7. arśōnidānam

Adhikarana athA~arshonidAnaM nAma saptamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातोऽर्शसां निदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana arshonirvacanaM tatsvarUpAdi ca (2) · Śloka 2

अरिवद्विशसन्तीत्यर्शांसि| तानि पुनर्बहुप्रकाराणि| सुबहूपद्रवाणि च| पायुमेढ्रादिसंश्रया मांसकीलाः||२||

Adhikarana arshasAM dvividhairdvaividhyam (3) · Śloka 3

समासतस्तु द्विविधान्यर्शांसि| सहजानि जन्मोत्तरकालजानि च| पुनश्च द्विविधानि| शुष्काण्यार्द्राणि च||३||

Adhikarana arshasAmadhiShThAnam (4) · Śloka 4

सर्वेषाम् पुनरधिष्ठानं मेदो मांसं त्वक्च||४||

Adhikarana gudavarNanam (5) · Śloka 5

स्थूलान्त्रप्रतिबद्धोऽर्धपञ्चाङ्गुलो हि गुदः| तस्मिन् पूर्वमुक्ता वलीसंज्ञास्तिस्त्रः पेश्योऽध्यर्धाङ्गुलाः| ताः प्रवाहिणी विसर्जनी संवरणी च| रोमान्तादध्यर्धयवं गुदौष्ठमाहुः||५||

Adhikarana prathamabalIsthAnam (6) · Śloka 6

प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे||६||

Adhikarana sahajArshasAM heturasAdhyatva~jca (7) · Śloka 7

तत्र साहजानां गुदवलीबीजोपतप्तिरायतनम्| तस्या द्विविधो हेतुर्मातापित्रोरपचारो दैवं च| ताभ्यां सन्निपातप्रकोपः| तस्मात् तान्यसाध्यानि||७||

Adhikarana kulajavyAdhInAmasAdhyatvam (8) · Śloka 8

एतेन कुलजाः सर्वे विकारा व्याख्याताः||८||

Adhikarana sahajArshasAM visheShalakShaNam (9) · Śloka 9

विशेषतस्तु सहजानि दुर्दर्शनपरुषपाण्डूपचितदारुणान्यन्तर्मुखानि बहूपद्रवोपद्रुतानि भवन्ति||९||

Adhikarana janmottarajArshasAM ShaDvidhatvam (10) · Śloka 10

अथेतराणि षड्विधानि| पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपतितैः शोणितेन च||१०||

Adhikarana arshassu shuShkatvArdratvayorhetuH (11) · Śloka 11

तत्र वातश्लेष्मोत्तराणि शुष्काणि| रक्तपित्तोत्तराण्यार्द्राणि||११||

Adhikarana arshasAM nidAnaM samprAptishca (12) · Śloka 12

दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तः| स यदा मलोपचयमादधाति| पुनश्चोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रादिप्रयाणादतिव्यवायाद्वस्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानादिना गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चैललोष्ठतृणादिसङ्घर्षात्| प्रततातिप्रवाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणधारणात्स्त्रीणां चाऽऽगर्भर्भ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतेरेवंविधैश्चापरैः कुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगतमासाद्य गुदवलीष्वाधत्ते| ततस्तास्वभिष्यण्णास्वर्शांसि सम्भवन्ति||१२||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (13) · Śloka 13

तेषापूर्वरूपाणि कृच्छ्रात् पक्तिरान्त्रकूजनमुद्गारबाहुल्यमम्लकोऽन्नाश्रद्धा-विष्टम्भोऽश्मगर्भाभनाभित्वमाटोपोऽधस्तात्कृच्छ्रेण सशब्दस्य च वायोः प्रवृत्तिर्बहुमूत्रत्वमल्पपुरीषता गुदपरिकर्त्तन सविथसदनमक्ष्णोः श्वयथुरविमलेन्द्रियत्वमालस्यं तन्द्रा कार्श्यं दौर्बल्यमाशङ्काग्रहणीदोषशोफोदर-पाण्डुरोगगुल्मेषु||१३||

Adhikarana arshasAM rUpANi (14) · Śloka 14

जातेषु चैतानि लिङ्गानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति||१४||

Adhikarana arshobhiranalavyApatteH samprAptiH (15) · Śloka 15

तैः खल्वधोमार्गोपरोधाद्वायुरपानो निवर्त्तमानः समानव्यानोदानप्रणान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयन्नलमुपमृद्नाति||१५||

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (16) · Śloka 16

अथ सर्व एवर्शसो भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषोऽश्मरीशर्करावान् अनियतविबद्धमुक्तामपक्वभिन्नशुष्कवर्चास्तथान्तरान्तराऽऽमश्वेतपाण्दुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रपिच्छलोपवेशी नाभिवंक्षणोद्देशप्रचुरपरिकर्तिकाऽन्वितः सगुदशूलप्रवाहिकाप्रहर्षप्रमोहोऽल्पशुक्रप्रजोऽल्पशुभुक् सिरासन्ततगात्रः क्रोधनो दुरुपचारः कासश्वासपीनसतृष्णाऽरोचकपाणिपादवदनाऽक्षिकूटश्वयथुक्षवथुवेपथुवमथुपरीतस्तैमिरिकः शिरः शीली क्षामभिन्नस्वरः कर्णरोगी सज्वरः साङ्गमर्दः सर्वपर्वाऽस्थिशूलोऽन्तरान्तरा हृदयकुक्षिपार्श्वपृष्ठबस्तित्रिकग्रहोपतप्तः प्रध्यानपरः परमलसश्च||१६||

Adhikarana vAtolbaNArshasAM lakShaNam (17) · Śloka 17

तत्र वातोल्बणानि शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावारूणानि तीक्ष्णस्फ़ुटितमुखानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरीकर्कन्धूसिद्धार्थबिम्बीखर्जूरफ़लप्रमाणनि वक्रणि मिथो विसदृशानि कटिपार्श्वादिष्वधिकवेदनानि सशूलोदावर्त्तकराणि गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चाऽस्य तन्निमित्तान्येव कृष्णत्वङ्नखनयनवदनमलाश्च भवन्ति||१७||

Adhikarana pittolbaNArshasAM lakShaNam (18) · Śloka 18

पित्तोल्बणानि नीलाग्राणि रक्तपीतकृष्णानि मृदुशिथिलानि स्पर्शाऽसहानि विस्त्रगन्धीनि तनूनि तनुरक्तस्त्रावीणि दाहपाकवन्तिज्वरमोहारुचिकराणि यकृतप्रकाशानि शुकजिह्वाजलौकावक्त्रसदृशानि यवमध्यानि प्रक्लिन्नानि भिन्नपीतवर्चांसि हारिद्रत्वङ्नखादिकराणि च||१८||

Adhikarana shleShmolbaNArshasAM lakShaNam (2) · Śloka 2

श्लेष्मोल्बणानि महामूलानि स्थिरस्निग्धपाण्डुवृत्तोपचितानि गुरुस्तब्धश्लक्ष्णपिच्छिलानि सुप्तसुप्तानि स्पर्शक्षमानि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराण्यतिमात्रोत्थानप्रवाहिकावंक्षणानाहानाभिपरिकर्तिकाहृल्लासप्रसेककासश्वास पीनसाऽरुचिच्छर्दिकृच्छ्रमूत्रप्रमेहशीतज्वरशोफशिरोगौरवेन्द्रियोपलेपाग्निमार्दवक्लैब्यामविकारप्रबलानि न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि सश्लेष्मवसाकप्रकाशातिमलोपवेशीनि शुक्लत्वङ्नखादिकराणि च| १९-२०||२||

Adhikarana saMsargasannipAtArshasAM lakShaNam (21) · Śloka 21

लक्षणसंकारात्संसर्गसन्निपातजानि विभजेत्||२१||

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (22) · Śloka 22

रक्तोल्बणनि तु वटप्ररोहविद्रुमकाकनन्दिकाफ़लाभानि पित्तलक्षणानि च| तथा गाढपुरीषप्रतिपीडितान्यत्यर्थं दुष्टमुष्णमसृक् सहसा विसृजन्ति| तस्याऽतिप्रवृत्तौ रक्तक्षयोपद्रवाः भवन्तिति||२२||

Adhikarana arshasAmupadravabhUtodAvarttanidAnAdilakShaNam (23) · Śloka 23

भवति चात्र श्लोकः मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः| रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली| अधोवहानि स्त्रोतांसि संरुयाधः प्रशोषयन्| पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम्| तेन तीव्ररूजा कोष्ठपृहृत्पार्श्वगा भवेत्| आध्मानमुदरावेष्ठो हृल्लासः परिकर्त्तनम्| बस्तौ च सुतरां शूलं गण्डे श्वयथुसम्भवः| पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्छर्द्यरुचिज्वराः| हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकः| बाधिर्य्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसः| मनोविकास्तृष्णाऽस्त्रापित्तगुल्मोदरादयः| ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः| दुर्नाम्नामित्युदावर्तः परमोऽयमुपद्रवह्| वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि स जायते||२३||

Adhikarana asAdhyayApyA~arshAMsi (24) · Śloka 24

सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाऽभ्यन्तरे बली| स्थितानि तान्यसाध्यनि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः||२४||

Adhikarana kRucchrasAdhyArshAMsi (25) · Śloka 25

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||२५||

Adhikarana sukhasAdhyArshAMsi (26) · Śloka 26

बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च||२६||

Adhikarana meDhrAdijArshAMsi svarUpam (27) · Śloka 27

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं.........||२७||

Adhikarana nAbhijAnAmarshasAM lakShaNAni (28) · Śloka 28

................... नाभिजानि तु| गण्डूपदाऽस्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च||२८||

Adhikarana carmakIlam, carmakIlasya lakShaNaM samprAptishca (29) · Śloka 29

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः| कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः||२९||

Adhikarana vAtAdibhedena carmakIla lakShaNam (30) · Śloka 30

वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितरक्तता| श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रन्थित्वंसवर्णता||३०||

Adhikarana arshasAM shIghracikitsyatvam (31-7) · Śloka 7

अर्शसां प्रशमे यत्नमाऽऽशु कुर्वीत बुद्धिमान्| तान्याऽऽशु हि गुदं बध्वा कुर्य्युर्बद्धगुदोदरम्||३१|| इति वैद्यपतिसिंहपुतस्य सूनोर्वाग्भतस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने अर्शोनिदानंनाम सप्तमोऽध्यायः||७||