14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānam

Adhikarana atha kuShThashvitrakRuminidAnaM nAma caturdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदान नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana kuShThanidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना| साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः| पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वेरिता मलाः| सिराः प्रपद्य तिर्य्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्| दूषयन्तः श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः| त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्||२||

Adhikarana kuShThashabdanirvacanam (3) · Śloka 3

कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः||३||

Adhikarana bAhyakuShThasya samprAptiH (4) · Śloka 4

प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वन् संक्लेद्य चावहेत्| सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्| लोमत्वक्स्नायुधमनीस्तरुणाऽस्थीनि यैः क्रमात्| भक्षयेच्छ्वित्रमस्माच्च कुष्ठं बाह्यमुदाहृतम्||४||

Adhikarana kuShThaprabhedAH (5) · Śloka 5

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः||५||

Adhikarana tridoShajatve~api kuShThAnAM doShAdhikyAnurodhena vyapadeshaH (6) · Śloka 6

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः||६||

Adhikarana kuShThaprabhedeShu doShAdhikyAnmahAkuShThAni (7) · Śloka 7

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तादौदुम्बरं कफात्| मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋश्याख्यं वातपित्तजम्| चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः| वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्रुद्दशतारुषी| पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा| सर्वैः स्यात्काकणं पर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्| पुण्डरीकर्श्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु||७||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8) · Śloka 8

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः| दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोथनम्| रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्||८||

Adhikarana kApAlakuShThalakShaNam (9) · Śloka 9

कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु| विस्तृतासमपर्य्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्| तोदाढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च||९||

Adhikarana audumbarakuShThalakShaNam (10) · Śloka 10

पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोमगौरसिराचितम्| बहलं बहुलक्लेदं रक्तं दाहरुजाकरम्| आशूत्थानावदरणकृमिविद्यादुदुम्बरम्||१०||

Adhikarana maNDalakuShThalakShaNam (11) · Śloka 11

स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्| अन्योन्यासक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमी| श्लक्ष्णपीताभपर्य्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्||११||

Adhikarana vicarcikAkuShThalakShaNam (12) · Śloka 12

सकण्डूपिटकाश्यावालसीकाढ्या विचर्चिका||१२||

Adhikarana RuShyajihvakuShThalakShaNam (13) · Śloka 13

परुषं तनुरक्तान्तमन्तः श्यावं समुन्नतम्| सतोददाहसृक्क्लेदं कर्कशैः पिटकैश्चितम्| ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तमृष्यजिह्वं बहिकृमि||१३||

Adhikarana carmaikakuShThalakShaNam (14) · Śloka 14

हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्म .......................||१४||

Adhikarana ekAkhyakuShThalakShaNam (15) · Śloka 15

.................................. एकाख्यं महाश्रयम्| अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभं .........................||१५||

Adhikarana kiTibhakuShThalakShaNam (16) · Śloka 16

................................... किटिभं पुनः| रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्||१६||

Adhikarana sidhmakuShThalakShaNam (17) · Śloka 17

सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्| श्लक्ष्णस्पर्शं तनुश्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्| प्रायेण चोर्ध्वकाये स्यात् ...........................||१७||

Adhikarana alasakuShThalakShaNam (18) · Śloka 18

.............................. गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्| रक्तैरलसकं ..........................................||१८||

Adhikarana vipAdikAkuShThalakShaNam (19) · Śloka 19

....................... पाणिपाददार्यो विपादिकाः| तीव्रात्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटकाचिताः||१९||

Adhikarana dadrukuShThalakShaNam (20) · Śloka 20

दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः| उत्सन्नमण्डला दद्रुः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी||२०||

Adhikarana shatArukuShTham (21) · Śloka 21

स्थूलमूलं सदाहार्तिरक्तश्यावं बहुव्रणम्| शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पूर्वजन्म च||२१||

Adhikarana puNDarIkakuShTham (22) · Śloka 22

रक्तान्तमन्तरापाण्डुकण्डूदाहरुजान्वितम्| सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः| घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु बिभेदि च| पुण्डरीकम् ............................||२२||

Adhikarana visphoTakuShTham (23) · Śloka 23

........... तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सिरारुणैः| विस्फोटः ............................................||२३||

Adhikarana pAmAkuShThalakShaNam (24) · Śloka 24

............................. पिटकाः पामाकण्डूक्लेदरुजाधिकाः| सूक्ष्माः श्यावारुणाः बह्वयः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे||२४||

Adhikarana carmadalakuShThalakShaNam (25) · Śloka 25

सस्फोटमस्पर्शसहं कण्ड्वातोददाहवत्| रक्तं दलच्चर्मदलः ..................||२५||

Adhikarana kAkaNakuShThalakShaNam (26) · Śloka 26

........................... काकणं तीव्रदाहरुक्| पूर्वं रक्तञ्च कॄष्णञ्च काकनन्दीफलोपमम्| कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्||२६||

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatAM tattalli~ggakarmabhirvidyAt (27) · Śloka 27

दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः| कुष्ठेषु दोषोल्बणतां .................||२७||

Adhikarana kuShThe asAdhyaM kuShTham (28) · Śloka 28

............................... सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्| रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्||२८||

Adhikarana yApyakuShTham (29) · Śloka 29

याप्यं मेदोगतं ..............................||२९||

Adhikarana kRucchrakuShTham (30) · Śloka 30

.............................. कृच्छ्रं पित्ताद्वन्द्वास्रमांसगम्||३०||

Adhikarana sukhasAdhyaM kuShTham (31) · Śloka 31

अकृच्छ्रं कफवातढ्यं त्वक्स्थमेकमलञ्च यत्||३१||

Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (32) · Śloka 32

तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः||३२||

Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (33) · Śloka 33

स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते||३३||

Adhikarana mAMsagatakuShThalakShaNam (34) · Śloka 1

पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्||१||

Adhikarana medogatakuShThalakShaNam (35) · Śloka 35

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दूलनं स्याच्च मेदसि||३५||

Adhikarana asthimajjagatakuShTha lakShaNam (36) · Śloka 36

नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः| क्षते च कृमयः ..............................||३६||

Adhikarana shukragatakuShThalakShaNam (37) · Śloka 37

........................ शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्||३७||

Adhikarana raktAdyAshritakuShTheShu yathApUrvaM li~ggAnA~jca sambhavaH (38) · Śloka 38

यथापूर्वञ्च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु||३८||

Adhikarana shvitrasya nidAnAdi (39) · Śloka 39

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणञ्च तत्| निर्दिष्टमपरिस्रावित्रिधातूद्भवसंश्रयम्||३९||

Adhikarana shvitre doShabhedena varNabhedaH (40) · Śloka 40

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्| सदाहं रोमविध्वंसिकफाच्छ्वेतं घनं गुरुः| सकण्डू च क्रमाद्रक्तमांसमेदस्सु चादिशेत्||४०||

Adhikarana shvitre yathottaraM kRucchratvam (41) · Śloka 41

वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्||४१||

Adhikarana sAdhyashvitralakShaNam (42) · Śloka 42

अशुक्लरोमा बहुलमसंसृष्टं मिथोनवम्| अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं ..........||४२||

Adhikarana asAdhyashvitralakShaNam (43) · Śloka 43

.......................... वर्ज्यमतोऽन्यथा| गुह्यपाणितलोष्ठेशु जातमप्यचिरन्तनम्| वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता||४३||

Adhikarana sarvarogANAM sa~gkrAmakatvam (44) · Śloka 44

स्पर्शैकाहारश्य्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः| सर्वे सञ्चारिणो नेत्रत्वग्विकाराविशेषतः||४४||

Adhikarana kRumINAM dvaividhyam (45) · Śloka 45

कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः||४५||

Adhikarana kRumINAM cAturvidhyam (46) · Śloka 46

बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः||४६||

Adhikarana kRumINAM sa~gkhyA (47) · Śloka 47

नामतो विंशतिविधाः ..............................||४७||

Adhikarana bAhyakRuminidAnapramANAdi (48) · Śloka 48

.................................बाह्यास्तत्रामृतोद्भवाः| तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः| बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः| द्विधा ते कोठपिटकाकण्डूकण्डान् प्रकुर्वते||४८||

Adhikarana AntarakRumINAM kAraNAtkuShThotpattiH (49) · Śloka 49

कुष्ठैकसम्भवोऽन्तर्जाः...........................||४९||

Adhikarana shleShmajakRumINAM visheShanidAnam (50) · Śloka 50

............................ श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्| मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवोदनैः||५०||

Adhikarana purIShajakRumINAM visheShanidAnam (51) · Śloka 51

शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकौकुलादिभिः||५१||

Adhikarana kaphajakRumINAM sambhavasthAnAni (52) · Śloka 52

कफादाऽऽमाशये जाता बद्धा सर्पन्ति सर्वतः| पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचित् गण्डूपदोपमाः| रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः| श्वेता ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते| अन्त्रादा उदरवेष्टाहृदयादा महारूहाः| चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धाः ते तु कुर्वते| हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्| मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्||५२||

Adhikarana raktajakRumINAM sthAnamAkRutishca (53) · Śloka 53

रक्तवाहिसिरास्थानारक्तजा जन्तवोष्णवः| अपादावृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः||५३||

Adhikarana raktajakRumINAM nAmAni (54) · Śloka 54

केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः| षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः||५४||

Adhikarana purIShajakRumINAM sthAnam (55) · Śloka 55

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः||५५||

Adhikarana purIShajakRumINAM vRuddhau lakShaNAni (56) · Śloka 56

वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः| तदाऽस्योद्गारनिःश्वासाविड्गन्धानुविधायिनः||५६||

Adhikarana purIShajakRumINAmAkRutirvarNashca (57) · Śloka 57

पुथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः||५७||

Adhikarana purIShajakRumINAM nAmAni (58) · Śloka 58

ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेतुकमकेरुकाः| सौसुरादाः सलूनाख्या लेहिहाः...............||५८||

Adhikarana purIShajakRumivikArAH (59-14) · Śloka 14

.................................जनयन्ति च| विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुतः| रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूविनिर्गमान्||५९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहित्यां निदानस्थाने कुष्ठश्वित्रकृमि- निदानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||