Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো মদাত্যযনিদানংনামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2
তীক্ষ্ণোষ্ণরূক্ষাসূক্ষ্মমাম্লং ব্যবায্যাশুকরং লঘু| বিকাশি বিশদং মদ্যমোজসোঽস্মাদ্বিপর্যযঃ||২||
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3
তীক্ষ্ণাদযো বিষেঽপ্যুক্তাশ্চিত্তোপপ্লাবিনো গুণাঃ| জীবিতান্তায জাযন্তে বিষে তূত্কর্ষবৃত্তিতঃ||৩||
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4
তীক্ষ্ণাদিভির্গুণৈর্মদ্যং মন্দাদীনোজসো গুণান্| দশভির্দশসংক্ষোভ্য চেতো নযতি বিক্রিযাম্| আদ্যে মদ্যে...............................||৪||
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्| आद्ये मद्ये...............................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5
...............দ্বিতীযে তু প্রমাদাযতনে স্থিতঃ| দুর্বিকল্পহতো মূঢঃ সুখমিত্যববুধ্যতে||৫||
...............द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6
মধ্যমোত্তমযোঃ সন্ধিং প্রাপ্য রাজসতামসঃ| নিরঙ্কুশ ইব ব্যালো ন কিঞ্চিন্নাচরেজ্জডঃ||৬||
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7
ইযং ভূমিরবদ্যানাং দৌশ্শীল্যস্যেদমাস্পদম্| একোঽযং বহুমার্গাযা দুর্গতের্দেশিকঃ পরম্||৭||
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8
নিশ্চেষ্টঃ শববচ্ছেতে তৃতীযে তু মদে স্থিতঃ| মরণাদপি পাপাত্মা গতঃ পাপতরাং দশাম্||৮||
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9
ধর্মাধর্মং সুখং দুঃখমর্থানর্থং হিতাহিতম্| যদাঽস্ক্তো ন জানাতি কথং তচ্ছীলযেদ্বুধঃ||৯||
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10
মদ্যে মোহো ভযং শোকঃ ক্রোধো মৃত্যুশ্চ সংশ্রিতাঃ| সোন্মাদমদমূর্চ্ছাযাঃ সাঽপস্মারাপতানকাঃ||১০||
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11
যত্রৈকঃ স্মৃতিবিভ্রংশস্তত্র সর্বমসাধু যত্| অযুক্তিযুক্তমন্নং হি ব্যাধযে মরণায বা| মদ্যং ত্রিবর্গধীধৈর্যলজ্জাদেরপি নাশনম্||১১||
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12
নাঽতিমাদ্যন্তি বলিনঃ কৃতাহারা মহাশনাঃ| স্নিগ্ধাঃ সত্ববযোযুক্তা মদ্যনিত্যাস্তদন্বযাঃ| মেদঃ কফাধিকা মন্দবাতপিত্তাঃ দৃঢাগ্নযঃ||১২||
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः| स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13
বিপর্যযেঽতিমাদ্যন্তি বিস্ত্রব্ধাঃ কুপিতাশ্চ যে| মদ্যেন চাম্লরূক্ষেণ সাঽজীর্ণে বহুনাতি চ||১৩||
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14
বাতাত্পিত্তাত্কফাত্সর্বৈশ্চত্বারঃ স্যুর্মদাত্যযাঃ| সর্বেঽপি সর্বৈর্জাযন্তে ব্যপদেশস্তু ভূযসা||১৪||
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15
সামান্যং লক্ষণং তেষাং প্রমেহা হৃদযব্যথা| বিড্ভেদঃ সততং তৃষ্ণা সৌম্যাগ্নেযা জ্বরোঽরুচিঃ| শিরঃ পার্শ্বাস্থিক্কম্পো মর্মভেদস্ত্রিকগ্রহঃ| জ্বরো বিবন্ধস্তিমিরং কাসশ্বাসপ্রজাগরাঃ| স্বেদোঽতিমাত্রং বিষ্টম্ভঃ শ্বযথুশ্চিত্তবিভ্রমঃ| প্রলাপশ্ছর্দিরুত্ক্লেশো ভ্রমো দুঃস্বপ্নদর্শনম্||১৫||
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा| विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः| शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16
বিশেষাজ্জাগরশ্বাসকম্পমূর্ধরুজোঽনিলাত্| স্বপ্নে ভ্রমত্যুত্পততি প্রেতৈশ্চ সহ ভাষতে||১৬||
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17
পিত্তাদ্দাহজ্বরস্বেদমোহাতীসারতৃড্ভ্রমাঃ| দেহো হরিতহারিদ্রো রক্তনেত্রকপালতা||১৭||
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18
শ্লেষ্মণা ছর্দিহৃল্লাসনিদ্রোদর্দাঙ্গগৌরম্||১৮||
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19
সর্বজে সর্বলিঙ্গত্বং...............||১৯||
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं...............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20
...................ংউক্ত্বা মদ্যং পিবেষু যঃ| সহসাঽনুচিতং চান্যত্তস্য ধ্বংসকবিক্ষযৌ| ভবেতাং মারুতাত্কষ্টৌ দুর্বলস্য বিশেষতঃ||২০||
...................ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः| सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21
ধ্বংসকে শ্লেষ্মনিষ্ঠীবঃ কণ্ঠশোষোঽতিনিদ্রতা| শব্দাঽসহত্ত্বং তন্দ্রা চ ........................||২১||
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ........................||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22
...................বিক্ষযেঽঙ্গশিরোঽতিরুক্| হৃত্কণ্ঠরোধঃ সম্মোহঃ কাসস্তৃষ্ণাবমিজ্বরঃ||২২||
...................विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्| हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23
নিবৃত্তো যস্তু মদ্যেভ্যো জিতাত্মা বুদ্ধিপূর্বকৃত্| বিকারৈঃ স্পৃশ্যতে জাতু ন স শারীরমানসৈঃ||২৩||
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24
রজোমোহাহিতাহারপরস্য স্যুস্ত্রযো গদাঃ| রসাসৃক্চেতনাবাহিস্ত্রোতোরোধসমুদ্ভবাঃ| মদমূর্চ্ছাযসংন্যাসা যথোত্তরবলোত্তরাঃ||২৪||
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः| रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25
মদোঽত্র দোষৈঃ সর্বৈশ্চ রক্তমদ্যবিষৈরপি||২৫||
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26
সক্তাঽনল্পদ্রুতাভাষশ্চলস্খলিতচেষ্টিতঃ| রূক্ষশ্যাবারুণতনুর্মদে বাতোদ্ভবে ভবেত্||২৬||
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27
পিত্তেন ক্রোধনো রক্তপীতাভঃ কলহপ্রিযঃ||২৭||
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28
স্বল্পাসম্বদ্ধবাক্পাণ্ডুঃ কফাদ্ধযানপরোঽলসঃ||২৮||
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29
সর্বাত্মা সন্নিপাতেন.................||২৯||
सर्वात्मा सन्निपातेन.................||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30
............................. রক্তাত্স্তব্ধাঙ্গদৃষ্টিতা| পিত্তলিঙ্গঞ্চ ......................................||৩০||
............................. रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता| पित्तलिङ्गञ्च ......................................||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31
.................... মদ্যেন বিকৄতেহাস্বরাঙ্গতা||৩১||
.................... मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32
বিষাত্কম্পোঽতিনিদ্রা চ সর্বেভ্যোঽভ্যধিকশ্চ সঃ||৩২||
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33
লক্ষযেল্লক্ষণোত্কর্ষাদ্বাতাদীন্ শোণিতাদিষু||৩৩||
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34
অরুণং নীলকৃষ্ণং বা খং পশ্যন্ প্রবিশেত্তমঃ| শীঘ্রং চ প্রতিবুধ্যেত হৃত্পীডা বেপর্ভ্রমঃ| কার্শ্যং চ শ্যাবারুণা ছাযা মূর্চ্ছাযে মারুতাত্মকে||৩৪||
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः| कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35
পিত্তেন রক্তং পীতং বা নভঃ পশ্যন্ বিশেত্তমঃ| বিবুধ্যেত চ সস্বেদো দাহতৃট্তাপপীডিতঃ| ভিন্নবিণ্নীলপীতাভো রক্তপীতাকুলেক্ষণঃ||৩৫||
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36
কফেন মেঘসঙ্গাশং পশ্যন্নাকাশমাবিশেত্| তমশ্চিরাচ্চ বুধ্যেত সহৃল্লাসপ্রসেকবান্| গুরুভিস্তিমিতৈরঙ্গৈরাদ্রচর্মাবনদ্ধবত্||৩৬||
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्| गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37
সর্বাকৃতিস্ত্রিভির্দোষৈরপস্মার ইবাঽপরঃ| পাতযত্যাশু নিশ্চেষ্টং বিনা বীভত্সচেষ্টিতৈঃ||৩৭||
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38
দোষেষু মদমূর্চ্ছাযাঃ কৃতবেগেষু দেহিনাম্| স্বযমেবোপশাম্যন্তি সংন্যাসেনৌষধৈর্বিনা||৩৮||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39
বাগ্দেহমনসাং চেষ্টামাঽঽক্ষিপ্যাতিবলা মলাঃ| সংন্যাসং সন্নিপতিতাঃ প্রাণাযতনসংশ্রযাঃ| কুর্বন্তি তেন পুরুষঃ কাষ্ঠভূতো মৃতোপমঃ| ম্রিযেত শীঘ্রং-শীঘ্রং চেচ্চিকিত্সা ন প্রযুজ্যতে||৩৯||
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः| संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः| कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40
অগাধে গ্রাহবহুলে সলিলৌঘ ইবাতটে| সংন্যাসে বিনিমজ্জন্তং নরমাশু নিবর্ত্তযেত্||৪০||
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41
মদমানরোষতোপ্রভৃতিভিরভির্নিজৈঃ পরিষ্বঙ্গঃ| যুক্তাযুক্তং চ সমং যুক্তিবিযুক্তেন মদ্যেন||৪১||
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6
বলকালদেশসাত্ম্যপ্রকৃতিসহাযামবযবাংসি| প্রবিভজ্য তদনুরূপ যদি পিবতি ততঃ পিবত্যমৃতম্||৪২|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং নিদানস্থানে মদাত্যযনিদানং নাম ষষ্ঠোঽধ্যাযঃ||৬||
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि| प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon