रं फलरसैर्मन्थं पिबेत्| क्षीरिवृक्षशृङ्गसिद्धां वा समाक्षिकां पेयां क्षीरं वा संग्राहिद्रव्यसिद्धं च क्षीरं भोजनेऽवचारयेत्| सोद्गारायां च छर्द्यां धनिकामधूकमधुरसमुस्ताऽञ्जनानि मधुना लिह्यात्| वाक्सङ्गे हनुसङ्गेऽनिलार्त्तौ च घृतमांस- रससिद्धामल्पतण्डुलां पेयां पिबेत्| स्नेहस्वेदौ चाऽव- चारयेत्| जिह्वाप्रवेशे स्निग्धाम्ललवणान् कवलगण्डूषान् हृद्यांश्चा- ऽऽजमांसरसान्| पुरतश्चाऽस्य फलान्यम्लानि खादयेत्| निर्गतां तु जिह्वां तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां व्योषलवण- चूर्णप्रघृष्टां वा प्रवेशयेत्| अक्षिणी व्यावृत्ते घृताऽभ्यक्ते पीडयेद्विसंज्ञं सामवेणुगीतशब्दान् श्रावयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16
বিরেচনাঽতিযোগে তণ্ডুলাঽম্ভসা মধুমিশ্রেণ বমেত্| প্রিযঙ্গ্বাদিঞ্চ তণ্ডুলোদকেন পিবেদ্ লোধ্ররসাঞ্জনদা- হিমত্বচো বা| সোমবল্ককট্ফলোত্পলসমঙ্গাপদ্মকেস- রাণি বা| ক্ষৌদ্রশর্করামধুকৌদুম্বরত্বচো বা| রক্তাতি সারক্রিযাং চ কুর্বীত| গুদং নিঃসৃতমভ্যজ্য স্বেদযিত্বা কষাযৈশ্চ স্তম্ভযিত্বা প্রবেশযেত্| পূর্ববচ্চ বাক্সঙ্গাদীন্ সাধযেত্||১৬||
विरेचनाऽतियोगे तण्डुलाऽम्भसा मधुमिश्रेण वमेत्| प्रियङ्ग्वादिञ्च तण्डुलोदकेन पिबेद् लोध्ररसाञ्जनदा- हिमत्वचो वा| सोमवल्ककट्फलोत्पलसमङ्गापद्मकेस- राणि वा| क्षौद्रशर्करामधुकौदुम्बरत्वचो वा| रक्ताति सारक्रियां च कुर्वीत| गुदं निःसृतमभ्यज्य स्वेदयित्वा कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| पूर्ववच्च वाक्सङ्गादीन् साधयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17
উভযত্র চ জীবরক্তপিত্তযোর্জ্ঞানার্থং রক্তে শুক্লং পিচু প্লোতং বা ক্ষিপেত্| তস্মিন্নাবানে কোষ্ণাম্বুক্ষালিতশুদ্ধে জীবরক্তম্| বিবর্ণে তু রক্তপিত্তং বিদ্যাত্| অন্নং বা তদ্বিমিশ্রং শুনে কাকায বা দদ্যাত্| তস্মিন্ ভুক্তে জীবং বদেদভুক্তে পিত্তম্| আমরণাচ্চ তস্য তৃণ্মূর্ছামদার্ত্তস্য ক্রিযাং পিত্তঘ্নী- মতিযোগোক্তাং চ কুর্যাত্| এণাদিরুধিরং বাঽতিস্রুত- রক্তোক্তবিধিনা সক্ষৌদ্রং শীঘ্রমুপযুঞ্জীত| তদ্ধি সদ্যো জীবমভিসন্দধাতি| শ্যামাকাশ্মর্যমধূকদূর্বোশীরৈর্বা শৃতং পযো ঘৃতমণ্ডাঞ্জনযুক্তং শীতং বস্তৌ নিষেচযেত্||১৭||
उभयत्र च जीवरक्तपित्तयोर्ज्ञानार्थं रक्ते शुक्लं पिचु प्लोतं वा क्षिपेत्| तस्मिन्नावाने कोष्णाम्बुक्षालितशुद्धे जीवरक्तम्| विवर्णे तु रक्तपित्तं विद्यात्| अन्नं वा तद्विमिश्रं शुने काकाय वा दद्यात्| तस्मिन् भुक्ते जीवं वदेदभुक्ते पित्तम्| आमरणाच्च तस्य तृण्मूर्छामदार्त्तस्य क्रियां पित्तघ्नी- मतियोगोक्तां च कुर्यात्| एणादिरुधिरं वाऽतिस्रुत- रक्तोक्तविधिना सक्षौद्रं शीघ्रमुपयुञ्जीत| तद्धि सद्यो जीवमभिसन्दधाति| श्यामाकाश्मर्यमधूकदूर्वोशीरैर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनयुक्तं शीतं बस्तौ निषेचयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18
শেষেষ্বপি চাঽসম্যক্প্রযুক্তবমনবিরেচনোপদ্রবেষু যথা- ঽঽমযং দোষাদীনপেক্ষ্য প্রতিকুর্যাদ্বস্তিব্যাপত্ সিদ্ধিং চেক্ষেত||১৮||
शेषेष्वपि चाऽसम्यक्प्रयुक्तवमनविरेचनोपद्रवेषु यथा- ऽऽमयं दोषादीनपेक्ष्य प्रतिकुर्याद्बस्तिव्यापत् सिद्धिं चेक्षेत||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19
এবমুভযতো ভাগেঽপি শোধনে যথাবস্থমুত্তিষ্ঠেত| যা তু বিরেচনে পরিকর্ত্তিকা তদ্বমনে কণ্ঠক্ষণনম্| যদধঃ- পরিস্রবঃ স কফপ্রসেকো যদধঃ প্রবাহণং স শুষ্কোদ্গার ইতি| ভবতি চাত্র||১৯||
एवमुभयतो भागेऽपि शोधने यथावस्थमुत्तिष्ठेत| या तु विरेचने परिकर्त्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनम्| यदधः- परिस्रवः स कफप्रसेको यदधः प्रवाहणं स शुष्कोद्गार इति| भवति चात्र||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20
অসম্যক্সংস্কৃতং জীর্ণং ব্যাপদ্যেত্তৌষধং ধ্রুবম্| ছর্দনং ন তু দুশ্ছর্দং দুর্বিরেচ্যং ন রেচনম্| পাযযেদৌষধং ভূযস্তন্নিহন্তি তথা হি তৌ| যস্যোর্ধ্বং কফসংসৃষ্টং পীতং যাত্যানুলোমিকম্| বমিতং কবলৈঃ শুদ্ধং লঙ্ঘিতং পাযযেত্তু তম্| বিবদ্ধেঽল্পে চিরাদ্দোষে স্রবত্যুষ্ণং পিবেজ্জলম্| তেনাধ্মানং বমিস্তৃষ্ণা বিবন্ধশ্চাঽঽশু শাম্যতি| ভেষজং দোষরুদ্ধং চেন্নোর্ধ্বং নাঽধঃ প্রবর্ত্ততে| সোদ্গারং সাঙ্গশূলং বা স্বেদং তত্রাঽবচারযেত্| সম্যগ্বিরিক্তস্যোদ্গারে ভেষজং ক্ষিপ্রমুল্লিখেত্| অজীর্ণমপ্রবৃত্তৌ তু সুশীতৈঃ স্তম্ভযেদ্ ভিষক্| কদাচিচ্ছ্লেষ্মণা রুদ্ধং তিষ্ঠত্যুরসি ভেষজম্| ক্ষীণে শ্লেষ্মণি সাযাহ্নে রাত্রৌ বা তত্প্রবর্ত্ততে| রূক্ষাঽনাহারযোর্জীর্ণে তিষ্ঠত্যূর্ধ্বং গতেঽপি বা| বাযুনা ভেষজে ত্বন্যত্ সস্নেহলবণং পিবেত্| তৃণ্মোহভ্রমমূর্চ্ছাদ্যাঃ স্যুর্জীর্যতি চ ভেষজে| পিত্তঘ্নং স্বাদু শীতং চ ভেষজং তত্র শস্যতে| লালাহৃল্লাসবিষ্টম্ভরোমহর্ষাঃ কফাবৃতে| ভেষজং তত্র তীক্ষ্ণোষ্ণং কট্বাদি কফনুদ্ধিতম্||২০||
असम्यक्संस्कृतं जीर्णं व्यापद्येत्तौषधं ध्रुवम्| छर्दनं न तु दुश्छर्दं दुर्विरेच्यं न रेचनम्| पाययेदौषधं भूयस्तन्निहन्ति तथा हि तौ| यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं वमिस्तृष्णा विबन्धश्चाऽऽशु शाम्यति| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाऽधः प्रवर्त्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं वा स्वेदं तत्राऽवचारयेत्| सम्यग्विरिक्तस्योद्गारे भेषजं क्षिप्रमुल्लिखेत्| अजीर्णमप्रवृत्तौ तु सुशीतैः स्तम्भयेद् भिषक्| कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्त्तते| रूक्षाऽनाहारयोर्जीर्णे तिष्ठत्यूर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्| तृण्मोहभ्रममूर्च्छाद्याः स्युर्जीर्यति च भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते| लालाहृल्लासविष्टम्भरोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21
প্রতিকূলা গতিঃ পাকো প্রথিতত্বং সগৌরবম্| দোষোত্ক্লেশো ভৃশাধ্মানং পরিকর্ত্তঃ পরিস্রবঃ| প্রবাহিকা হৃদ্গ্রহণং সর্বগাত্রপরিগ্রহঃ| সহ ধাতুস্রবেণৈতাঃ দ্বাদশোক্তাঃ সসাধনাঃ| ব্যাপদো বিধিবিভ্রং শাদ্ দ্বিবিধেঽপি বিরেচনে||২১||
प्रतिकूला गतिः पाको प्रथितत्वं सगौरवम्| दोषोत्क्लेशो भृशाध्मानं परिकर्त्तः परिस्रवः| प्रवाहिका हृद्ग्रहणं सर्वगात्रपरिग्रहः| सह धातुस्रवेणैताः द्वादशोक्ताः ससाधनाः| व्यापदो विधिविभ्रं शाद् द्विविधेऽपि विरेचने||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23
উত্পদ্যমানাসু চ তাসু তাসু ব্যাপত্সু সংশোধনবিভ্রমেণ| দিশাঽনযৈবাঽঽশু যতেত সিদ্ধৌ জ্যোতির্হি শাস্ত্রং নযদুর্নযানাম্||২২|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাবষ্টাঙ্গ- সংগ্রহসংহিতাযাং কল্পস্থানে বমনবিরেচন- ব্যাপত্সিদ্ধির্নাম তৃতীযোঽধ্যাযঃ||২৩||
उत्पद्यमानासु च तासु तासु व्यापत्सु संशोधनविभ्रमेण| दिशाऽनयैवाऽऽशु यतेत सिद्धौ ज्योतिर्हि शास्त्रं नयदुर्नयानाम्||२२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहितायां कल्पस्थाने वमनविरेचन- व्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon