Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിനാമാऽധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാऽऽത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिनामाऽध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2
അതിക്ഷുധിതേനാऽതിമൃദുകോഷ്ഠേനാऽല്പശ്ലേഷ്മണാ ദുര്വമേന ഹീന- മാത്രമതിമാത്രം തീക്ഷ്ണമതിശീതമജീര്ണേ വാ പീതം വമനമധോ- ഗച്ഛതി| തത്രേപ്സിതാऽനവാപ്തിര്ദോഷോത്ക്ലേശശ്ച| തം പുനരാശു സ്നേഹയിത്വാ യൌഗകൈര്മാത്രാകാലാദ്യപേക്ഷം വാമയേത്| വ്യാപ-ത്കരാണി ച പൂര്വോക്തമതിക്രമം സ്മരന് പരിഹരേത്||൨||
अतिक्षुधितेनाऽतिमृदुकोष्ठेनाऽल्पश्लेष्मणा दुर्वमेन हीन- मात्रमतिमात्रं तीक्ष्णमतिशीतमजीर्णे वा पीतं वमनमधो- गच्छति| तत्रेप्सिताऽनवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च| तं पुनराशु स्नेहयित्वा यौगकैर्मात्राकालाद्यपेक्षं वामयेत्| व्याप-त्कराणि च पूर्वोक्तमतिक्रमं स्मरन् परिहरेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3
അജീര്ണിനഃ ശ്ലേഷ്മവതോऽത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണലവണമതിമാത്രമഹൃദ്യം വാ വിരേചനമന്യദ്വാ ഭേഷജമൂര്ധ്വം പ്രവര്ത്തതേ| തത്ര പൂര്വോക്താ വ്യാപത് സാധനഞ്ച| തത ഊര്ധ്വമപ്യുത്തിഷ്ഠതി ഹൃദ്യലേഹവടക- വര്ജ്യമൌഷധം ന തൃതീയമവചാരയേത്||൩||
अजीर्णिनः श्लेष्मवतोऽत्युष्णतीक्ष्णलवणमतिमात्रमहृद्यं वा विरेचनमन्यद्वा भेषजमूर्ध्वं प्रवर्त्तते| तत्र पूर्वोक्ता व्यापत् साधनञ्च| तत ऊर्ध्वमप्युत्तिष्ठति हृद्यलेहवटक- वर्ज्यमौषधं न तृतीयमवचारयेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4
ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യാऽതിതീക്ഷ്ണാऽഗ്നേരല്പമല്പവീര്യം വാ ഭേഷജമൂര്ധ്വഭാഗികമധോഭാഗികം വാ ഭക്തവദുപൈതി പാകമ്| തത്ര സമുദീര്ണാ ദോഷാ യഥാകാലമനിര്ഹ്നിയമാണാ വിഭ്രമം കുര്വന്തി| തം സ്നിഗ്ധകോഷ്ഠമനല്പമമന്ദം ചൌഷധം പായയേത്||൪||
क्रूरकोष्ठस्याऽतितीक्ष्णाऽग्नेरल्पमल्पवीर्यं वा भेषजमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा भक्तवदुपैति पाकम्| तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्नियमाणा विभ्रमं कुर्वन्ति| तं स्निग्धकोष्ठमनल्पममन्दं चौषधं पाययेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5
കഷായമല്പമപ്രത്യഗ്രം രൂക്ഷം വാ ഭേഷജമസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേന വാ പീതം ശീതോപചാരേണ വാ സ്തബ്ധം ദോഷവിഗ്രഥിതമയോഗീ ഭവതി| തത്ര വമനേ ഭൂയോ വാമയേത്| വിരേചനേ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം പുരര്വിരേച- യേത്| ഉത്ക്ലിഷ്ടഭൂരിദോഷം വാ തൃതീയേऽഹനി| ഉഭയോശ്ച സംശോ- ധനയോര്ലവണതൈലാഭ്യക്തം പിണ്ഡപ്രസ്തരാഭ്യാം സ്വേദയേത്||൫||
कषायमल्पमप्रत्यग्रं रूक्षं वा भेषजमस्निग्धस्विन्नेन वा पीतं शीतोपचारेण वा स्तब्धं दोषविग्रथितमयोगी भवति| तत्र वमने भूयो वामयेत्| विरेचने स्निग्धस्विन्नं पुरर्विरेच- येत्| उत्क्लिष्टभूरिदोषं वा तृतीयेऽहनि| उभयोश्च संशो- धनयोर्लवणतैलाभ्यक्तं पिण्डप्रस्तराभ्यां स्वेदयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6
സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ച വമനമകൃത്വാ വിരേചനം പീതവതഃ സാമ- സ്യ വാ മൃദു വാ വിരിക്തസ്യാധോഭാഗേऽത്യര്ഥഗുരുസ്തബ്ധോ- ദരതാ ശൂലോവാതമൂത്രപുരീഷസങശ്ച ഭവതി| തമപ്യയോഗിനം സമൂത്രൈസ്തീക്ഷ്ണൈരാസ്ഥാപ്യ ജാങ്ഗലരസൈശ്ച ഭോജയിത്വാ ഫല- ദാരുപിപ്പലീസിദ്ധേന തൈലേനാനുവാസ്യ വാതഹരൈശ്ച സ്നേഹൈരൂപ- സ്നേഹ്യ പുനസ്തീക്ഷ്ണൈര്വിരേചയേത്||൬||
स्निग्धस्विन्नस्य च वमनमकृत्वा विरेचनं पीतवतः साम- स्य वा मृदु वा विरिक्तस्याधोभागेऽत्यर्थगुरुस्तब्धो- दरता शूलोवातमूत्रपुरीषसङश्च भवति| तमप्ययोगिनं समूत्रैस्तीक्ष्णैरास्थाप्य जाङ्गलरसैश्च भोजयित्वा फल- दारुपिप्पलीसिद्धेन तैलेनानुवास्य वातहरैश्च स्नेहैरूप- स्नेह्य पुनस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7
കഫോല്ബണസ്യാതിസ്നിഗ്ധസ്യ ഗുരുകോഷ്ഠസ്യ മന്ദാഗ്നേര്വാ മൃദു- പ്രണീതമൌഷധം ഭൃശമുത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന് ജാഡ്യതന്ദ്രാദൌര്ബ- ല്യാങ്ഗസാദാന് ജനയതി| തച്ഛീഘ്രമുല്ലിഖേത്| ലങ്ഘനേന ച സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം പുനഃ സ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണോഷ്ണൈര്വിശോധയേത്||൭||
कफोल्बणस्यातिस्निग्धस्य गुरुकोष्ठस्य मन्दाग्नेर्वा मृदु- प्रणीतमौषधं भृशमुत्क्लेश्य दोषान् जाड्यतन्द्रादौर्ब- ल्याङ्गसादान् जनयति| तच्छीघ्रमुल्लिखेत्| लङ्घनेन च सन्धुक्षिताग्निं पुनः स्निग्धं तीक्ष्णोष्णैर्विशोधयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8
സശോഷാന്നായ വാതശ്ലേഷ്മവതേ രൂക്ഷായ സോദാവര്തായ മന്ദാഗ്നയേ വാ ശീതം രൂക്ഷം വാ ദത്തമൌഷധം ഭൃശമാऽऽധ്മാനം കരോതി| തത്ര മലസങ്ഗാത് സമുന്നഹ്യത്യുദരമന്തഃ ശൂലം ദൃതിവത് പാര്ശ്വ യോരാऽऽപൂര്ണതാ ശിരഃ പൃഷ്ഠരുജാ ശ്വാസകാസൌ പായുബസ്തി- നിസ്തോദശ്ച ഭവതി| തമുദാവര്ത്താऽऽനാഹഹാരാऽഭ്യങ്ഗസ്വേദവ- ര്തിദീപനചൂര്ണബസ്തിക്രിയാഭിരുപചരേത്||൮||
सशोषान्नाय वातश्लेष्मवते रूक्षाय सोदावर्ताय मन्दाग्नये वा शीतं रूक्षं वा दत्तमौषधं भृशमाऽऽध्मानं करोति| तत्र मलसङ्गात् समुन्नह्यत्युदरमन्तः शूलं दृतिवत् पार्श्व योराऽऽपूर्णता शिरः पृष्ठरुजा श्वासकासौ पायुबस्ति- निस्तोदश्च भवति| तमुदावर्त्ताऽऽनाहहाराऽभ्यङ्गस्वेदव- र्तिदीपनचूर्णबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9
ക്ഷാമേണാല്പബലേന മൃദുകോഷ്ഠാഗ്നിനാ രൂക്ഷേണാऽസ്നിഗ്ധേന വാ| സ്വിന്നേന സാമേന വാ ബലവദൌഷധമുപയുക്തം സപിത്തമനിലം പ്രദൂഷ്യ പരികര്ത്തികാമാപാദയതി| തത്ര നാഭിബസ്തിഗുദമേഢ്രേ സദാഹപരികര്ത്തനമനിലസങ്ഗോ വിഷ്ടമ്ഭശ്ച| തം കൃഷ്ണതിലമധുകമധുയുക്തൈഃ പിച്ഛാബസ്തിഭിരാऽऽ- സ്ഥാപയേത്| ക്ഷീരിവൃക്ഷശൃതക്ഷീരേണ വാ| ശീതാമ്ബുപരിഷിക്തം ചൈനം പയസാ ഭുക്തവന്തം ഘൃതമണ്ഡേന യഷ്ടീമധുകതൈലേന വാऽനു- വാസയേത്| ക്ഷാമസ്യ ച മധുരോ ബൃംഹണശ്ച സര്വോ വിധിരിഷ്ടഃ| സാമേ ലങ്ഘനദീപനഞ്ച ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണം ചാऽന്നപാനമ്| നിരാമീ- ഭൂതേऽനുബന്ധേ ലഘുക്ഷാരാമ്ലമ്| സവാതേ ദധിസാരാമ്ലം ദാഡിമ- ത്വചാ യുക്തം ഭോജനേ പാനേ ച പ്രയുഞ്ജീത| സദാഡിമരസം ച സര്പിഃ പിബേദുഷ്ണാമ്ബുനാ വാ തിലദേവദാരുകല്കമ്||൯||
क्षामेणाल्पबलेन मृदुकोष्ठाग्निना रूक्षेणाऽस्निग्धेन वा| स्विन्नेन सामेन वा बलवदौषधमुपयुक्तं सपित्तमनिलं प्रदूष्य परिकर्त्तिकामापादयति| तत्र नाभिबस्तिगुदमेढ्रे सदाहपरिकर्त्तनमनिलसङ्गो विष्टम्भश्च| तं कृष्णतिलमधुकमधुयुक्तैः पिच्छाबस्तिभिराऽऽ- स्थापयेत्| क्षीरिवृक्षशृतक्षीरेण वा| शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकतैलेन वाऽनु- वासयेत्| क्षामस्य च मधुरो बृंहणश्च सर्वो विधिरिष्टः| सामे लङ्घनदीपनञ्च लघुरूक्षोष्णं चाऽन्नपानम्| निरामी- भूतेऽनुबन्धे लघुक्षाराम्लम्| सवाते दधिसाराम्लं दाडिम- त्वचा युक्तं भोजने पाने च प्रयुञ्जीत| सदाडिमरसं च सर्पिः पिबेदुष्णाम्बुना वा तिलदेवदारुकल्कम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10
ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ബഹുദോഷസ്യാऽല്പമല്പഗുണം മൃദു സ്നിഗ്ധം വാ ശോധനമവചാരിതമുക്ത്ലേശ്യ ദോഷാന് ന നിര്ഹരതി| അല്പാ- ऽല്പം ച പിത്തകഫസംസൃഷ്ടം പരിസ്രവതി| വിഷ്ടമ്ഭഗൌരവശോ- ഫകണ്ഡൂപാണ്ഡുതാങ്ഗസാദഗുല്മശൂലാനി ചാപാദയതി| തം തിനിശധവാऽശ്വത്ഥകര്ണപലാശബലാനിര്യ്യൂഹൈര്മധുയു- ക്തൈരാऽऽസ്ഥാപയേത്| ഉപശാന്തപരിസ്രാവം ച പുനരുപസ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണൈഃ ശോധയേത്| ശുദ്ധേ ച ദീപനാംശ്ചൂര്ണാऽऽസവാരിഷ്ടാദീന് യോജയേത്||൧൦||
क्रूरकोष्ठस्य बहुदोषस्याऽल्पमल्पगुणं मृदु स्निग्धं वा शोधनमवचारितमुक्त्लेश्य दोषान् न निर्हरति| अल्पा- ऽल्पं च पित्तकफसंसृष्टं परिस्रवति| विष्टम्भगौरवशो- फकण्डूपाण्डुताङ्गसादगुल्मशूलानि चापादयति| तं तिनिशधवाऽश्वत्थकर्णपलाशबलानिर्य्यूहैर्मधुयु- क्तैराऽऽस्थापयेत्| उपशान्तपरिस्रावं च पुनरुपस्निग्धं तीक्ष्णैः शोधयेत्| शुद्धे च दीपनांश्चूर्णाऽऽसवारिष्टादीन् योजयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11
പീതൌഷധോ യദാ വേഗമുദീരയതി നിഗൃഹ്ണാതി വാ തദാ പ്രവാ- ഹികാസ്യ ജായതേ| തസ്യാം സദാഹശൂലം സപിച്ഛം ശ്വേതം കൃഷ്ണം രക്തം വാ ഭൃശം പ്രവാഹമാണഃ കഫമുപവിശതി| തം പരിസ്രാവവിധിനോപചരേത്||൧൧||
पीतौषधो यदा वेगमुदीरयति निगृह्णाति वा तदा प्रवा- हिकास्य जायते| तस्यां सदाहशूलं सपिच्छं श्वेतं कृष्णं रक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति| तं परिस्रावविधिनोपचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12
പീതൌഷധസ്യ ഭേഷജോദ്ഗാരച്ഛര്ദ്യാദീനാം നിഗ്രഹാദ്വാതാദയഃ കുപിതാ ഹൃദയമുപസൃത്യ ഹൃദ്ഗ്രഹം ഘോരമാവഹന്തി| തതഃ പ്രധാനമര്മോപതാപാദ്വേദനാഭിരത്യര്ഥമാऽऽതുരഃ പീഡ്യതേ| മോഹഹിധ്മാകാസലാലാപാര്ശ്വശൂലയുതോ വേപഥുമാന് നഷ്ടസംജ്ഞോ ദന്താന് കടകടായത്യുദ്ദൃത്താക്ഷോ ജിഹ്വാം ഖാദതി| തം ഹൃദയോപസരണമാऽऽഹുഃ| തസ്മൈ ഭിഷക് ശീഘ്രമമുഹ്യന്നഭ്യങ്ഗപൂര്വം ധാന്യസ്വേദേന പരിസ്വേദ്യ തീക്ഷ്ണമവപീഡം ദദ്യാത്| യഷ്ടീമധുകമിശ്രേണ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ വമനമ്| കടുഭിര്വാ കഫോത്തരായ| തതോ ദോഷശേഷം പാചനീയൈഃ പാചയേദ്യഥാദോഷോച്ഛ്രയം ച ബസ്തീന് വിതരേത്||൧൨||
पीतौषधस्य भेषजोद्गारच्छर्द्यादीनां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयमुपसृत्य हृद्ग्रहं घोरमावहन्ति| ततः प्रधानमर्मोपतापाद्वेदनाभिरत्यर्थमाऽऽतुरः पीड्यते| मोहहिध्माकासलालापार्श्वशूलयुतो वेपथुमान् नष्टसंज्ञो दन्तान् कटकटायत्युद्दृत्ताक्षो जिह्वां खादति| तं हृदयोपसरणमाऽऽहुः| तस्मै भिषक् शीघ्रममुह्यन्नभ्यङ्गपूर्वं धान्यस्वेदेन परिस्वेद्य तीक्ष्णमवपीडं दद्यात्| यष्टीमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना वमनम्| कटुभिर्वा कफोत्तराय| ततो दोषशेषं पाचनीयैः पाचयेद्यथादोषोच्छ्रयं च बस्तीन् वितरेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേനാऽബ്രഹ്മചാരിണാ വേഗധാരിണാ മൃദുകോഷ്ഠേന സുകുമാരേണ വാ രൂക്ഷമൌഷധമതിമാത്രം പ്രയുക്തമതിവിരേകാദ്വായും കോപയതി| തേന സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹോ ഭവതി| തസ്യ വിശേഷാത്പാര്ശ്വ- പൃഷ്ഠശ്രോണിമന്യാമര്മസു ശൂലമൂര്ച്ഛാഭ്രമകമ്പസ്തമ്ഭോ നിസ്തോദോ ഭേദ ഉദ്വേഷ്ടനം സംജ്ഞാനാശശ്ച സ്യാത്| തമഭ്യജ്യ ധാന്യൈഃ സ്വേദ- യിത്വാ യഷ്ടീമധുകവിപക്വേന തൈലേനാനുവാസയേത്| വാതഹരം ചാऽന്നപാനമ്||൧൩||
अस्निग्धस्विन्नेनाऽब्रह्मचारिणा वेगधारिणा मृदुकोष्ठेन सुकुमारेण वा रूक्षमौषधमतिमात्रं प्रयुक्तमतिविरेकाद्वायुं कोपयति| तेन सर्वाङ्गप्रग्रहो भवति| तस्य विशेषात्पार्श्व- पृष्ठश्रोणिमन्यामर्मसु शूलमूर्च्छाभ्रमकम्पस्तम्भो निस्तोदो भेद उद्वेष्टनं संज्ञानाशश्च स्यात्| तमभ्यज्य धान्यैः स्वेद- यित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्| वातहरं चाऽन्नपानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14
സ്നിഘ്ദസ്വിന്നസ്യാऽതിമൃദുകോഷ്ഠസ്യ ക്ഷുധിതസ്യ വാ തീക്ഷ്ണ- മതിഭൂരി വാ പ്രയുക്തമൌഷധം സര്വശോ നിര്ഹൃത്യ മലാന് ധാതൂ- നപി ദ്രവീകൃത്യ വിസ്രാവയേദതിയോഗേന| തം ശതധൌതഘൃതേനാ- ഭ്യജ്യ കഷായസ്വാദുശീതൈഃ പ്രദേഹപരിഷേകാऽവഗാഹാऽന്നപാനൈഃ ശര്കരാമധുമദ്ഭിശ്ച ലേഹൈഃ സ്തമ്ഭയേത്| ചന്ദനാഞ്ജനോശീര- ച്ഛാഗാऽസൃക്ശീതോദകൈര്ലാജസക്തൂന് പായയേത്| പിച്ഛാബസ്തീം- ശ്ചാസ്മൈ ദദ്യാന്മധുരവര്ഗസിദ്ധം ച ക്ഷീരസര്പിഃ സര്പിര്മണ്ഡോऽനുവാസനമ്| രക്തപിത്തവിധാനം ച കുര്യാത്||൧൪||
स्निघ्दस्विन्नस्याऽतिमृदुकोष्ठस्य क्षुधितस्य वा तीक्ष्ण- मतिभूरि वा प्रयुक्तमौषधं सर्वशो निर्हृत्य मलान् धातू- नपि द्रवीकृत्य विस्रावयेदतियोगेन| तं शतधौतघृतेना- भ्यज्य कषायस्वादुशीतैः प्रदेहपरिषेकाऽवगाहाऽन्नपानैः शर्करामधुमद्भिश्च लेहैः स्तम्भयेत्| चन्दनाञ्जनोशीर- च्छागाऽसृक्शीतोदकैर्लाजसक्तून् पाययेत्| पिच्छाबस्तीं- श्चास्मै दद्यान्मधुरवर्गसिद्धं च क्षीरसर्पिः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| रक्तपित्तविधानं च कुर्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15
വിശേഷേണ വമനാऽതിയോഗേ സഘൃതസിതാക്ഷൌദ്രം ഫലരസൈര്മന്ഥം പിബേത്| ക്ഷീരിവൃക്ഷശൃങ്ഗസിദ്ധാം വാ സമാക്ഷികാം പേയാം ക്ഷീരം വാ സംഗ്രാഹിദ്രവ്യസിദ്ധം ച ക്ഷീരം ഭോജനേऽവചാരയേത്| സോദ്ഗാരായാം ച ഛര്ദ്യാം ധനികാമധൂകമധുരസമുസ്താऽഞ്ജനാനി മധുനാ ലിഹ്യാത്| വാക്സങ്ഗേ ഹനുസങ്ഗേऽനിലാര്ത്തൌ ച ഘൃതമാംസ- രസസിദ്ധാമല്പതണ്ഡുലാം പേയാം പിബേത്| സ്നേഹസ്വേദൌ ചാऽവ- ചാരയേത്| ജിഹ്വാപ്രവേശേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് കവലഗണ്ഡൂഷാന് ഹൃദ്യാംശ്ചാ- ऽऽജമാംസരസാന്| പുരതശ്ചാऽസ്യ ഫലാന്യമ്ലാനി ഖാദയേത്| നിര്ഗതാം തു ജിഹ്വാം തിലദ്രാക്ഷാകല്കലിപ്താം വ്യോഷലവണ- ചൂര്ണപ്രഘൃഷ്ടാം വാ പ്രവേശയേത്| അക്ഷിണീ വ്യാവൃത്തേ ഘൃതാऽഭ്യക്തേ പീഡയേദ്വിസംജ്ഞം സാമവേണുഗീതശബ്ദാന് ശ്രാവയേത്||൧൫||
विशेषेण वमनाऽतियोगे सघृतसिताक्षौद्रं फलरसैर्मन्थं पिबेत्| क्षीरिवृक्षशृङ्गसिद्धां वा समाक्षिकां पेयां क्षीरं वा संग्राहिद्रव्यसिद्धं च क्षीरं भोजनेऽवचारयेत्| सोद्गारायां च छर्द्यां धनिकामधूकमधुरसमुस्ताऽञ्जनानि मधुना लिह्यात्| वाक्सङ्गे हनुसङ्गेऽनिलार्त्तौ च घृतमांस- रससिद्धामल्पतण्डुलां पेयां पिबेत्| स्नेहस्वेदौ चाऽव- चारयेत्| जिह्वाप्रवेशे स्निग्धाम्ललवणान् कवलगण्डूषान् हृद्यांश्चा- ऽऽजमांसरसान्| पुरतश्चाऽस्य फलान्यम्लानि खादयेत्| निर्गतां तु जिह्वां तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां व्योषलवण- चूर्णप्रघृष्टां वा प्रवेशयेत्| अक्षिणी व्यावृत्ते घृताऽभ्यक्ते पीडयेद्विसंज्ञं सामवेणुगीतशब्दान् श्रावयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16
വിരേചനാऽതിയോഗേ തണ്ഡുലാऽമ്ഭസാ മധുമിശ്രേണ വമേത്| പ്രിയങ്ഗ്വാദിഞ്ച തണ്ഡുലോദകേന പിബേദ് ലോധ്രരസാഞ്ജനദാ- ഹിമത്വചോ വാ| സോമവല്കകട്ഫലോത്പലസമങ്ഗാപദ്മകേസ- രാണി വാ| ക്ഷൌദ്രശര്കരാമധുകൌദുമ്ബരത്വചോ വാ| രക്താതി സാരക്രിയാം ച കുര്വീത| ഗുദം നിഃസൃതമഭ്യജ്യ സ്വേദയിത്വാ കഷായൈശ്ച സ്തമ്ഭയിത്വാ പ്രവേശയേത്| പൂര്വവച്ച വാക്സങ്ഗാദീന് സാധയേത്||൧൬||
विरेचनाऽतियोगे तण्डुलाऽम्भसा मधुमिश्रेण वमेत्| प्रियङ्ग्वादिञ्च तण्डुलोदकेन पिबेद् लोध्ररसाञ्जनदा- हिमत्वचो वा| सोमवल्ककट्फलोत्पलसमङ्गापद्मकेस- राणि वा| क्षौद्रशर्करामधुकौदुम्बरत्वचो वा| रक्ताति सारक्रियां च कुर्वीत| गुदं निःसृतमभ्यज्य स्वेदयित्वा कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| पूर्ववच्च वाक्सङ्गादीन् साधयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17
ഉഭയത്ര ച ജീവരക്തപിത്തയോര്ജ്ഞാനാര്ഥം രക്തേ ശുക്ലം പിചു പ്ലോതം വാ ക്ഷിപേത്| തസ്മിന്നാവാനേ കോഷ്ണാമ്ബുക്ഷാലിതശുദ്ധേ ജീവരക്തമ്| വിവര്ണേ തു രക്തപിത്തം വിദ്യാത്| അന്നം വാ തദ്വിമിശ്രം ശുനേ കാകായ വാ ദദ്യാത്| തസ്മിന് ഭുക്തേ ജീവം വദേദഭുക്തേ പിത്തമ്| ആമരണാച്ച തസ്യ തൃണ്മൂര്ഛാമദാര്ത്തസ്യ ക്രിയാം പിത്തഘ്നീ- മതിയോഗോക്താം ച കുര്യാത്| ഏണാദിരുധിരം വാऽതിസ്രുത- രക്തോക്തവിധിനാ സക്ഷൌദ്രം ശീഘ്രമുപയുഞ്ജീത| തദ്ധി സദ്യോ ജീവമഭിസന്ദധാതി| ശ്യാമാകാശ്മര്യമധൂകദൂര്വോശീരൈര്വാ ശൃതം പയോ ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനയുക്തം ശീതം ബസ്തൌ നിഷേചയേത്||൧൭||
उभयत्र च जीवरक्तपित्तयोर्ज्ञानार्थं रक्ते शुक्लं पिचु प्लोतं वा क्षिपेत्| तस्मिन्नावाने कोष्णाम्बुक्षालितशुद्धे जीवरक्तम्| विवर्णे तु रक्तपित्तं विद्यात्| अन्नं वा तद्विमिश्रं शुने काकाय वा दद्यात्| तस्मिन् भुक्ते जीवं वदेदभुक्ते पित्तम्| आमरणाच्च तस्य तृण्मूर्छामदार्त्तस्य क्रियां पित्तघ्नी- मतियोगोक्तां च कुर्यात्| एणादिरुधिरं वाऽतिस्रुत- रक्तोक्तविधिना सक्षौद्रं शीघ्रमुपयुञ्जीत| तद्धि सद्यो जीवमभिसन्दधाति| श्यामाकाश्मर्यमधूकदूर्वोशीरैर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनयुक्तं शीतं बस्तौ निषेचयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18
ശേഷേഷ്വപി ചാऽസമ്യക്പ്രയുക്തവമനവിരേചനോപദ്രവേഷു യഥാ- ऽऽമയം ദോഷാദീനപേക്ഷ്യ പ്രതികുര്യാദ്ബസ്തിവ്യാപത് സിദ്ധിം ചേക്ഷേത||൧൮||
शेषेष्वपि चाऽसम्यक्प्रयुक्तवमनविरेचनोपद्रवेषु यथा- ऽऽमयं दोषादीनपेक्ष्य प्रतिकुर्याद्बस्तिव्यापत् सिद्धिं चेक्षेत||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19
ഏവമുഭയതോ ഭാഗേऽപി ശോധനേ യഥാവസ്ഥമുത്തിഷ്ഠേത| യാ തു വിരേചനേ പരികര്ത്തികാ തദ്വമനേ കണ്ഠക്ഷണനമ്| യദധഃ- പരിസ്രവഃ സ കഫപ്രസേകോ യദധഃ പ്രവാഹണം സ ശുഷ്കോദ്ഗാര ഇതി| ഭവതി ചാത്ര||൧൯||
एवमुभयतो भागेऽपि शोधने यथावस्थमुत्तिष्ठेत| या तु विरेचने परिकर्त्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनम्| यदधः- परिस्रवः स कफप्रसेको यदधः प्रवाहणं स शुष्कोद्गार इति| भवति चात्र||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20
അസമ്യക്സംസ്കൃതം ജീര്ണം വ്യാപദ്യേത്തൌഷധം ധ്രുവമ്| ഛര്ദനം ന തു ദുശ്ഛര്ദം ദുര്വിരേച്യം ന രേചനമ്| പായയേദൌഷധം ഭൂയസ്തന്നിഹന്തി തഥാ ഹി തൌ| യസ്യോര്ധ്വം കഫസംസൃഷ്ടം പീതം യാത്യാനുലോമികമ്| വമിതം കവലൈഃ ശുദ്ധം ലങ്ഘിതം പായയേത്തു തമ്| വിബദ്ധേऽല്പേ ചിരാദ്ദോഷേ സ്രവത്യുഷ്ണം പിബേജ്ജലമ്| തേനാധ്മാനം വമിസ്തൃഷ്ണാ വിബന്ധശ്ചാऽऽശു ശാമ്യതി| ഭേഷജം ദോഷരുദ്ധം ചേന്നോര്ധ്വം നാऽധഃ പ്രവര്ത്തതേ| സോദ്ഗാരം സാങ്ഗശൂലം വാ സ്വേദം തത്രാऽവചാരയേത്| സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യോദ്ഗാരേ ഭേഷജം ക്ഷിപ്രമുല്ലിഖേത്| അജീര്ണമപ്രവൃത്തൌ തു സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേദ് ഭിഷക്| കദാചിച്ഛ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധം തിഷ്ഠത്യുരസി ഭേഷജമ്| ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണി സായാഹ്നേ രാത്രൌ വാ തത്പ്രവര്ത്തതേ| രൂക്ഷാऽനാഹാരയോര്ജീര്ണേ തിഷ്ഠത്യൂര്ധ്വം ഗതേऽപി വാ| വായുനാ ഭേഷജേ ത്വന്യത് സസ്നേഹലവണം പിബേത്| തൃണ്മോഹഭ്രമമൂര്ച്ഛാദ്യാഃ സ്യുര്ജീര്യതി ച ഭേഷജേ| പിത്തഘ്നം സ്വാദു ശീതം ച ഭേഷജം തത്ര ശസ്യതേ| ലാലാഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭരോമഹര്ഷാഃ കഫാവൃതേ| ഭേഷജം തത്ര തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കട്വാദി കഫനുദ്ധിതമ്||൨൦||
असम्यक्संस्कृतं जीर्णं व्यापद्येत्तौषधं ध्रुवम्| छर्दनं न तु दुश्छर्दं दुर्विरेच्यं न रेचनम्| पाययेदौषधं भूयस्तन्निहन्ति तथा हि तौ| यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं वमिस्तृष्णा विबन्धश्चाऽऽशु शाम्यति| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाऽधः प्रवर्त्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं वा स्वेदं तत्राऽवचारयेत्| सम्यग्विरिक्तस्योद्गारे भेषजं क्षिप्रमुल्लिखेत्| अजीर्णमप्रवृत्तौ तु सुशीतैः स्तम्भयेद् भिषक्| कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्त्तते| रूक्षाऽनाहारयोर्जीर्णे तिष्ठत्यूर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्| तृण्मोहभ्रममूर्च्छाद्याः स्युर्जीर्यति च भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते| लालाहृल्लासविष्टम्भरोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21
പ്രതികൂലാ ഗതിഃ പാകോ പ്രഥിതത്വം സഗൌരവമ്| ദോഷോത്ക്ലേശോ ഭൃശാധ്മാനം പരികര്ത്തഃ പരിസ്രവഃ| പ്രവാഹികാ ഹൃദ്ഗ്രഹണം സര്വഗാത്രപരിഗ്രഹഃ| സഹ ധാതുസ്രവേണൈതാഃ ദ്വാദശോക്താഃ സസാധനാഃ| വ്യാപദോ വിധിവിഭ്രം ശാദ് ദ്വിവിധേऽപി വിരേചനേ||൨൧||
प्रतिकूला गतिः पाको प्रथितत्वं सगौरवम्| दोषोत्क्लेशो भृशाध्मानं परिकर्त्तः परिस्रवः| प्रवाहिका हृद्ग्रहणं सर्वगात्रपरिग्रहः| सह धातुस्रवेणैताः द्वादशोक्ताः ससाधनाः| व्यापदो विधिविभ्रं शाद् द्विविधेऽपि विरेचने||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23
ഉത്പദ്യമാനാസു ച താസു താസു വ്യാപത്സു സംശോധനവിഭ്രമേണ| ദിശാऽനയൈവാऽऽശു യതേത സിദ്ധൌ ജ്യോതിര്ഹി ശാസ്ത്രം നയദുര്നയാനാമ്||൨൨|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗ- സംഗ്രഹസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ വമനവിരേചന- വ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൨൩||
उत्पद्यमानासु च तासु तासु व्यापत्सु संशोधनविभ्रमेण| दिशाऽनयैवाऽऽशु यतेत सिद्धौ ज्योतिर्हि शास्त्रं नयदुर्नयानाम्||२२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहितायां कल्पस्थाने वमनविरेचन- व्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon