Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिनामाऽध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2
ਅਤਿਕ੍ਸੁਧਿਤੇਨਾਤਿਮਦੁਕੋਸ੍ਠੇਨਾਲ੍ਪਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਦੁਰ੍ਵਮੇਨ ਹੀਨ- ਮਾਤ੍ਰਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਤਿਸ਼ੀਤਮਜੀਰ੍ਣੇ ਵਾ ਪੀਤਂ ਵਮਨਮਧੋ- ਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਤ੍ਰੇਪ੍ਸਿਤਾਨਵਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼੍ਚ| ਤਂ ਪੁਨਰਾਸ਼ੁ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ ਯੌਗਕੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਂ ਵਾਮਯੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਪ-ਤ੍ਕਰਾਣਿ ਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮਤਿਕ੍ਰਮਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਪਰਿਹਰੇਤ੍||੨||
अतिक्षुधितेनाऽतिमृदुकोष्ठेनाऽल्पश्लेष्मणा दुर्वमेन हीन- मात्रमतिमात्रं तीक्ष्णमतिशीतमजीर्णे वा पीतं वमनमधो- गच्छति| तत्रेप्सिताऽनवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च| तं पुनराशु स्नेहयित्वा यौगकैर्मात्राकालाद्यपेक्षं वामयेत्| व्याप-त्कराणि च पूर्वोक्तमतिक्रमं स्मरन् परिहरेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3
ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਲਵਣਮਤਿਮਾਤ੍ਰਮਹਦ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਭੇਸਜਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਸਾਧਨਞ੍ਚ| ਤਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਪ੍ਯੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਹਦ੍ਯਲੇਹਵਟਕ- ਵਰ੍ਜ੍ਯਮੌਸਧਂ ਨ ਤਤੀਯਮਵਚਾਰਯੇਤ੍||੩||
अजीर्णिनः श्लेष्मवतोऽत्युष्णतीक्ष्णलवणमतिमात्रमहृद्यं वा विरेचनमन्यद्वा भेषजमूर्ध्वं प्रवर्त्तते| तत्र पूर्वोक्ता व्यापत् साधनञ्च| तत ऊर्ध्वमप्युत्तिष्ठति हृद्यलेहवटक- वर्ज्यमौषधं न तृतीयमवचारयेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4
ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਰਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਮਧੋਭਾਗਿਕਂ ਵਾ ਭਕ੍ਤਵਦੁਪੈਤਿ ਪਾਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦੀਰ੍ਣਾ ਦੋਸਾ ਯਥਾਕਾਲਮਨਿਰ੍ਹ੍ਨਿਯਮਾਣਾ ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕੋਸ੍ਠਮਨਲ੍ਪਮਮਨ੍ਦਂ ਚੌਸਧਂ ਪਾਯਯੇਤ੍||੪||
क्रूरकोष्ठस्याऽतितीक्ष्णाऽग्नेरल्पमल्पवीर्यं वा भेषजमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा भक्तवदुपैति पाकम्| तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्नियमाणा विभ्रमं कुर्वन्ति| तं स्निग्धकोष्ठमनल्पममन्दं चौषधं पाययेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5
ਕਸਾਯਮਲ੍ਪਮਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨ ਵਾ ਪੀਤਂ ਸ਼ੀਤੋਪਚਾਰੇਣ ਵਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਦੋਸਵਿਗ੍ਰਥਿਤਮਯੋਗੀ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਮਨੇ ਭੂਯੋ ਵਾਮਯੇਤ੍| ਵਿਰੇਚਨੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰਰ੍ਵਿਰੇਚ- ਯੇਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਭੂਰਿਦੋਸਂ ਵਾ ਤਤੀਯੇਹਨਿ| ਉਭਯੋਸ਼੍ਚ ਸਂਸ਼ੋ- ਧਨਯੋਰ੍ਲਵਣਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਿਣ੍ਡਪ੍ਰਸ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍||੫||
कषायमल्पमप्रत्यग्रं रूक्षं वा भेषजमस्निग्धस्विन्नेन वा पीतं शीतोपचारेण वा स्तब्धं दोषविग्रथितमयोगी भवति| तत्र वमने भूयो वामयेत्| विरेचने स्निग्धस्विन्नं पुरर्विरेच- येत्| उत्क्लिष्टभूरिदोषं वा तृतीयेऽहनि| उभयोश्च संशो- धनयोर्लवणतैलाभ्यक्तं पिण्डप्रस्तराभ्यां स्वेदयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਵਮਨਮਕਤ੍ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪੀਤਵਤਃ ਸਾਮ- ਸ੍ਯ ਵਾ ਮਦੁ ਵਾ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਧੋਭਾਗੇਤ੍ਯਰ੍ਥਗੁਰੁਸ੍ਤਬ੍ਧੋ- ਦਰਤਾ ਸ਼ੂਲੋਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਙਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਤਮਪ੍ਯਯੋਗਿਨਂ ਸਮੂਤ੍ਰੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੈਸ਼੍ਚ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਫਲ- ਦਾਰੁਪਿਪ੍ਪਲੀਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸ੍ਯ ਵਾਤਹਰੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹੈਰੂਪ- ਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਪੁਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍||੬||
स्निग्धस्विन्नस्य च वमनमकृत्वा विरेचनं पीतवतः साम- स्य वा मृदु वा विरिक्तस्याधोभागेऽत्यर्थगुरुस्तब्धो- दरता शूलोवातमूत्रपुरीषसङश्च भवति| तमप्ययोगिनं समूत्रैस्तीक्ष्णैरास्थाप्य जाङ्गलरसैश्च भोजयित्वा फल- दारुपिप्पलीसिद्धेन तैलेनानुवास्य वातहरैश्च स्नेहैरूप- स्नेह्य पुनस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7
ਕਫੋਲ੍ਬਣਸ੍ਯਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਗੁਰੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਾ ਮਦੁ- ਪ੍ਰਣੀਤਮੌਸਧਂ ਭਸ਼ਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਦੋਸਾਨ੍ ਜਾਡ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੌਰ੍ਬ- ਲ੍ਯਾਙ੍ਗਸਾਦਾਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਤਚ੍ਛੀਘ੍ਰਮੁਲ੍ਲਿਖੇਤ੍| ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਚ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਾਗ੍ਨਿਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍||੭||
कफोल्बणस्यातिस्निग्धस्य गुरुकोष्ठस्य मन्दाग्नेर्वा मृदु- प्रणीतमौषधं भृशमुत्क्लेश्य दोषान् जाड्यतन्द्रादौर्ब- ल्याङ्गसादान् जनयति| तच्छीघ्रमुल्लिखेत्| लङ्घनेन च सन्धुक्षिताग्निं पुनः स्निग्धं तीक्ष्णोष्णैर्विशोधयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8
ਸਸ਼ੋਸਾਨ੍ਨਾਯ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤੇ ਰੂਕ੍ਸਾਯ ਸੋਦਾਵਰ੍ਤਾਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਯੇ ਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਾ ਦਤ੍ਤਮੌਸਧਂ ਭਸ਼ਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਲਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਮੁਨ੍ਨਹ੍ਯਤ੍ਯੁਦਰਮਨ੍ਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਦਤਿਵਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਯੋਰਾਪੂਰ੍ਣਤਾ ਸ਼ਿਰਃ ਪਸ੍ਠਰੁਜਾ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ ਪਾਯੁਬਸ੍ਤਿ- ਨਿਸ੍ਤੋਦਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਤਮੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਹਹਾਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਵ- ਰ੍ਤਿਦੀਪਨਚੂਰ੍ਣਬਸ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰੁਪਚਰੇਤ੍||੮||
सशोषान्नाय वातश्लेष्मवते रूक्षाय सोदावर्ताय मन्दाग्नये वा शीतं रूक्षं वा दत्तमौषधं भृशमाऽऽध्मानं करोति| तत्र मलसङ्गात् समुन्नह्यत्युदरमन्तः शूलं दृतिवत् पार्श्व योराऽऽपूर्णता शिरः पृष्ठरुजा श्वासकासौ पायुबस्ति- निस्तोदश्च भवति| तमुदावर्त्ताऽऽनाहहाराऽभ्यङ्गस्वेदव- र्तिदीपनचूर्णबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9
ਕ੍ਸਾਮੇਣਾਲ੍ਪਬਲੇਨ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਨਾ ਰੂਕ੍ਸੇਣਾਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ ਵਾ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨ ਸਾਮੇਨ ਵਾ ਬਲਵਦੌਸਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਪਿਤ੍ਤਮਨਿਲਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਗੁਦਮੇਢ੍ਰੇ ਸਦਾਹਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤਨਮਨਿਲਸਙ੍ਗੋ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਸ਼੍ਚ| ਤਂ ਕਸ੍ਣਤਿਲਮਧੁਕਮਧੁਯੁਕ੍ਤੈਃ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਭਿਰਾ- ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰੇਣ ਵਾ| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਰਿਸਿਕ੍ਤਂ ਚੈਨਂ ਪਯਸਾ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਤੈਲੇਨ ਵਾਨੁ- ਵਾਸਯੇਤ੍| ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਯ ਚ ਮਧੁਰੋ ਬਂਹਣਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਧਿਰਿਸ੍ਟਃ| ਸਾਮੇ ਲਙ੍ਘਨਦੀਪਨਞ੍ਚ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਮ੍| ਨਿਰਾਮੀ- ਭੂਤੇਨੁਬਨ੍ਧੇ ਲਘੁਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਲਮ੍| ਸਵਾਤੇ ਦਧਿਸਾਰਾਮ੍ਲਂ ਦਾਡਿਮ- ਤ੍ਵਚਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜਨੇ ਪਾਨੇ ਚ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਸਦਾਡਿਮਰਸਂ ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਬੇਦੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾ ਤਿਲਦੇਵਦਾਰੁਕਲ੍ਕਮ੍||੯||
क्षामेणाल्पबलेन मृदुकोष्ठाग्निना रूक्षेणाऽस्निग्धेन वा| स्विन्नेन सामेन वा बलवदौषधमुपयुक्तं सपित्तमनिलं प्रदूष्य परिकर्त्तिकामापादयति| तत्र नाभिबस्तिगुदमेढ्रे सदाहपरिकर्त्तनमनिलसङ्गो विष्टम्भश्च| तं कृष्णतिलमधुकमधुयुक्तैः पिच्छाबस्तिभिराऽऽ- स्थापयेत्| क्षीरिवृक्षशृतक्षीरेण वा| शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकतैलेन वाऽनु- वासयेत्| क्षामस्य च मधुरो बृंहणश्च सर्वो विधिरिष्टः| सामे लङ्घनदीपनञ्च लघुरूक्षोष्णं चाऽन्नपानम्| निरामी- भूतेऽनुबन्धे लघुक्षाराम्लम्| सवाते दधिसाराम्लं दाडिम- त्वचा युक्तं भोजने पाने च प्रयुञ्जीत| सदाडिमरसं च सर्पिः पिबेदुष्णाम्बुना वा तिलदेवदारुकल्कम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10
ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਲ੍ਪਗੁਣਂ ਮਦੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਾ ਸ਼ੋਧਨਮਵਚਾਰਿਤਮੁਕ੍ਤ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਦੋਸਾਨ੍ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰਤਿ| ਅਲ੍ਪਾ- ਲ੍ਪਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਫਸਂਸਸ੍ਟਂ ਪਰਿਸ੍ਰਵਤਿ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਗੌਰਵਸ਼ੋ- ਫਕਣ੍ਡੂਪਾਣ੍ਡੁਤਾਙ੍ਗਸਾਦਗੁਲ੍ਮਸ਼ੂਲਾਨਿ ਚਾਪਾਦਯਤਿ| ਤਂ ਤਿਨਿਸ਼ਧਵਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਕਰ੍ਣਪਲਾਸ਼ਬਲਾਨਿਰ੍ਯ੍ਯੂਹੈਰ੍ਮਧੁਯੁ- ਕ੍ਤੈਰਾਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਪਰਿਸ੍ਰਾਵਂ ਚ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਦੀਪਨਾਂਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਾਸਵਾਰਿਸ੍ਟਾਦੀਨ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍||੧੦||
क्रूरकोष्ठस्य बहुदोषस्याऽल्पमल्पगुणं मृदु स्निग्धं वा शोधनमवचारितमुक्त्लेश्य दोषान् न निर्हरति| अल्पा- ऽल्पं च पित्तकफसंसृष्टं परिस्रवति| विष्टम्भगौरवशो- फकण्डूपाण्डुताङ्गसादगुल्मशूलानि चापादयति| तं तिनिशधवाऽश्वत्थकर्णपलाशबलानिर्य्यूहैर्मधुयु- क्तैराऽऽस्थापयेत्| उपशान्तपरिस्रावं च पुनरुपस्निग्धं तीक्ष्णैः शोधयेत्| शुद्धे च दीपनांश्चूर्णाऽऽसवारिष्टादीन् योजयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11
ਪੀਤੌਸਧੋ ਯਦਾ ਵੇਗਮੁਦੀਰਯਤਿ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾ ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਾ- ਹਿਕਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਦਾਹਸ਼ੂਲਂ ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਕਸ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਭਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਣਃ ਕਫਮੁਪਵਿਸ਼ਤਿ| ਤਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਵਿਧਿਨੋਪਚਰੇਤ੍||੧੧||
पीतौषधो यदा वेगमुदीरयति निगृह्णाति वा तदा प्रवा- हिकास्य जायते| तस्यां सदाहशूलं सपिच्छं श्वेतं कृष्णं रक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति| तं परिस्रावविधिनोपचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12
ਪੀਤੌਸਧਸ੍ਯ ਭੇਸਜੋਦ੍ਗਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹਾਦ੍ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਪਿਤਾ ਹਦਯਮੁਪਸਤ੍ਯ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਂ ਘੋਰਮਾਵਹਨ੍ਤਿ| ਤਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮੋਪਤਾਪਾਦ੍ਵੇਦਨਾਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਤੁਰਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ| ਮੋਹਹਿਧ੍ਮਾਕਾਸਲਾਲਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਯੁਤੋ ਵੇਪਥੁਮਾਨ੍ ਨਸ੍ਟਸਂਜ੍ਞੋ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਟਕਟਾਯਤ੍ਯੁਦ੍ਦਤ੍ਤਾਕ੍ਸੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਖਾਦਤਿ| ਤਂ ਹਦਯੋਪਸਰਣਮਾਹੁਃ| ਤਸ੍ਮੈ ਭਿਸਕ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਮੁਹ੍ਯਨ੍ਨਭ੍ਯਙ੍ਗਪੂਰ੍ਵਂ ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ ਪਰਿਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਵਪੀਡਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਮਨਮ੍| ਕਟੁਭਿਰ੍ਵਾ ਕਫੋਤ੍ਤਰਾਯ| ਤਤੋ ਦੋਸਸ਼ੇਸਂ ਪਾਚਨੀਯੈਃ ਪਾਚਯੇਦ੍ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਂ ਚ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਵਿਤਰੇਤ੍||੧੨||
पीतौषधस्य भेषजोद्गारच्छर्द्यादीनां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयमुपसृत्य हृद्ग्रहं घोरमावहन्ति| ततः प्रधानमर्मोपतापाद्वेदनाभिरत्यर्थमाऽऽतुरः पीड्यते| मोहहिध्माकासलालापार्श्वशूलयुतो वेपथुमान् नष्टसंज्ञो दन्तान् कटकटायत्युद्दृत्ताक्षो जिह्वां खादति| तं हृदयोपसरणमाऽऽहुः| तस्मै भिषक् शीघ्रममुह्यन्नभ्यङ्गपूर्वं धान्यस्वेदेन परिस्वेद्य तीक्ष्णमवपीडं दद्यात्| यष्टीमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना वमनम्| कटुभिर्वा कफोत्तराय| ततो दोषशेषं पाचनीयैः पाचयेद्यथादोषोच्छ्रयं च बस्तीन् वितरेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨਾਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾ ਵੇਗਧਾਰਿਣਾ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠੇਨ ਸੁਕੁਮਾਰੇਣ ਵਾ ਰੂਕ੍ਸਮੌਸਧਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਤਿਵਿਰੇਕਾਦ੍ਵਾਯੁਂ ਕੋਪਯਤਿ| ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ- ਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣਿਮਨ੍ਯਾਮਰ੍ਮਸੁ ਸ਼ੂਲਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਕਮ੍ਪਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਿਸ੍ਤੋਦੋ ਭੇਦ ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵੇਦ- ਯਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਵਾਤਹਰਂ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਮ੍||੧੩||
अस्निग्धस्विन्नेनाऽब्रह्मचारिणा वेगधारिणा मृदुकोष्ठेन सुकुमारेण वा रूक्षमौषधमतिमात्रं प्रयुक्तमतिविरेकाद्वायुं कोपयति| तेन सर्वाङ्गप्रग्रहो भवति| तस्य विशेषात्पार्श्व- पृष्ठश्रोणिमन्यामर्मसु शूलमूर्च्छाभ्रमकम्पस्तम्भो निस्तोदो भेद उद्वेष्टनं संज्ञानाशश्च स्यात्| तमभ्यज्य धान्यैः स्वेद- यित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्| वातहरं चाऽन्नपानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14
ਸ੍ਨਿਘ੍ਦਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਤਿਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕ੍ਸੁਧਿਤਸ੍ਯ ਵਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ- ਮਤਿਭੂਰਿ ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਮਲਾਨ੍ ਧਾਤੂ- ਨਪਿ ਦ੍ਰਵੀਕਤ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਾਵਯੇਦਤਿਯੋਗੇਨ| ਤਂ ਸ਼ਤਧੌਤਘਤੇਨਾ- ਭ੍ਯਜ੍ਯ ਕਸਾਯਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਲੇਹੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਤ੍| ਚਨ੍ਦਨਾਞ੍ਜਨੋਸ਼ੀਰ- ਚ੍ਛਾਗਾਸਕ੍ਸ਼ੀਤੋਦਕੈਰ੍ਲਾਜਸਕ੍ਤੂਨ੍ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤੀਂ- ਸ਼੍ਚਾਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਵਰ੍ਗਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡੋਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਧਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੧੪||
स्निघ्दस्विन्नस्याऽतिमृदुकोष्ठस्य क्षुधितस्य वा तीक्ष्ण- मतिभूरि वा प्रयुक्तमौषधं सर्वशो निर्हृत्य मलान् धातू- नपि द्रवीकृत्य विस्रावयेदतियोगेन| तं शतधौतघृतेना- भ्यज्य कषायस्वादुशीतैः प्रदेहपरिषेकाऽवगाहाऽन्नपानैः शर्करामधुमद्भिश्च लेहैः स्तम्भयेत्| चन्दनाञ्जनोशीर- च्छागाऽसृक्शीतोदकैर्लाजसक्तून् पाययेत्| पिच्छाबस्तीं- श्चास्मै दद्यान्मधुरवर्गसिद्धं च क्षीरसर्पिः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| रक्तपित्तविधानं च कुर्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15
ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਸਘਤਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਫਲਰਸੈਰ੍ਮਨ੍ਥਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਸ਼ਙ੍ਗਸਿਦ੍ਧਾਂ ਵਾ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਾਂ ਪੇਯਾਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾ ਸਂਗ੍ਰਾਹਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਭੋਜਨੇਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਸੋਦ੍ਗਾਰਾਯਾਂ ਚ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਧਨਿਕਾਮਧੂਕਮਧੁਰਸਮੁਸ੍ਤਾਞ੍ਜਨਾਨਿ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੇ ਹਨੁਸਙ੍ਗੇਨਿਲਾਰ੍ਤ੍ਤੌ ਚ ਘਤਮਾਂਸ- ਰਸਸਿਦ੍ਧਾਮਲ੍ਪਤਣ੍ਡੁਲਾਂ ਪੇਯਾਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਚਾਵ- ਚਾਰਯੇਤ੍| ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ ਕਵਲਗਣ੍ਡੂਸਾਨ੍ ਹਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਾ- ਜਮਾਂਸਰਸਾਨ੍| ਪੁਰਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਫਲਾਨ੍ਯਮ੍ਲਾਨਿ ਖਾਦਯੇਤ੍| ਨਿਰ੍ਗਤਾਂ ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਤਿਲਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕਲ੍ਕਲਿਪ੍ਤਾਂ ਵ੍ਯੋਸਲਵਣ- ਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਘਸ੍ਟਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤੇ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪੀਡਯੇਦ੍ਵਿਸਂਜ੍ਞਂ ਸਾਮਵੇਣੁਗੀਤਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍||੧੫||
विशेषेण वमनाऽतियोगे सघृतसिताक्षौद्रं फलरसैर्मन्थं पिबेत्| क्षीरिवृक्षशृङ्गसिद्धां वा समाक्षिकां पेयां क्षीरं वा संग्राहिद्रव्यसिद्धं च क्षीरं भोजनेऽवचारयेत्| सोद्गारायां च छर्द्यां धनिकामधूकमधुरसमुस्ताऽञ्जनानि मधुना लिह्यात्| वाक्सङ्गे हनुसङ्गेऽनिलार्त्तौ च घृतमांस- रससिद्धामल्पतण्डुलां पेयां पिबेत्| स्नेहस्वेदौ चाऽव- चारयेत्| जिह्वाप्रवेशे स्निग्धाम्ललवणान् कवलगण्डूषान् हृद्यांश्चा- ऽऽजमांसरसान्| पुरतश्चाऽस्य फलान्यम्लानि खादयेत्| निर्गतां तु जिह्वां तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां व्योषलवण- चूर्णप्रघृष्टां वा प्रवेशयेत्| अक्षिणी व्यावृत्ते घृताऽभ्यक्ते पीडयेद्विसंज्ञं सामवेणुगीतशब्दान् श्रावयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16
ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਭਸਾ ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਵਮੇਤ੍| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਞ੍ਚ ਤਣ੍ਡੁਲੋਦਕੇਨ ਪਿਬੇਦ੍ ਲੋਧ੍ਰਰਸਾਞ੍ਜਨਦਾ- ਹਿਮਤ੍ਵਚੋ ਵਾ| ਸੋਮਵਲ੍ਕਕਟ੍ਫਲੋਤ੍ਪਲਸਮਙ੍ਗਾਪਦ੍ਮਕੇਸ- ਰਾਣਿ ਵਾ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਕੌਦੁਮ੍ਬਰਤ੍ਵਚੋ ਵਾ| ਰਕ੍ਤਾਤਿ ਸਾਰਕ੍ਰਿਯਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਗੁਦਂ ਨਿਃਸਤਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਚ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਾਦੀਨ੍ ਸਾਧਯੇਤ੍||੧੬||
विरेचनाऽतियोगे तण्डुलाऽम्भसा मधुमिश्रेण वमेत्| प्रियङ्ग्वादिञ्च तण्डुलोदकेन पिबेद् लोध्ररसाञ्जनदा- हिमत्वचो वा| सोमवल्ककट्फलोत्पलसमङ्गापद्मकेस- राणि वा| क्षौद्रशर्करामधुकौदुम्बरत्वचो वा| रक्ताति सारक्रियां च कुर्वीत| गुदं निःसृतमभ्यज्य स्वेदयित्वा कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| पूर्ववच्च वाक्सङ्गादीन् साधयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17
ਉਭਯਤ੍ਰ ਚ ਜੀਵਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਪਿਚੁ ਪ੍ਲੋਤਂ ਵਾ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਵਾਨੇ ਕੋਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਕ੍ਸਾਲਿਤਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਜੀਵਰਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਵਰ੍ਣੇ ਤੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਸ਼ੁਨੇ ਕਾਕਾਯ ਵਾ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੁਕ੍ਤੇ ਜੀਵਂ ਵਦੇਦਭੁਕ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਆਮਰਣਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਮਦਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੀ- ਮਤਿਯੋਗੋਕ੍ਤਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਏਣਾਦਿਰੁਧਿਰਂ ਵਾਤਿਸ੍ਰੁਤ- ਰਕ੍ਤੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਤਦ੍ਧਿ ਸਦ੍ਯੋ ਜੀਵਮਭਿਸਨ੍ਦਧਾਤਿ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੂਕਦੂਰ੍ਵੋਸ਼ੀਰੈਰ੍ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਪਯੋ ਘਤਮਣ੍ਡਾਞ੍ਜਨਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤਂ ਬਸ੍ਤੌ ਨਿਸੇਚਯੇਤ੍||੧੭||
उभयत्र च जीवरक्तपित्तयोर्ज्ञानार्थं रक्ते शुक्लं पिचु प्लोतं वा क्षिपेत्| तस्मिन्नावाने कोष्णाम्बुक्षालितशुद्धे जीवरक्तम्| विवर्णे तु रक्तपित्तं विद्यात्| अन्नं वा तद्विमिश्रं शुने काकाय वा दद्यात्| तस्मिन् भुक्ते जीवं वदेदभुक्ते पित्तम्| आमरणाच्च तस्य तृण्मूर्छामदार्त्तस्य क्रियां पित्तघ्नी- मतियोगोक्तां च कुर्यात्| एणादिरुधिरं वाऽतिस्रुत- रक्तोक्तविधिना सक्षौद्रं शीघ्रमुपयुञ्जीत| तद्धि सद्यो जीवमभिसन्दधाति| श्यामाकाश्मर्यमधूकदूर्वोशीरैर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनयुक्तं शीतं बस्तौ निषेचयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18
ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਚਾਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨੋਪਦ੍ਰਵੇਸੁ ਯਥਾ- ਮਯਂ ਦੋਸਾਦੀਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਚੇਕ੍ਸੇਤ||੧੮||
शेषेष्वपि चाऽसम्यक्प्रयुक्तवमनविरेचनोपद्रवेषु यथा- ऽऽमयं दोषादीनपेक्ष्य प्रतिकुर्याद्बस्तिव्यापत् सिद्धिं चेक्षेत||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19
ਏਵਮੁਭਯਤੋ ਭਾਗੇਪਿ ਸ਼ੋਧਨੇ ਯਥਾਵਸ੍ਥਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ| ਯਾ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨੇ ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾ ਤਦ੍ਵਮਨੇ ਕਣ੍ਠਕ੍ਸਣਨਮ੍| ਯਦਧਃ- ਪਰਿਸ੍ਰਵਃ ਸ ਕਫਪ੍ਰਸੇਕੋ ਯਦਧਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਸ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਦ੍ਗਾਰ ਇਤਿ| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ||੧੯||
एवमुभयतो भागेऽपि शोधने यथावस्थमुत्तिष्ठेत| या तु विरेचने परिकर्त्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनम्| यदधः- परिस्रवः स कफप्रसेको यदधः प्रवाहणं स शुष्कोद्गार इति| भवति चात्र||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20
ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯੇਤ੍ਤੌਸਧਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍| ਛਰ੍ਦਨਂ ਨ ਤੁ ਦੁਸ਼੍ਛਰ੍ਦਂ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਂ ਨ ਰੇਚਨਮ੍| ਪਾਯਯੇਦੌਸਧਂ ਭੂਯਸ੍ਤਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਥਾ ਹਿ ਤੌ| ਯਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫਸਂਸਸ੍ਟਂ ਪੀਤਂ ਯਾਤ੍ਯਾਨੁਲੋਮਿਕਮ੍| ਵਮਿਤਂ ਕਵਲੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਲਙ੍ਘਿਤਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ਤੁ ਤਮ੍| ਵਿਬਦ੍ਧੇਲ੍ਪੇ ਚਿਰਾਦ੍ਦੋਸੇ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਪਿਬੇਜ੍ਜਲਮ੍| ਤੇਨਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਮਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਵਿਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਭੇਸਜਂ ਦੋਸਰੁਦ੍ਧਂ ਚੇਨ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਸੋਦ੍ਗਾਰਂ ਸਾਙ੍ਗਸ਼ੂਲਂ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਂ ਤਤ੍ਰਾਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਰੇ ਭੇਸਜਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੁਲ੍ਲਿਖੇਤ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਤੁ ਸੁਸ਼ੀਤੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਦ੍ ਭਿਸਕ੍| ਕਦਾਚਿਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਂ ਤਿਸ੍ਠਤ੍ਯੁਰਸਿ ਭੇਸਜਮ੍| ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਰੂਕ੍ਸਾਨਾਹਾਰਯੋਰ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਤਿਸ੍ਠਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤੇਪਿ ਵਾ| ਵਾਯੁਨਾ ਭੇਸਜੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਸਸ੍ਨੇਹਲਵਣਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਤਣ੍ਮੋਹਭ੍ਰਮਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚ ਭੇਸਜੇ| ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਲਾਲਾਹਲ੍ਲਾਸਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਰੋਮਹਰ੍ਸਾਃ ਕਫਾਵਤੇ| ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਕਟ੍ਵਾਦਿ ਕਫਨੁਦ੍ਧਿਤਮ੍||੨੦||
असम्यक्संस्कृतं जीर्णं व्यापद्येत्तौषधं ध्रुवम्| छर्दनं न तु दुश्छर्दं दुर्विरेच्यं न रेचनम्| पाययेदौषधं भूयस्तन्निहन्ति तथा हि तौ| यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं वमिस्तृष्णा विबन्धश्चाऽऽशु शाम्यति| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाऽधः प्रवर्त्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं वा स्वेदं तत्राऽवचारयेत्| सम्यग्विरिक्तस्योद्गारे भेषजं क्षिप्रमुल्लिखेत्| अजीर्णमप्रवृत्तौ तु सुशीतैः स्तम्भयेद् भिषक्| कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्त्तते| रूक्षाऽनाहारयोर्जीर्णे तिष्ठत्यूर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्| तृण्मोहभ्रममूर्च्छाद्याः स्युर्जीर्यति च भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते| लालाहृल्लासविष्टम्भरोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21
ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾ ਗਤਿਃ ਪਾਕੋ ਪ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਗੌਰਵਮ੍| ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਭਸ਼ਾਧ੍ਮਾਨਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤਃ ਪਰਿਸ੍ਰਵਃ| ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਸਹ ਧਾਤੁਸ੍ਰਵੇਣੈਤਾਃ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਕ੍ਤਾਃ ਸਸਾਧਨਾਃ| ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਵਿਧਿਵਿਭ੍ਰਂ ਸ਼ਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧੇਪਿ ਵਿਰੇਚਨੇ||੨੧||
प्रतिकूला गतिः पाको प्रथितत्वं सगौरवम्| दोषोत्क्लेशो भृशाध्मानं परिकर्त्तः परिस्रवः| प्रवाहिका हृद्ग्रहणं सर्वगात्रपरिग्रहः| सह धातुस्रवेणैताः द्वादशोक्ताः ससाधनाः| व्यापदो विधिविभ्रं शाद् द्विविधेऽपि विरेचने||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਾਸੁ ਚ ਤਾਸੁ ਤਾਸੁ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਭ੍ਰਮੇਣ| ਦਿਸ਼ਾਨਯੈਵਾਸ਼ੁ ਯਤੇਤ ਸਿਦ੍ਧੌ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਯਦੁਰ੍ਨਯਾਨਾਮ੍||੨੨|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗ- ਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨ- ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੩||
उत्पद्यमानासु च तासु तासु व्यापत्सु संशोधनविभ्रमेण| दिशाऽनयैवाऽऽशु यतेत सिद्धौ ज्योतिर्हि शास्त्रं नयदुर्नयानाम्||२२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहितायां कल्पस्थाने वमनविरेचन- व्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon