Adhikarana athAtIsAragrahaNInidAnaM nAmAShTamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya sa~gkhyArUpA samprAptiH (2) · Śloka 2
ਦੋਸੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਸਙ੍ਵਿਧਃ| ਅਤੀਸਾਰਃ ...........................................||੨||
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षङ्विधः| अतीसारः ...........................................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsAranidAnaM samprAptishca (3) · Śloka 3
............ ਸ ਸੁਤਰਾਂ ਜਾਯਤੇਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਤਃ| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਿਸਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਿਲਪਿਸ੍ਟਵਿਰੂਢਕੈਃ| ਮਦ੍ਯਰੂਕ੍ਸਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨੈਰਸ਼ੋਰ੍ਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍| ਕਮਿਭ੍ਯੋ ਵੇਗਰੋਧਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੈਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂਸਯਤ੍ਯਧੋਬ੍ਧਾਤੁਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਚਾਨਲਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਯ੍ਯਾਨੁਸ਼ਕਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪੁਰੀਸਂ ਦ੍ਰਵਤਾਂ ਨਯਨ੍| ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਤੇਤਿਸਾਰਾਯ............................||੩||
............ स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः| कृशशुष्काऽमिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः| मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरशोर्भिः स्नेहविभ्रमात्| कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः| विस्त्रंसयत्यधोऽब्धातुं हत्वा तेनैव चाऽनलम्| व्यापय्यानुशकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्| प्रकल्पतेऽतिसाराय............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArapUrvarUpam (4) · Śloka 4
........................ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਿਨਃ| ਤੋਦੋ ਹਦ੍ਗੁਦਕੋਸ੍ਠੇਸੁ ਗਾਤ੍ਰਸਾਦੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ..........................||੪||
........................ लक्षणं तस्य भाविनः| तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः| आध्मानमविपाकश्च ..........................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAtIsAralakShaNam (5) · Śloka 5
..................... ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਵਿਜ੍ਜਲਮ੍| ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਲਾਢ੍ਯਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਰੂਕ੍ਸਂ ਸਫ਼ੇਨਮਚ੍ਛਂ ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਤਦਾ ਦਗ੍ਧਗੁਡਾਭਾਸਂ ਸਪਿਚ੍ਛਾਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤਿਕਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਭ੍ਰਸ੍ਟਾਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਵਿਨਿਸ੍ਠਨਨ੍||੫||
..................... तत्र वातेन विज्जलम्| अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते| रूक्षं सफ़ेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः| तदा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्त्तिकम्| शुष्कास्यो भ्रष्टापायुश्च हृष्टरोमा विनिष्ठनन्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAtIsAralakShaNam (6) · Śloka 6
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਮਸਿਤਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਪ੍ਰਭਮ੍| ਸਰਕ੍ਤਮਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ੍ਵੇਦਦਾਹਵਾਨ੍| ਸਸ਼ੂਲਃ ਪਾਯੁਸਨ੍ਤਾਪਪਾਕਵਾਨ੍ ...............||੬||
पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्| सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्| सशूलः पायुसन्तापपाकवान् ...............||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtIsAralakShaNam (7) · Śloka 7
........................ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਧਨਮ੍| ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਨ੍ਤੁਮਚ੍ਛ੍ਵੇਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਮਂ ਕਫਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮਨੁਬਦ੍ਧਰੁਕ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰਲਸੋਨ੍ਨਦ੍ਵਿਡਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍| ਸਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੁਰੁਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਦਰਃ| ਕਤੇਪ੍ਯਕਤਸਂਜ੍ਞਸ਼੍ਚ .................||੭||
........................ श्लेष्मणा धनम्| पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफन्वितम्| अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्| निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्| सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च .................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtAtIsAralakShaNam (8) · Śloka 8
.................... ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ||੮||
.................... सर्वात्मा सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajAtIsAralakShaNam (9) · Śloka 9
ਭਯੇਨ ਕ੍ਸੋਭਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਪਿਤ੍ਤੋ ਦ੍ਰਾਵਯੇਚ੍ਛਕਤ੍| ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋਤਿਸਾਰ੍ਯ੍ਯੇਤ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੁਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਲਵਮ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਮਂ ਲਿਙ੍ਗੈਰਾਹੁਃ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਤਃ||੯||
भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्| वायुस्ततोऽतिसार्य्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्| वातपित्तसमं लिङ्गैराहुः तद्वच्च शोकतः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya dvividhaM dvaividhyam (11) · Śloka 11
ਅਤੀਸਾਰਃ ਸਮਾਸੇਨ ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ| ਸਾਸਙ੍ਨਿਰਸ੍ਤ੍ਰਃ .....................||੧੧||
अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः| सासृङ्निरस्त्रः .....................||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAtIsAralakShaNam (12) · Śloka 12
.............. ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੇ ਗੌਰਵਾਦਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਤਿ| ਸ਼ਕਦ੍ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਟੋਪਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਰ੍ਤ੍ਤਿਪ੍ਰਸੇਕਿਨਃ||੧੨||
.............. तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति| शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भाऽर्त्तिप्रसेकिनः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmAtIsAralakShaNam (13) · Śloka 13
ਵਿਪਰੀਤੋ ਨਿਰਾਮਸ੍ਤੁ ....................||੧੩||
विपरीतो निरामस्तु ....................||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphAtIsAre visheShaH (14) · Śloka 14
..................... ਕਫਾਤ੍ਪਕ੍ਵੋਪਿ ਮਜ੍ਜਤਿ||੧੪||
..................... कफात्पक्वोऽपि मज्जति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNInidAnam, grahaNIroganidAnam (15) · Śloka 15
ਅਤੀਸਾਰੇਸੁ ਯੋ ਨਾਤਿਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਃ| ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਵਿਧ੍ਵਂਸਕਰੈਰਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸੇਵਿਤੈਃ||੧੫||
अतीसारेषु यो नाऽतियत्नवान् ग्रहणीगदः| तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisAragrahaNyorbhedaH, atisArashabdaniruktishca (16) · Śloka 16
ਸਾਮਂ ਸ਼ਕਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਯੇਨਾਤਿਸਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ| ਸੋਤਿਸਾਰੋਤਿਸਰਣਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰੀ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਸਾਮਂ ਸਾਨ੍ਨਮਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵਂ ਤੁ ਨੈਵ ਵਾ| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਮੁਹੁਰ੍ਬਦ੍ਧਮਕਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿਥਿਲਂ ਮੁਹੁਃ| ਚਿਰਕਦ੍ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਃ ਸਞ੍ਚਯਾਚ੍ਚੋਪਵੇਸ਼ਯੇਤ੍||੧੬||
सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्य्यते| सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः| सामं साऽन्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा| अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| चिरकृद् ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIprabhedAH (17) · Śloka 17
ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਜਾਯਤੇ||੧੭||
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (18) · Śloka 18
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਸਦਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚਨਮਮ੍ਲਕਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਮਰੁਚਿਸ੍ਤਟ੍ਕ੍ਲਮੋ ਭ੍ਰਮਃ| ਆਨਦ੍ਧੋਦਰਤਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਲਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍||੧੮||
प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमम्लकः| प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्क्लमो भ्रमः| आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेलान्त्रकूजनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNyAH sAmAnyalakShaNam (19) · Śloka 19
ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਧੂਮਕ੍ਸ੍ਤਮਕੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਸਿਰੋਰੁਗ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਰਣਾਦਯੋਃ||੧੯||
सामान्यलक्षणं कार्श्यं धूमक्स्तमको ज्वरः| मूर्च्छा सिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करणादयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajagrahaNIlakShaNam (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰੁਵਂਕ੍ਸਣਗ੍ਰੀਵਾਰੁਜਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾ| ਰਸੇਸੁ ਗਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ| ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਲੀਹਾਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ| ਚਿਰਾਦ੍ਦੁਃ ਖਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਤਨ੍ਵਾਮਂ ਸ਼ਬ੍ਦਫ਼ੇਨਵਤ੍| ਪੁਨਃ-ਪੁਨਃ ਸਜੇਦ੍ਵਰ੍ਚਃ ਪਾਯੁਰੁਕ੍ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਾਨ੍||੨੦||
तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवंक्षणग्रीवारुजाभीक्ष्णं विषूचिका| रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्त्तिका| जीर्णे जीर्यति चाऽध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते| वातहृद्रोगगुल्माऽर्शः प्लीहापाण्डुत्वशङ्कितः| चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कस्तन्वामं शब्दफ़ेनवत्| पुनः-पुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajagrahaNIlakShaNam (21) · Śloka 21
ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਹਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਤਡਰ੍ਦਿਤਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਨੀਲਂ ਪੀਤਾਭਂ ਪੀਤਾਭਃ ਸਜਤਿ ਦ੍ਰਵਮ੍||੨੧||
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः| पित्तेन नीलं पीताभं पीताभः सृजति द्रवम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajagrahaNIlakShaNam (22) · Śloka 22
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਮਨ੍ਨਂ ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ| ਆਸ੍ਯੋਪਦੇਹਨਿਸ੍ਠੀਵਕਾਸਹਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਃ| ਹਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮੁਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ| ਉਦ੍ਗਾਰੋ ਦੁਸ੍ਟਮਧੁਰਃ ਸਦਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਭਿਨ੍ਨਾਮਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟਗੁਰੁਵਰ੍ਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍| ਅਕਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ....................||੨੨||
श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः| आस्योपदेहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु| उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्त्तनम्| अकृशस्यापि दौर्बल्यं....................||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvajagrahaNIlakShaNam (23) · Śloka 23
ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਰਃ.................||੨੩||
सर्वजे सर्वसङ्करः.................||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnayo~api grahaNIdoShAH, samastasvAsthyahetuH (24) · Śloka 24
ਸਿਰਾਵਿਭਾਗੇ ਯੇ ਚੋਕ੍ਤੋ ਵਿਸਮਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਗ੍ਨਯਃ| ਤੇਪਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਃ ਸਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍||੨੪||
सिराविभागे ये चोक्तो विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः| तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau mahArogAH (25-8) · Śloka 8
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਕੁਸ੍ਠਮੇਹੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਃ| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗ੍ਰਹਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਮਹਾਰੋਗਾਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਃ||੨੫|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः| अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थानेऽतीसारग्रहणीनिदानं नामष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon