Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō madātyayanidānaṁnāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2
tīkṣṇōṣṇarūkṣāsūkṣmamāmlaṁ vyavāyyāśukaraṁ laghu| vikāśi viśadaṁ madyamōjasō'smādviparyayaḥ||2||
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3
tīkṣṇādayō viṣē'pyuktāścittōpaplāvinō guṇāḥ| jīvitāntāya jāyantē viṣē tūtkarṣavr̥ttitaḥ||3||
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṁ mandādīnōjasō guṇān| daśabhirdaśasaṁkṣōbhya cētō nayati vikriyām| ādyē madyē...............................||4||
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्| आद्ये मद्ये...............................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5
...............dvitīyē tu pramādāyatanē sthitaḥ| durvikalpahatō mūḍhaḥ sukhamityavabudhyatē||5||
...............द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6
madhyamōttamayōḥ sandhiṁ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālō na kiñcinnācarējjaḍaḥ||6||
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7
iyaṁ bhūmiravadyānāṁ dauśśīlyasyēdamāspadam| ēkō'yaṁ bahumārgāyā durgatērdēśikaḥ param||7||
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8
niścēṣṭaḥ śavavacchētē tr̥tīyē tu madē sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṁ daśām||8||
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9
dharmādharmaṁ sukhaṁ duḥkhamarthānarthaṁ hitāhitam| yadā'sktō na jānāti kathaṁ tacchīlayēdbudhaḥ||9||
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10
madyē mōhō bhayaṁ śōkaḥ krōdhō mr̥tyuśca saṁśritāḥ| sōnmādamadamūrcchāyāḥ sā'pasmārāpatānakāḥ||10||
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11
yatraikaḥ smr̥tivibhraṁśastatra sarvamasādhu yat| ayuktiyuktamannaṁ hi vyādhayē maraṇāya vā| madyaṁ trivargadhīdhairyalajjādērapi nāśanam||11||
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12
nā'timādyanti balinaḥ kr̥tāhārā mahāśanāḥ| snigdhāḥ satvavayōyuktā madyanityāstadanvayāḥ| mēdaḥ kafādhikā mandavātapittāḥ dr̥ḍhāgnayaḥ||12||
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः| स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13
viparyayē'timādyanti vistrabdhāḥ kupitāśca yē| madyēna cāmlarūkṣēṇa sā'jīrṇē bahunāti ca||13||
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14
vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarvē'pi sarvairjāyantē vyapadēśastu bhūyasā||14||
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15
sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ pramēhā hr̥dayavyathā| viḍbhēdaḥ satataṁ tr̥ṣṇā saumyāgnēyā jvarō'ruciḥ| śiraḥ pārśvāsthikkampō marmabhēdastrikagrahaḥ| jvarō vibandhastimiraṁ kāsaśvāsaprajāgarāḥ| svēdō'timātraṁ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaśchardirutklēśō bhramō duḥsvapnadarśanam||15||
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा| विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः| शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16
viśēṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujō'nilāt| svapnē bhramatyutpatati prētaiśca saha bhāṣatē||16||
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17
pittāddāhajvarasvēdamōhātīsāratr̥ḍbhramāḥ| dēhō haritahāridrō raktanētrakapālatā||17||
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18
ślēṣmaṇā chardihr̥llāsanidrōdardāṅgagauram||18||
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19
sarvajē sarvaliṅgatvaṁ...............||19||
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं...............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20
....................muktvā madyaṁ pibēṣu yaḥ| sahasā'nucitaṁ cānyattasya dhvaṁsakavikṣayau| bhavētāṁ mārutātkaṣṭau durbalasya viśēṣataḥ||20||
...................ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः| सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21
dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśōṣō'tinidratā| śabdā'sahattvaṁ tandrā ca ........................||21||
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ........................||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22
...................vikṣayē'ṅgaśirō'tiruk| hr̥tkaṇṭharōdhaḥ sammōhaḥ kāsastr̥ṣṇāvamijvaraḥ||22||
...................विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्| हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23
nivr̥ttō yastu madyēbhyō jitātmā buddhipūrvakr̥t| vikāraiḥ spr̥śyatē jātu na sa śārīramānasaiḥ||23||
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24
rajōmōhāhitāhāraparasya syustrayō gadāḥ| rasāsr̥kcētanāvāhistrōtōrōdhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasaṁnyāsā yathōttarabalōttarāḥ||24||
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः| रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25
madō'tra dōṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi||25||
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26
saktā'nalpadrutābhāṣaścalaskhalitacēṣṭitaḥ| rūkṣaśyāvāruṇatanurmadē vātōdbhavē bhavēt||26||
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27
pittēna krōdhanō raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28
svalpāsambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhayānaparō'lasaḥ||28||
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29
sarvātmā sannipātēna.................||29||
सर्वात्मा सन्निपातेन.................||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30
............................. raktātstabdhāṅgadr̥ṣṭitā| pittaliṅgañca ......................................||30||
............................. रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता| पित्तलिङ्गञ्च ......................................||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31
.................... madyēna vikr̥̄tēhāsvarāṅgatā||31||
.................... मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32
viṣātkampō'tinidrā ca sarvēbhyō'bhyadhikaśca saḥ||32||
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33
lakṣayēllakṣaṇōtkarṣādvātādīn śōṇitādiṣu||33||
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34
aruṇaṁ nīlakr̥ṣṇaṁ vā khaṁ paśyan praviśēttamaḥ| śīghraṁ ca pratibudhyēta hr̥tpīḍā vēparbhramaḥ| kārśyaṁ ca śyāvāruṇā chāyā mūrcchāyē mārutātmakē||34||
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः| कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35
pittēna raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyan viśēttamaḥ| vibudhyēta ca sasvēdō dāhatr̥ṭtāpapīḍitaḥ| bhinnaviṇnīlapītābhō raktapītākulēkṣaṇaḥ||35||
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36
kaphēna mēghasaṅgāśaṁ paśyannākāśamāviśēt| tamaścirācca budhyēta sahr̥llāsaprasēkavān| gurubhistimitairaṅgairādracarmāvanaddhavat||36||
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्| गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37
sarvākr̥tistribhirdōṣairapasmāra ivā'paraḥ| pātayatyāśu niścēṣṭaṁ vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ||37||
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38
dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām| svayamēvōpaśāmyanti saṁnyāsēnauṣadhairvinā||38||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39
vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmā''kṣipyātibalā malāḥ| saṁnyāsaṁ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṁśrayāḥ| kurvanti tēna puruṣaḥ kāṣṭhabhūtō mr̥tōpamaḥ| mriyēta śīghraṁ-śīghraṁ cēccikitsā na prayujyatē||39||
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः| संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः| कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40
agādhē grāhabahulē salilaugha ivātaṭē| saṁnyāsē vinimajjantaṁ naramāśu nivarttayēt||40||
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41
madamānarōṣatōprabhr̥tibhirabhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṁ ca samaṁ yuktiviyuktēna madyēna||41||
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6
balakāladēśasātmyaprakr̥tisahāyāmavayavāṁsi| pravibhajya tadanurūpa yadi pibati tataḥ pibatyamr̥tam||42|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē madātyayanidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि| प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon