Adhikarana athA~arshonidAnaM nAma saptamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'rśasāṁ nidānaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽर्शसां निदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshonirvacanaM tatsvarUpAdi ca (2) · Śloka 2
arivadviśasantītyarśāṁsi| tāni punarbahuprakārāṇi| subahūpadravāṇi ca| pāyumēḍhrādisaṁśrayā māṁsakīlāḥ||2||
अरिवद्विशसन्तीत्यर्शांसि| तानि पुनर्बहुप्रकाराणि| सुबहूपद्रवाणि च| पायुमेढ्रादिसंश्रया मांसकीलाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM dvividhairdvaividhyam (3) · Śloka 3
samāsatastu dvividhānyarśāṁsi| sahajāni janmōttarakālajāni ca| punaśca dvividhāni| śuṣkāṇyārdrāṇi ca||3||
समासतस्तु द्विविधान्यर्शांसि| सहजानि जन्मोत्तरकालजानि च| पुनश्च द्विविधानि| शुष्काण्यार्द्राणि च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAmadhiShThAnam (4) · Śloka 4
sarvēṣām punaradhiṣṭhānaṁ mēdō māṁsaṁ tvakca||4||
सर्वेषाम् पुनरधिष्ठानं मेदो मांसं त्वक्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudavarNanam (5) · Śloka 5
sthūlāntrapratibaddhō'rdhapañcāṅgulō hi gudaḥ| tasmin pūrvamuktā valīsaṁjñāstistraḥ pēśyō'dhyardhāṅgulāḥ| tāḥ pravāhiṇī visarjanī saṁvaraṇī ca| rōmāntādadhyardhayavaṁ gudauṣṭhamāhuḥ||5||
स्थूलान्त्रप्रतिबद्धोऽर्धपञ्चाङ्गुलो हि गुदः| तस्मिन् पूर्वमुक्ता वलीसंज्ञास्तिस्त्रः पेश्योऽध्यर्धाङ्गुलाः| ताः प्रवाहिणी विसर्जनी संवरणी च| रोमान्तादध्यर्धयवं गुदौष्ठमाहुः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prathamabalIsthAnam (6) · Śloka 6
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātrē||6||
प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sahajArshasAM heturasAdhyatva~jca (7) · Śloka 7
tatra sāhajānāṁ gudavalībījōpataptirāyatanam| tasyā dvividhō hēturmātāpitrōrapacārō daivaṁ ca| tābhyāṁ sannipātaprakōpaḥ| tasmāt tānyasādhyāni||7||
तत्र साहजानां गुदवलीबीजोपतप्तिरायतनम्| तस्या द्विविधो हेतुर्मातापित्रोरपचारो दैवं च| ताभ्यां सन्निपातप्रकोपः| तस्मात् तान्यसाध्यानि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kulajavyAdhInAmasAdhyatvam (8) · Śloka 8
ētēna kulajāḥ sarvē vikārā vyākhyātāḥ||8||
एतेन कुलजाः सर्वे विकारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sahajArshasAM visheShalakShaNam (9) · Śloka 9
viśēṣatastu sahajāni durdarśanaparuṣapāṇḍūpacitadāruṇānyantarmukhāni bahūpadravōpadrutāni bhavanti||9||
विशेषतस्तु सहजानि दुर्दर्शनपरुषपाण्डूपचितदारुणान्यन्तर्मुखानि बहूपद्रवोपद्रुतानि भवन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana janmottarajArshasAM ShaDvidhatvam (10) · Śloka 10
athētarāṇi ṣaḍvidhāni| pr̥thagdōṣaiḥ saṁsr̥ṣṭaiḥ sannipatitaiḥ śōṇitēna ca||10||
अथेतराणि षड्विधानि| पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपतितैः शोणितेन च||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshassu shuShkatvArdratvayorhetuH (11) · Śloka 11
tatra vātaślēṣmōttarāṇi śuṣkāṇi| raktapittōttarāṇyārdrāṇi||11||
तत्र वातश्लेष्मोत्तराणि शुष्काणि| रक्तपित्तोत्तराण्यार्द्राणि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM nidAnaM samprAptishca (12) · Śloka 12
dōṣaprakōpahētustu prāguktaḥ| sa yadā malōpacayamādadhāti| punaścōtkaṭakaviṣamakaṭhināsanasēvanādudbhrāntayānōṣṭrādiprayāṇādativyavāyādvastinētrāsamyakpraṇidhānādinā gudakṣaṇanādabhīkṣṇaṁ śītāmbusaṁsparśāccailalōṣṭhatr̥ṇādisaṅgharṣāt| pratatātipravāhaṇādvātamūtrapurīṣavēgōdīraṇadhāraṇātstrīṇāṁ cā''garbharbhraṁśādgarbhōtpīḍanādviṣamaprasūtērēvaṁvidhaiścāparaiḥ kupitō vāyurapānastaṁ malamupacitamadhōgatamāsādya gudavalīṣvādhattē| tatastāsvabhiṣyaṇṇāsvarśāṁsi sambhavanti||12||
दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तः| स यदा मलोपचयमादधाति| पुनश्चोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रादिप्रयाणादतिव्यवायाद्वस्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानादिना गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चैललोष्ठतृणादिसङ्घर्षात्| प्रततातिप्रवाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणधारणात्स्त्रीणां चाऽऽगर्भर्भ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतेरेवंविधैश्चापरैः कुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगतमासाद्य गुदवलीष्वाधत्ते| ततस्तास्वभिष्यण्णास्वर्शांसि सम्भवन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (13) · Śloka 13
tēṣāpūrvarūpāṇi kr̥cchrāt paktirāntrakūjanamudgārabāhulyamamlakō'nnāśraddhā-viṣṭambhō'śmagarbhābhanābhitvamāṭōpō'dhastātkr̥cchrēṇa saśabdasya ca vāyōḥ pravr̥ttirbahumūtratvamalpapurīṣatā gudaparikarttana savithasadanamakṣṇōḥ śvayathuravimalēndriyatvamālasyaṁ tandrā kārśyaṁ daurbalyamāśaṅkāgrahaṇīdōṣaśōphōdara-pāṇḍurōgagulmēṣu||13||
तेषापूर्वरूपाणि कृच्छ्रात् पक्तिरान्त्रकूजनमुद्गारबाहुल्यमम्लकोऽन्नाश्रद्धा-विष्टम्भोऽश्मगर्भाभनाभित्वमाटोपोऽधस्तात्कृच्छ्रेण सशब्दस्य च वायोः प्रवृत्तिर्बहुमूत्रत्वमल्पपुरीषता गुदपरिकर्त्तन सविथसदनमक्ष्णोः श्वयथुरविमलेन्द्रियत्वमालस्यं तन्द्रा कार्श्यं दौर्बल्यमाशङ्काग्रहणीदोषशोफोदर-पाण्डुरोगगुल्मेषु||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM rUpANi (14) · Śloka 14
jātēṣu caitāni liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti||14||
जातेषु चैतानि लिङ्गानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshobhiranalavyApatteH samprAptiH (15) · Śloka 15
taiḥ khalvadhōmārgōparōdhādvāyurapānō nivarttamānaḥ samānavyānōdānapraṇān pittaślēṣmāṇau ca prakōpayannalamupamr̥dnāti||15||
तैः खल्वधोमार्गोपरोधाद्वायुरपानो निवर्त्तमानः समानव्यानोदानप्रणान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयन्नलमुपमृद्नाति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (16) · Śloka 16
atha sarva ēvarśasō bhavatyatikr̥śō vivarṇaḥ kṣāmō dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣō'śmarīśarkarāvān aniyatavibaddhamuktāmapakvabhinnaśuṣkavarcāstathāntarāntarā''maśvētapāṇduharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchalōpavēśī nābhivaṁkṣaṇōddēśapracuraparikartikā'nvitaḥ sagudaśūlapravāhikāpraharṣapramōhō'lpaśukraprajō'lpaśubhuk sirāsantatagātraḥ krōdhanō durupacāraḥ kāsaśvāsapīnasatr̥ṣṇā'rōcakapāṇipādavadanā'kṣikūṭaśvayathukṣavathuvēpathuvamathuparītastaimirikaḥ śiraḥ śīlī kṣāmabhinnasvaraḥ karṇarōgī sajvaraḥ sāṅgamardaḥ sarvaparvā'sthiśūlō'ntarāntarā hr̥dayakukṣipārśvapr̥ṣṭhabastitrikagrahōpataptaḥ pradhyānaparaḥ paramalasaśca||16||
अथ सर्व एवर्शसो भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषोऽश्मरीशर्करावान् अनियतविबद्धमुक्तामपक्वभिन्नशुष्कवर्चास्तथान्तरान्तराऽऽमश्वेतपाण्दुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रपिच्छलोपवेशी नाभिवंक्षणोद्देशप्रचुरपरिकर्तिकाऽन्वितः सगुदशूलप्रवाहिकाप्रहर्षप्रमोहोऽल्पशुक्रप्रजोऽल्पशुभुक् सिरासन्ततगात्रः क्रोधनो दुरुपचारः कासश्वासपीनसतृष्णाऽरोचकपाणिपादवदनाऽक्षिकूटश्वयथुक्षवथुवेपथुवमथुपरीतस्तैमिरिकः शिरः शीली क्षामभिन्नस्वरः कर्णरोगी सज्वरः साङ्गमर्दः सर्वपर्वाऽस्थिशूलोऽन्तरान्तरा हृदयकुक्षिपार्श्वपृष्ठबस्तित्रिकग्रहोपतप्तः प्रध्यानपरः परमलसश्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtolbaNArshasAM lakShaNam (17) · Śloka 17
tatra vātōlbaṇāni śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvārūṇāni tīkṣṇasfuṭitamukhāni viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikērīkarkandhūsiddhārthabimbīkharjūrafalapramāṇani vakraṇi mithō visadr̥śāni kaṭipārśvādiṣvadhikavēdanāni saśūlōdāvarttakarāṇi gulmāṣṭhīlāplīhōdarāṇi cā'sya tannimittānyēva kr̥ṣṇatvaṅnakhanayanavadanamalāśca bhavanti||17||
तत्र वातोल्बणानि शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावारूणानि तीक्ष्णस्फ़ुटितमुखानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरीकर्कन्धूसिद्धार्थबिम्बीखर्जूरफ़लप्रमाणनि वक्रणि मिथो विसदृशानि कटिपार्श्वादिष्वधिकवेदनानि सशूलोदावर्त्तकराणि गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चाऽस्य तन्निमित्तान्येव कृष्णत्वङ्नखनयनवदनमलाश्च भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittolbaNArshasAM lakShaNam (18) · Śloka 18
pittōlbaṇāni nīlāgrāṇi raktapītakr̥ṣṇāni mr̥duśithilāni sparśā'sahāni vistragandhīni tanūni tanuraktastrāvīṇi dāhapākavantijvaramōhārucikarāṇi yakr̥taprakāśāni śukajihvājalaukāvaktrasadr̥śāni yavamadhyāni praklinnāni bhinnapītavarcāṁsi hāridratvaṅnakhādikarāṇi ca||18||
पित्तोल्बणानि नीलाग्राणि रक्तपीतकृष्णानि मृदुशिथिलानि स्पर्शाऽसहानि विस्त्रगन्धीनि तनूनि तनुरक्तस्त्रावीणि दाहपाकवन्तिज्वरमोहारुचिकराणि यकृतप्रकाशानि शुकजिह्वाजलौकावक्त्रसदृशानि यवमध्यानि प्रक्लिन्नानि भिन्नपीतवर्चांसि हारिद्रत्वङ्नखादिकराणि च||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmolbaNArshasAM lakShaNam (2) · Śloka 2
ślēṣmōlbaṇāni mahāmūlāni sthirasnigdhapāṇḍuvr̥ttōpacitāni gurustabdhaślakṣṇapicchilāni suptasuptāni sparśakṣamāni karīrapanasāsthigōstanākārāṇyatimātrōtthānapravāhikāvaṁkṣaṇānāhānābhiparikartikāhr̥llāsaprasēkakāsaśvāsa pīnasā'rucicchardikr̥cchramūtrapramēhaśītajvaraśōphaśirōgauravēndriyōpalēpāgnimārdavaklaibyāmavikāraprabalāni na bhidyantē na sravanti kaṇḍūbahulāni saślēṣmavasākaprakāśātimalōpavēśīni śuklatvaṅnakhādikarāṇi ca| 19-20||2||
श्लेष्मोल्बणानि महामूलानि स्थिरस्निग्धपाण्डुवृत्तोपचितानि गुरुस्तब्धश्लक्ष्णपिच्छिलानि सुप्तसुप्तानि स्पर्शक्षमानि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराण्यतिमात्रोत्थानप्रवाहिकावंक्षणानाहानाभिपरिकर्तिकाहृल्लासप्रसेककासश्वास पीनसाऽरुचिच्छर्दिकृच्छ्रमूत्रप्रमेहशीतज्वरशोफशिरोगौरवेन्द्रियोपलेपाग्निमार्दवक्लैब्यामविकारप्रबलानि न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि सश्लेष्मवसाकप्रकाशातिमलोपवेशीनि शुक्लत्वङ्नखादिकराणि च| १९-२०||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtArshasAM lakShaNam (21) · Śloka 21
lakṣaṇasaṁkārātsaṁsargasannipātajāni vibhajēt||21||
लक्षणसंकारात्संसर्गसन्निपातजानि विभजेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (22) · Śloka 22
raktōlbaṇani tu vaṭaprarōhavidrumakākanandikāfalābhāni pittalakṣaṇāni ca| tathā gāḍhapurīṣapratipīḍitānyatyarthaṁ duṣṭamuṣṇamasr̥k sahasā visr̥janti| tasyā'tipravr̥ttau raktakṣayōpadravāḥ bhavantiti||22||
रक्तोल्बणनि तु वटप्ररोहविद्रुमकाकनन्दिकाफ़लाभानि पित्तलक्षणानि च| तथा गाढपुरीषप्रतिपीडितान्यत्यर्थं दुष्टमुष्णमसृक् सहसा विसृजन्ति| तस्याऽतिप्रवृत्तौ रक्तक्षयोपद्रवाः भवन्तिति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAmupadravabhUtodAvarttanidAnAdilakShaNam (23) · Śloka 23
bhavati cātra ślōkaḥ mudgakōdravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṁgrāhibhirvāyuḥ svē sthānē kupitō balī| adhōvahāni strōtāṁsi saṁruyādhaḥ praśōṣayan| purīṣaṁ vātaviṇmūtrasaṅgaṁ kurvīta dāruṇam| tēna tīvrarūjā kōṣṭhapr̥hr̥tpārśvagā bhavēt| ādhmānamudarāvēṣṭhō hr̥llāsaḥ parikarttanam| bastau ca sutarāṁ śūlaṁ gaṇḍē śvayathusambhavaḥ| pavanasyōrdhvagāmitvaṁ tataśchardyarucijvarāḥ| hr̥drōgagrahaṇīdōṣamūtrasaṅgapravāhikaḥ| bādhiryyatimiraśvāsaśirōrukkāsapīnasaḥ| manōvikāstr̥ṣṇā'strāpittagulmōdarādayaḥ| tē tē ca vātajā rōgā jāyantē bhr̥śadāruṇāḥ| durnāmnāmityudāvartaḥ paramō'yamupadravah| vātābhibhūtakōṣṭhānāṁ tairvināpi sa jāyatē||23||
भवति चात्र श्लोकः मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः| रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली| अधोवहानि स्त्रोतांसि संरुयाधः प्रशोषयन्| पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम्| तेन तीव्ररूजा कोष्ठपृहृत्पार्श्वगा भवेत्| आध्मानमुदरावेष्ठो हृल्लासः परिकर्त्तनम्| बस्तौ च सुतरां शूलं गण्डे श्वयथुसम्भवः| पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्छर्द्यरुचिज्वराः| हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकः| बाधिर्य्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसः| मनोविकास्तृष्णाऽस्त्रापित्तगुल्मोदरादयः| ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः| दुर्नाम्नामित्युदावर्तः परमोऽयमुपद्रवह्| वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि स जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyayApyA~arshAMsi (24) · Śloka 24
sahajāni tridōṣāṇi yāni cā'bhyantarē balī| sthitāni tānyasādhyani yāpyantē'gnibalādibhiḥ||24||
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाऽभ्यन्तरे बली| स्थितानि तान्यसाध्यनि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucchrasAdhyArshAMsi (25) · Śloka 25
dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca| kr̥cchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca||25||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sukhasAdhyArshAMsi (26) · Śloka 26
bāhyāyāṁ tu valau jātānyēkadōṣōlbaṇāni ca| arśāṁsi sukhasādhyāni na cirōtpatitāni ca||26||
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana meDhrAdijArshAMsi svarUpam (27) · Śloka 27
mēḍhrādiṣvapi vakṣyantē yathāsvaṁ.........||27||
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं.........||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAbhijAnAmarshasAM lakShaNAni (28) · Śloka 28
................... nābhijāni tu| gaṇḍūpadā'syarūpāṇi picchilāni mr̥dūni ca||28||
................... नाभिजानि तु| गण्डूपदाऽस्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlam, carmakIlasya lakShaNaM samprAptishca (29) · Śloka 29
vyānō gr̥hītvā ślēṣmāṇaṁ karōtyarśastvacō bahiḥ| kīlōpamaṁ sthirakharaṁ carmakīlaṁ tu taṁ viduḥ||29||
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः| कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdibhedena carmakIla lakShaNam (30) · Śloka 30
vātēna tōdapāruṣyaṁ pittādasitaraktatā| ślēṣmaṇā snigdhatā tasya granthitvaṁsavarṇatā||30||
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितरक्तता| श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रन्थित्वंसवर्णता||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM shIghracikitsyatvam (31-7) · Śloka 7
arśasāṁ praśamē yatnamā''śu kurvīta buddhimān| tānyā''śu hi gudaṁ badhvā kuryyurbaddhagudōdaram||31|| iti vaidyapatisiṁhaputasya sūnōrvāgbhatasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē arśōnidānaṁnāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
अर्शसां प्रशमे यत्नमाऽऽशु कुर्वीत बुद्धिमान्| तान्याऽऽशु हि गुदं बध्वा कुर्य्युर्बद्धगुदोदरम्||३१|| इति वैद्यपतिसिंहपुतस्य सूनोर्वाग्भतस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने अर्शोनिदानंनाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon