Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ മദാത്യയനിദാനംനാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2
തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാസൂക്ഷ്മമാമ്ലം വ്യവായ്യാശുകരം ലഘു| വികാശി വിശദം മദ്യമോജസോऽസ്മാദ്വിപര്യയഃ||൨||
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3
തീക്ഷ്ണാദയോ വിഷേऽപ്യുക്താശ്ചിത്തോപപ്ലാവിനോ ഗുണാഃ| ജീവിതാന്തായ ജായന്തേ വിഷേ തൂത്കര്ഷവൃത്തിതഃ||൩||
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4
തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്മദ്യം മന്ദാദീനോജസോ ഗുണാന്| ദശഭിര്ദശസംക്ഷോഭ്യ ചേതോ നയതി വിക്രിയാമ്| ആദ്യേ മദ്യേ...............................||൪||
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्| आद्ये मद्ये...............................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5
...............ദ്വിതീയേ തു പ്രമാദായതനേ സ്ഥിതഃ| ദുര്വികല്പഹതോ മൂഢഃ സുഖമിത്യവബുധ്യതേ||൫||
...............द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6
മധ്യമോത്തമയോഃ സന്ധിം പ്രാപ്യ രാജസതാമസഃ| നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലോ ന കിഞ്ചിന്നാചരേജ്ജഡഃ||൬||
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7
ഇയം ഭൂമിരവദ്യാനാം ദൌശ്ശീല്യസ്യേദമാസ്പദമ്| ഏകോऽയം ബഹുമാര്ഗായാ ദുര്ഗതേര്ദേശികഃ പരമ്||൭||
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8
നിശ്ചേഷ്ടഃ ശവവച്ഛേതേ തൃതീയേ തു മദേ സ്ഥിതഃ| മരണാദപി പാപാത്മാ ഗതഃ പാപതരാം ദശാമ്||൮||
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9
ധര്മാധര്മം സുഖം ദുഃഖമര്ഥാനര്ഥം ഹിതാഹിതമ്| യദാऽസ്ക്തോ ന ജാനാതി കഥം തച്ഛീലയേദ്ബുധഃ||൯||
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10
മദ്യേ മോഹോ ഭയം ശോകഃ ക്രോധോ മൃത്യുശ്ച സംശ്രിതാഃ| സോന്മാദമദമൂര്ച്ഛായാഃ സാऽപസ്മാരാപതാനകാഃ||൧൦||
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11
യത്രൈകഃ സ്മൃതിവിഭ്രംശസ്തത്ര സര്വമസാധു യത്| അയുക്തിയുക്തമന്നം ഹി വ്യാധയേ മരണായ വാ| മദ്യം ത്രിവര്ഗധീധൈര്യലജ്ജാദേരപി നാശനമ്||൧൧||
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12
നാऽതിമാദ്യന്തി ബലിനഃ കൃതാഹാരാ മഹാശനാഃ| സ്നിഗ്ധാഃ സത്വവയോയുക്താ മദ്യനിത്യാസ്തദന്വയാഃ| മേദഃ കഫാധികാ മന്ദവാതപിത്താഃ ദൃഢാഗ്നയഃ||൧൨||
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः| स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13
വിപര്യയേऽതിമാദ്യന്തി വിസ്ത്രബ്ധാഃ കുപിതാശ്ച യേ| മദ്യേന ചാമ്ലരൂക്ഷേണ സാऽജീര്ണേ ബഹുനാതി ച||൧൩||
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14
വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സര്വൈശ്ചത്വാരഃ സ്യുര്മദാത്യയാഃ| സര്വേऽപി സര്വൈര്ജായന്തേ വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ||൧൪||
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15
സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രമേഹാ ഹൃദയവ്യഥാ| വിഡ്ഭേദഃ സതതം തൃഷ്ണാ സൌമ്യാഗ്നേയാ ജ്വരോऽരുചിഃ| ശിരഃ പാര്ശ്വാസ്ഥിക്കമ്പോ മര്മഭേദസ്ത്രികഗ്രഹഃ| ജ്വരോ വിബന്ധസ്തിമിരം കാസശ്വാസപ്രജാഗരാഃ| സ്വേദോऽതിമാത്രം വിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുശ്ചിത്തവിഭ്രമഃ| പ്രലാപശ്ഛര്ദിരുത്ക്ലേശോ ഭ്രമോ ദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്||൧൫||
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा| विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः| शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16
വിശേഷാജ്ജാഗരശ്വാസകമ്പമൂര്ധരുജോऽനിലാത്| സ്വപ്നേ ഭ്രമത്യുത്പതതി പ്രേതൈശ്ച സഹ ഭാഷതേ||൧൬||
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17
പിത്താദ്ദാഹജ്വരസ്വേദമോഹാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമാഃ| ദേഹോ ഹരിതഹാരിദ്രോ രക്തനേത്രകപാലതാ||൧൭||
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18
ശ്ലേഷ്മണാ ഛര്ദിഹൃല്ലാസനിദ്രോദര്ദാങ്ഗഗൌരമ്||൧൮||
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19
സര്വജേ സര്വലിങ്ഗത്വം...............||൧൯||
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं...............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20
...................ംഉക്ത്വാ മദ്യം പിബേഷു യഃ| സഹസാऽനുചിതം ചാന്യത്തസ്യ ധ്വംസകവിക്ഷയൌ| ഭവേതാം മാരുതാത്കഷ്ടൌ ദുര്ബലസ്യ വിശേഷതഃ||൨൦||
...................ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः| सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21
ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവഃ കണ്ഠശോഷോऽതിനിദ്രതാ| ശബ്ദാऽസഹത്ത്വം തന്ദ്രാ ച ........................||൨൧||
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ........................||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22
...................വിക്ഷയേऽങ്ഗശിരോऽതിരുക്| ഹൃത്കണ്ഠരോധഃ സമ്മോഹഃ കാസസ്തൃഷ്ണാവമിജ്വരഃ||൨൨||
...................विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्| हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23
നിവൃത്തോ യസ്തു മദ്യേഭ്യോ ജിതാത്മാ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത്| വികാരൈഃ സ്പൃശ്യതേ ജാതു ന സ ശാരീരമാനസൈഃ||൨൩||
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24
രജോമോഹാഹിതാഹാരപരസ്യ സ്യുസ്ത്രയോ ഗദാഃ| രസാസൃക്ചേതനാവാഹിസ്ത്രോതോരോധസമുദ്ഭവാഃ| മദമൂര്ച്ഛായസംന്യാസാ യഥോത്തരബലോത്തരാഃ||൨൪||
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः| रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25
മദോऽത്ര ദോഷൈഃ സര്വൈശ്ച രക്തമദ്യവിഷൈരപി||൨൫||
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26
സക്താऽനല്പദ്രുതാഭാഷശ്ചലസ്ഖലിതചേഷ്ടിതഃ| രൂക്ഷശ്യാവാരുണതനുര്മദേ വാതോദ്ഭവേ ഭവേത്||൨൬||
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27
പിത്തേന ക്രോധനോ രക്തപീതാഭഃ കലഹപ്രിയഃ||൨൭||
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28
സ്വല്പാസമ്ബദ്ധവാക്പാണ്ഡുഃ കഫാദ്ധയാനപരോऽലസഃ||൨൮||
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29
സര്വാത്മാ സന്നിപാതേന.................||൨൯||
सर्वात्मा सन्निपातेन.................||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30
............................. രക്താത്സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിതാ| പിത്തലിങ്ഗഞ്ച ......................................||൩൦||
............................. रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता| पित्तलिङ्गञ्च ......................................||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31
.................... മദ്യേന വികൃൗതേഹാസ്വരാങ്ഗതാ||൩൧||
.................... मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32
വിഷാത്കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച സര്വേഭ്യോऽഭ്യധികശ്ച സഃ||൩൨||
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33
ലക്ഷയേല്ലക്ഷണോത്കര്ഷാദ്വാതാദീന് ശോണിതാദിഷു||൩൩||
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34
അരുണം നീലകൃഷ്ണം വാ ഖം പശ്യന് പ്രവിശേത്തമഃ| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത ഹൃത്പീഡാ വേപര്ഭ്രമഃ| കാര്ശ്യം ച ശ്യാവാരുണാ ഛായാ മൂര്ച്ഛായേ മാരുതാത്മകേ||൩൪||
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः| कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35
പിത്തേന രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യന് വിശേത്തമഃ| വിബുധ്യേത ച സസ്വേദോ ദാഹതൃട്താപപീഡിതഃ| ഭിന്നവിണ്നീലപീതാഭോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ||൩൫||
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36
കഫേന മേഘസങ്ഗാശം പശ്യന്നാകാശമാവിശേത്| തമശ്ചിരാച്ച ബുധ്യേത സഹൃല്ലാസപ്രസേകവാന്| ഗുരുഭിസ്തിമിതൈരങ്ഗൈരാദ്രചര്മാവനദ്ധവത്||൩൬||
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्| गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37
സര്വാകൃതിസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈരപസ്മാര ഇവാऽപരഃ| പാതയത്യാശു നിശ്ചേഷ്ടം വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ||൩൭||
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38
ദോഷേഷു മദമൂര്ച്ഛായാഃ കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ്| സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി സംന്യാസേനൌഷധൈര്വിനാ||൩൮||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39
വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാऽऽക്ഷിപ്യാതിബലാ മലാഃ| സംന്യാസം സന്നിപതിതാഃ പ്രാണായതനസംശ്രയാഃ| കുര്വന്തി തേന പുരുഷഃ കാഷ്ഠഭൂതോ മൃതോപമഃ| മ്രിയേത ശീഘ്രം-ശീഘ്രം ചേച്ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ||൩൯||
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः| संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः| कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40
അഗാധേ ഗ്രാഹബഹുലേ സലിലൌഘ ഇവാതടേ| സംന്യാസേ വിനിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്ത്തയേത്||൪൦||
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41
മദമാനരോഷതോപ്രഭൃതിഭിരഭിര്നിജൈഃ പരിഷ്വങ്ഗഃ| യുക്തായുക്തം ച സമം യുക്തിവിയുക്തേന മദ്യേന||൪൧||
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6
ബലകാലദേശസാത്മ്യപ്രകൃതിസഹായാമവയവാംസി| പ്രവിഭജ്യ തദനുരൂപ യദി പിബതി തതഃ പിബത്യമൃതമ്||൪൨|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ മദാത്യയനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि| प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon