6. sirāvibhāgaḥ

Adhikarana atha sirAvibhAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||

Adhikarana sirANAM sa~gkhyA (3) · Śloka 3

तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुम- पत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||

Adhikarana shAkhAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gkhyA ca (4) · Śloka 4

तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

अतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||

Adhikarana shAkhAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जा लन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्||२||

Adhikarana pARshvagatAH sirAH (1) · Śloka 1

षोडश पार्श्वयोस्तयोरूर्ध्वगामेकैकां पार्श्वसन्धिसंज्ञाम्||१||

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमुलस्तन रोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वा- क्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापा- ङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्खयोस्तासां शङ्खसन्धिगते द्वे||३||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 8

द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामे कामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||८||

Adhikarana vAtAdibhIshca shuddharaktavaha- sirAsa~gkhyAvivaraNam (9) · Śloka 9

तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शत- मनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्ते- ष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं बहन्ति|१|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|

Adhikarana kapharaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||

Adhikarana dhamanIsa~gkhyA (11) · Śloka 11

धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||

Adhikarana nAbhyAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||

Adhikarana nAbhigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

तासां खलु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्ति- र्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते घोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीनामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

स्रोतांसि पुंसा नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुखं पायुर्मूत्र- पथः||१८||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणो- दकान्नधातुमलानामयनानि||२०||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दु- ष्यन्ति||२२||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूल मुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्|२३|

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (23) · Śloka 23

उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च१|२३|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (23) · Śloka 23

तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिअभि- र्दुष्यन्ति१|२३|

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

ततोऽतितृष्णा मुखशोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च१||२३||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपऱ्श्वञ्च||१||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

अस्थिवाहिनां जघनं मेदश्च|१|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षौणा च|१|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्- पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचि- तृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAkhyAya cikitset (28) · Śloka 28

तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख्यायोपचरेत्||२८||

Adhikarana uddRutashalyasya cikitsanirdeshaH (29) · Śloka 29

उद्दृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmabhedaH (30) · Śloka 30

तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM bhinnatvam (31) · Śloka 31

अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्त- कर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||

Adhikarana srotoduShTyA dhaatuduShTyAdi (3) · Śloka 3

ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्यांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

तस्मात्तनिमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|

Adhikarana dhAtvagnibhUtAgniprabhRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विष- ताम्||३३||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 34

तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||३४||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितो- ऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

स खलु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठ- माकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धु- क्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुल- मग्निरन्तरग्निः पचति||३६||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनी- भूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यव- मानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूत- मनिलम्||३७||

Adhikarana bhaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूता- ग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणाना- हारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||

Adhikarana sArakiTTavibhajanam (39) · Śloka 39

एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सार- भूतो रसाख्यः किट्टाख्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्न- सन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 41

स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||४१||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrvauShAmapacayaH (42) · Śloka 42

उत्तरोत्तरानुप्रवेशोऽपि च पुर्वेषां स्रोतसं यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्व- ग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्खलितबलप्रमाणो देहमुर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं घनं शकृत्|४४|

Adhikarana rasasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च१|४४|

Adhikarana raktasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम् २|४४|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (44) · Śloka 44

मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षि- नासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः २|४४|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (44) · Śloka 44

मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः २|४४|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (44) · Śloka 44

अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनखाः २||४४||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति|४६|

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मू- र्च्छनाविशेषादमुर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||

Adhikarana sarve~annamayA bhAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusambhavakramaH (49) · Śloka 49

अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठ- नाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसा- दाख्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुखेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नर एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यः इति|४९|

Adhikarana balabhedenAgneshcAturvidhyam (49) · Śloka 49

अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषम- स्तीक्ष्णो मन्दश्च २|४९|

Adhikarana samAgnilakShaNam (49) · Śloka 49

तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति१|४९|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (49) · Śloka 49

विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति १||४९||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटो- पात्रकूजनमुखशोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्श- यित्वा चिरात् पचति||१||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चैषधव्यायामम- योगैरिति||५१||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (2) · Śloka 2

भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च|२|

Adhikarana srotodUShakaH AhAraH vihArashca (2) · Śloka 2

आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||२||

Adhikarana srotoduShTilakShaNam (52) · Śloka 52

अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle matabhedAH (54) · Śloka 54

केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||

Adhikarana samAdyagnInAM kAraNam (56) · Śloka 56

समः समाने स्थानस्थ विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्छिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||५६||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57-6) · Śloka 6

शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने सिराविभागोनाम षष्ठोऽध्यायः||६||