Adhikarana athAtIsAragrahaNInidAnaM nAmAShTamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'tīsāragrahaṇīdōṣanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya sa~gkhyArUpA samprAptiH (2) · Śloka 2
dōṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchōkācca ṣaṅvidhaḥ| atīsāraḥ ...........................................||2||
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षङ्विधः| अतीसारः ...........................................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsAranidAnaM samprAptishca (3) · Śloka 3
............ sa sutarāṁ jāyatē'tyambupānataḥ| kr̥śaśuṣkā'miṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairaśōrbhiḥ snēhavibhramāt| kr̥mibhyō vēgarōdhācca tadvidhaiḥ kupitō'nilaḥ| vistraṁsayatyadhō'bdhātuṁ hatvā tēnaiva cā'nalam| vyāpayyānuśakr̥t kōṣṭhaṁ purīṣaṁ dravatāṁ nayan| prakalpatē'tisārāya............................||3||
............ स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः| कृशशुष्काऽमिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः| मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरशोर्भिः स्नेहविभ्रमात्| कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः| विस्त्रंसयत्यधोऽब्धातुं हत्वा तेनैव चाऽनलम्| व्यापय्यानुशकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्| प्रकल्पतेऽतिसाराय............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArapUrvarUpam (4) · Śloka 4
........................ lakṣaṇaṁ tasya bhāvinaḥ| tōdō hr̥dgudakōṣṭhēṣu gātrasādō malagrahaḥ| ādhmānamavipākaśca ..........................||4||
........................ लक्षणं तस्य भाविनः| तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः| आध्मानमविपाकश्च ..........................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAtIsAralakShaNam (5) · Śloka 5
..................... tatra vātēna vijjalam| alpālpaṁ śabdaśūlāḍhyaṁ vibaddhamupavēśyatē| rūkṣaṁ safēnamacchaṁ ca grathitaṁ vā muhurmuhuḥ| tadā dagdhaguḍābhāsaṁ sapicchāparikarttikam| śuṣkāsyō bhraṣṭāpāyuśca hr̥ṣṭarōmā viniṣṭhanan||5||
..................... तत्र वातेन विज्जलम्| अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते| रूक्षं सफ़ेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः| तदा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्त्तिकम्| शुष्कास्यो भ्रष्टापायुश्च हृष्टरोमा विनिष्ठनन्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAtIsAralakShaNam (6) · Śloka 6
pittēna pītamasitaṁ hāridraṁ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṁ tr̥ṇmūrcchāsvēdadāhavān| saśūlaḥ pāyusantāpapākavān ...............||6||
पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्| सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्| सशूलः पायुसन्तापपाकवान् ...............||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtIsAralakShaNam (7) · Śloka 7
........................ ślēṣmaṇā dhanam| picchilaṁ tantumacchvētaṁ snigdhamāmaṁ kaphanvitam| abhīkṣṇaṁ guru durgandhaṁ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralasō'nnadviḍalpālpaṁ sapravāhikam| sarōmaharṣaḥ sōtklēśō gurubastigudōdaraḥ| kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñaśca .................||7||
........................ श्लेष्मणा धनम्| पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफन्वितम्| अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्| निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्| सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च .................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtAtIsAralakShaNam (8) · Śloka 8
.................... sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||8||
.................... सर्वात्मा सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajAtIsAralakShaNam (9) · Śloka 9
bhayēna kṣōbhitē cittē sapittō drāvayēcchakr̥t| vāyustatō'tisāryyēta kṣipramuṣṇaṁ dravaṁ plavam| vātapittasamaṁ liṅgairāhuḥ tadvacca śōkataḥ||9||
भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्| वायुस्ततोऽतिसार्य्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्| वातपित्तसमं लिङ्गैराहुः तद्वच्च शोकतः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya dvividhaM dvaividhyam (11) · Śloka 11
atīsāraḥ samāsēna dvēdhā sāmō nirāmakaḥ| sāsr̥ṅnirastraḥ .....................||11||
अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः| सासृङ्निरस्त्रः .....................||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAtIsAralakShaNam (12) · Śloka 12
.............. tatrādyē gauravādapsu majjati| śakr̥ddurgandhamāṭōpaviṣṭambhā'rttiprasēkinaḥ||12||
.............. तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति| शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भाऽर्त्तिप्रसेकिनः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmAtIsAralakShaNam (13) · Śloka 13
viparītō nirāmastu ....................||13||
विपरीतो निरामस्तु ....................||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphAtIsAre visheShaH (14) · Śloka 14
..................... kaphātpakvō'pi majjati||14||
..................... कफात्पक्वोऽपि मज्जति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNInidAnam, grahaNIroganidAnam (15) · Śloka 15
atīsārēṣu yō nā'tiyatnavān grahaṇīgadaḥ| tasya syādagnividhvaṁsakarairanyasya sēvitaiḥ||15||
अतीसारेषु यो नाऽतियत्नवान् ग्रहणीगदः| तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisAragrahaNyorbhedaH, atisArashabdaniruktishca (16) · Śloka 16
sāmaṁ śakr̥nnirāmaṁ vā jīrṇē yēnātisāryyatē| sō'tisārō'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ| sāmaṁ sā'nnamajīrṇē'nnē jīrṇē pakvaṁ tu naiva vā| akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṁ muhuḥ| cirakr̥d grahaṇīdōṣaḥ sañcayāccōpavēśayēt||16||
सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्य्यते| सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः| सामं साऽन्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा| अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| चिरकृद् ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIprabhedAH (17) · Śloka 17
sa caturdhā pr̥thagdōṣaiḥ sannipātācca jāyatē||17||
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (18) · Śloka 18
prāgrūpaṁ tasya sadanaṁ cirātpacanamamlakaḥ| prasēkō vaktravairasyamarucistr̥ṭklamō bhramaḥ| ānaddhōdaratā chardiḥ karṇakṣvēlāntrakūjanam||18||
प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमम्लकः| प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्क्लमो भ्रमः| आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेलान्त्रकूजनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNyAH sAmAnyalakShaNam (19) · Śloka 19
sāmānyalakṣaṇaṁ kārśyaṁ dhūmakstamakō jvaraḥ| mūrcchā sirōrugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karaṇādayōḥ||19||
सामान्यलक्षणं कार्श्यं धूमक्स्तमको ज्वरः| मूर्च्छा सिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करणादयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajagrahaNIlakShaNam (20) · Śloka 20
tatrānilāttāluśōṣastimiraṁ karṇayōḥ svanaḥ| pārśvōruvaṁkṣaṇagrīvārujābhīkṣṇaṁ viṣūcikā| rasēṣu gr̥ddhiḥ sarvēṣu kṣuttr̥ṣṇā parikarttikā| jīrṇē jīryati cā'dhmānaṁ bhuktē svāsthyaṁ samaśnutē| vātahr̥drōgagulmā'rśaḥ plīhāpāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥ khaṁ dravaṁ śuṣkastanvāmaṁ śabdafēnavat| punaḥ-punaḥ sr̥jēdvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān||20||
तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवंक्षणग्रीवारुजाभीक्ष्णं विषूचिका| रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्त्तिका| जीर्णे जीर्यति चाऽध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते| वातहृद्रोगगुल्माऽर्शः प्लीहापाण्डुत्वशङ्कितः| चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कस्तन्वामं शब्दफ़ेनवत्| पुनः-पुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajagrahaNIlakShaNam (21) · Śloka 21
pūtyamlōdgārahr̥tkaṇṭhadāhārucitr̥ḍarditaḥ| pittēna nīlaṁ pītābhaṁ pītābhaḥ sr̥jati dravam||21||
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः| पित्तेन नीलं पीताभं पीताभः सृजति द्रवम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajagrahaNIlakShaNam (22) · Śloka 22
ślēṣmaṇā pacyatē duḥkhamannaṁ chardirarōcakaḥ| āsyōpadēhaniṣṭhīvakāsahr̥llāsapīnasāḥ| hr̥dayaṁ manyatē styānamudaraṁ stimitaṁ guru| udgārō duṣṭamadhuraḥ sadanaṁ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravarttanam| akr̥śasyāpi daurbalyaṁ....................||22||
श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः| आस्योपदेहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु| उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्त्तनम्| अकृशस्यापि दौर्बल्यं....................||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvajagrahaNIlakShaNam (23) · Śloka 23
sarvajē sarvasaṅkaraḥ.................||23||
सर्वजे सर्वसङ्करः.................||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnayo~api grahaNIdoShAH, samastasvAsthyahetuH (24) · Śloka 24
sirāvibhāgē yē cōktō viṣamādyāstrayō'gnayaḥ| tē'pi syurgrahaṇīdōṣaḥ samastu svāsthyakāraṇam||24||
सिराविभागे ये चोक्तो विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः| तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau mahArogAH (25-8) · Śloka 8
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamēhōdarabhagandarāḥ| arśāṁsi grahaṇītyaṣṭau mahārōgāḥ sudustarāḥ||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē'tīsāragrahaṇīnidānaṁ nāmaṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः| अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थानेऽतीसारग्रहणीनिदानं नामष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon