11. vikr̥tavyādhivijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutavyAdhivij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિકૃતિવ્યાધિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ|૧|

Adhikarana hetvAdibhiratimAtrairvyAdhyudbhave riShTam (1) · Śloka 1

સર્વૈર્યથાસ્વં હેતુપ્રાગ્રૂરૂપૈરૈમાત્રૈર્યસ્ય વ્યાધિરુત્પદ્યતે||૧||

Adhikarana vyAdhitamukhakarajaradanodarA- shrayANi riShTAni (2) · Śloka 2

વ્યાધિતસ્ય વા યસ્યાશુ મુખે પિપ્લુવ્યઙ્ગલેખાતિલ- કાલકાઃ| કરજરદનેષુ વા પુષ્પાણ્યુદરે વા નાનાવર્ણાઃ સિરાઃ||૨||

Adhikarana cakShurnIsikAshrayANi riShTAni (1) · Śloka 1

યસ્ય શુષ્યતો નેત્રોપદેહો વર્ત્મનાસિકાન્યતરશ્વયથુર્વર્ત્મ સ્રંસો વા|૧|

Adhikarana kShuttRuShNayorbahubhirannapAnaira- pyashAntaye riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય ક્ષીણસ્ય ક્ષુત્તૃષ્ણા વા હૃદ્યૈર્બહુભિરપ્યન્નપાનૈર્ન શા મ્યતિ||૧||

Adhikarana mukhAtsaphenaraktasrutau kukShyu- rasoH shUle ca riShTam (3) · Śloka 3

યસ્ય સફેનમસૃક્પ્રસિચ્યેતે| કુક્ષિશૂલઞ્ચ| ઉરસો વા||૩||

Adhikarana mukhAnnIlapItalohitashleShmanirgame riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય શ્લેષ્મા નીલપીતલોહિતો બહુશશ્ચ|૧|

Adhikarana grIvAvamarddajihvAshoShakaNThAsya- gudapAkarUpANi riShTani (1) · Śloka 1

યસ્ય બલવાન્ ગ્રીવાવમર્દ્દો જિહ્વાશોષઃ કણ્ઠાસ્યગુદ પાકશ્ચ|૧|

Adhikarana pakvAshayotthaparikartikAtRuShNA~ati mAtragudagrahAshrayANi riShTani (1) · Śloka 1

યસ્ય પક્વાશયોત્થા પરિકર્તિકાઽતિતૃષ્ણાતિમાત્રશ્ચ ગુદ ગ્રહઃ|૧|

Adhikarana saMj~jAnAshapUrvakaM kaNThe ghurghurakashabde riShTam (1) · Śloka 1

યસ્યામપક્વાશયાન્યતરમાશ્રિત્ય સંજ્ઞાં ચ હત્વા વાયુઃ કણ્ઠે ઘુર્ઘુરકં કરોતિ||૧||

Adhikarana tRuShNAbhivRuddhihRucchUlayo riShTam (2) · Śloka 2

યસ્ય ક્ષીણસ્ય તૃષ્ણાભિવૃદ્ધિર્હૃદિ શૂલઞ્ચ| તથા હિધ્મા રક્તાતિસારૌ વાઽઽધ્માનાતિસારૌ વા| ભૃશં સતૃષ્ણૌ સ પરાસુરિતિ||૨||

Adhikarana jvarariShTAni (5) · Śloka 5

જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્ ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ| સપ્રલાપભ્રમશ્વાસઃ ક્ષીણં શૂનં હતાનલમ્| અક્ષામં સક્તવચનાં રક્તાંક્ષં હૃદિ શૂલિનમ્| સશુષ્કકાસઃ પૂર્વાહ્ણે યોઽપરાહ્ણેઽપિ વા ભવેત્| બલમાંસવિહીનસ્ય શ્લેષ્મકાસસમન્વિતઃ|૫|

Adhikarana raktapittariShTAni (5) · Śloka 5

રક્તપિત્તં ભૃશં રક્તં કૃષ્ણમિન્દ્રધનુષ્પ્રભમ્| તામ્રહારિદ્રહરિતં રૂપં રક્તં પ્રદર્શયેત્| રોમકૂપપ્રવિસૃતં કણ્ઠાસ્યહૃદયે સજત્| વાસસોઽરઞ્જનં પૂતિ વેગવચ્ચાતિભૂતિ ચ| વૃદ્ધં પાણ્ડુજ્વરચ્છર્દિ કાસશોફાતિસારિણમ્||૫||

Adhikarana kAsashvAsariShTAni (1) · Śloka 1

કાસશ્વાસૌ જ્વરચ્છર્દિતૃષ્ણાતિસારશોફિનમ્||૧||

Adhikarana rAjarakShmariShTAni (7) · Śloka 7

યક્ષ્મા પાર્શ્વરુજાઽઽનાહરક્તચ્છર્દ્યસતાપિનમ્| છર્દિર્વેગવતી મૂત્રશકૃદ્ગન્ધિઃ સચન્દ્રિકા| સાસ્રવિટ્પૂયરુક્કાસશ્વાસવત્યનુષઙ્ગિણી| તૃષ્ણાન્યરોગક્ષપિતં બહિર્જિહ્વં વિચેતનમ્| મદાત્યયોઽતિશીતાર્તં ક્ષીણં તૈલપ્રભાનનમ્| અર્શાંસિ પાણિપન્નાભિગુદમુષ્કાસ્યશોફિનમ્| હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજાચ્છર્દિ પાયુપાકજ્વરાતુરમ્||૭||

Adhikarana atIsArariShTani (9) · Śloka 9

અતીસારો યકૃત્પિણ્ડમાંસધાવનમેચકૈઃ| તુલ્યસ્તૈલઘૃતક્ષીરદધિમજ્જવસાસવૈઃ| મસ્તુલુઙ્ગમષીપૂયવેશવારામ્બુમાક્ષિકૈઃ| અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છઘનવેદનઃ| કર્બૂરં પ્રસ્રવન્ ધાતૂન્ નિષ્પુરીષોત્થવાતિવિટ્| તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતઃ| શીર્ણપાયું બલિં મુક્તનાલં પર્વાસ્થિશૂલિનમ્| સ્રસ્તપાયુઃ બલક્ષીનમન્નમેવોપવેશયેત્| સતૃટ્કાસજ્વરચ્છર્દિદાહાઽઽનાહપ્રવાહિકઃ||૯||

Adhikarana ashmarIriShTAni (3) · Śloka 3

અશ્મરી શૂનવૃષણં બદ્ધમુત્રં રુજાર્દિતમ્||૩||

Adhikarana pramehariShTAni (1) · Śloka 1

મેહસ્તૃડ્દાહપિટકા માંસકોથાતિસારિણમ્||૧||

Adhikarana pramehapiTakAriShTAni (4) · Śloka 4

પિટકા મર્મહૃત્પૃષ્ઠસ્તનાંસગુદમૂર્દ્ધગા| પર્વપાદકરસ્થા વા મન્દોત્સાહં પ્રમેહિણમ્| સર્વં ચ માંસસઙ્કોથદાહતૃષ્ણામદજ્વરૈઃ| વિસર્પમર્મસંરોધહિધ્માશ્વાસભ્રમક્લમૈઃ||૪||

Adhikarana gulmariShTAni (3) · Śloka 3

ગુલ્મઃ પૃથુપરિણાહો ઘનઃ કૂર્મ ઇવોન્નતઃ| સિરાનદ્ધો જ્વરચ્છર્દિહિધ્માઽઽધ્માનરુજાન્વિતઃ| કાસપીનસહૃત્લ્લાસશ્વાસાતીસારશોફવાન્||૩||

Adhikarana udarariShTAni (4) · Śloka 4

વિણ્મૂત્રસંગ્રહશ્વાસશોફહિધ્માજ્વરભ્રમૈઃ| મૂર્ચ્છાચ્છર્દ્યતિસારૈશ્ચ જઠરં હન્તિ દુર્બલમ્| શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્| વિરેચનહૃતાનાહમાઽઽનહ્યન્તં પુનઃ પુનઃ||૪||

Adhikarana pANDurogariShTani (1) · Śloka 1

પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુમાન્ પીતાક્ષિનખદર્શનમ્||૧||

Adhikarana shophariShTAni (4) · Śloka 4

તન્દ્રાદાહારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાધ્માનાતિસારવાન્| અનેકોપદ્રવયુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્| નારીં શોફોમુખાદ્ધન્તિ કુક્ષિગુહ્યાદુભાવપિ| રાજીચિતઃ સ્રવંશ્છર્દિજ્વરશ્વાસાતિસારણિમ્| જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તેશ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ જાયન્તેઽન્તાય દેહિનઃ| શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થઃ પરિસ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે| સીદતઃ સક્થિની ચૈવ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્|૪|

Adhikarana atishayitodarashophayoH riShTam (4) · Śloka 4

આનનં હસ્તપાદૌ ચ વિશેષાદ્યસ્ય શુષ્યતઃ| શૂયેતે વા વિના દેહાત્સ માસાદ્યાતિ પઞ્ચતામ્| ઉદરી યશ્ચ શોફી વા સ્વં ન પશ્યતિ મેહનમ્| યસ્ય વા જઠરોન્નામાત્ પરિધાનં ન તિષ્ઠતિ||૪||

Adhikarana visarpariShTAni (2) · Śloka 2

વિસર્પઃ કાસવૈવર્ણ્યજ્વરમૂર્ચ્છાઙ્ગભઙ્ગવાન્| ભ્રમાસ્યશોફહૃલ્લાસદેહસાદાતિસાપવાન્|૨|

Adhikarana kuShThariShTAni (2) · Śloka 2

કુષ્ઠં વિશીર્યમાણાઙ્ગં રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્| મન્દાગ્નિં જન્તુભિર્જુષ્ટં હન્તિ તૃષ્ણાતિસારિણમ્||૨||

Adhikarana vAtarogariShTAni (1) · Śloka 1

વાયુઃ સુપ્તત્વચં ભુગ્નં કમ્પશોફરુજાતુરમ્||૧||

Adhikarana vAtaraktariShTAni (2) · Śloka 2

વાતાસ્રં મોહમૂર્ચ્છાયમદાસ્વપ્નજ્વરાન્વિતમ્| શિરોગ્રહારુચિશ્વાસસઙ્કોચસ્ફોટકોથવત્|૨|

Adhikarana sadyojIvitaharA vikArAH (2) · Śloka 2

શોરિરોગારુચિશ્વાસમોહવિડ્ભેદતૃડભ્રમૈઃ| ઘ્નન્તિ સર્વામયાઃ ક્ષીણસ્વરધાતુબલાનલમ્|૨|

Adhikarana kShINasya vAtavyAdhyAdiShu riShTalakShaNam (2) · Śloka 2

વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી રક્ત્યુદરી ક્ષયી| ગુલ્મી મેહી ચ તાન્ક્ષીણાન્વિકારેઽલ્પેઽપિ વર્જયેત્|૨|

Adhikarana pakShatrayAnmaraNasUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

બલમાંસક્ષયસ્તીવ્રો રોગવૃદ્ધિરરોચકઃ| યસ્યાતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષાન્ન સ જીવતિ||૨||

Adhikarana vAtAShThIlAriShTAni (5) · Śloka 5

વાતાષ્ઠીલાઽતિસંવૃદ્ધા તિષ્ઠન્તિ દારુણા હૃદિ| તૃષ્ણયાઽનુપરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૫||

Adhikarana mumUrShulakShaNAni (6) · Śloka 6

શૈથિલ્યં પિણ્ડિકે વાયુર્નીત્વા નાસાઞ્ચ જિહ્યતામ્| ક્ષીણસ્યાઽઽયમ્ય મન્યે વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| નાભીગુદાન્તરં ગત્વા વંક્ષણૌ વા સમાશ્રયન્| ગૃહીત્વા પાયુહૃદયે ક્ષીણદેહસ્ય વા બલી| મલાન્ વસ્તિશિરોનાભિં વિબધ્ય જનયનુજમ્| કુર્વન્ વંક્ષણયોઃ શૂલં તૃષ્ણાં ભિન્નપુરીષતામ્| શ્વાસં વા જનયન્ વાયુર્ગૃહીત્વા ગુદવંક્ષણૌ| વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ચ મારુતઃ| સ્તિમિતસ્યાતતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણામૂર્ચ્છબલક્ષયઃ| વિશ્લેષણઞ્ચ સન્ધીનાં મુમૂર્શોરુપજાયતે||૬||

Adhikarana lepajvarariShTam (7) · Śloka 7

ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્| લેપજ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્લભં તસ્ય જિવિતમ્||૭||

Adhikarana masUrikAriShTam (8) · Śloka 8

પ્રવાલગુલિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ| ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્સ વિનશ્યતિ||૮||

Adhikarana visphoTakariShTam (9) · Śloka 9

મસૂરવિદલપ્રખ્યાસ્તથા વિદ્રુમસન્નિભાઃ| અન્તર્વક્રાઃ કિણાભાશ્ચ વિસ્ફોટા દેહનાશનાઃ||૯||

Adhikarana kAmalAriShTam (10) · Śloka 10

કામિલાક્ષ્ણોર્મુખં પુર્ણં શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસતા| સન્ત્રાસશ્ચોષ્ણતાઙ્ગે ચ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૧૦||

Adhikarana vraNariShTam (11) · Śloka 11

અકસ્માદનુધાવચ્ચ વિઘૃષ્ટં ત્વક્સમાશ્રયમ્| ચન્દનોશીરમદિરાકુણપધ્વાઙ્ક્ષગન્ધયઃ| શૈવાલકુક્કુટશિખાકુઙ્કુમાલમષીપ્રભાઃ| અન્તર્દાહાનિરૂષ્માણઃ પ્રાણનાશકરા વ્રણાઃ| યો વાતજો ન શૂલાય સ્યાન્ન દાહાય પિત્તજઃ| કફજો ન ચ પૂયાય મર્મજશ્ચ રુજે ન યઃ| અચૂર્ણશ્ચુર્ણકીર્ણાભો યત્રાકસ્માચ્ચ દૃશ્યતે| રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં સર્વાસ્તાન્ વર્જયેદ્ વ્રણાન્||૧૧||

Adhikarana bhagandarariShTam (12) · Śloka 12

વિણ્મૂત્રમારુતવહં કૃમિણંચ ભગન્દરમ્||૧૨||

Adhikarana aparANi mumUrShulakShaNAni (13) · Śloka 13

ઘટ્ટયન્ જાનુના જાનુ પાદાવુદ્યમ્ય પાતયન્| યોઽપાસ્યતિ મુહુર્વક્ત્રમાઽઽતુરો ન સ જિવતિ| દન્તૈશ્છિન્દન્નખાગ્રાણિ તૈશ્ચ કેશાંસ્તૃણાનિ વા| ભૂમિં કાષ્ઠેન વિલિખન્ લોષ્ઠં લોષ્ઠેન તાડયન્| હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શુષ્કકાસી જ્વરી ચ યઃ| મુહુર્હસન્ મુહુઃ ક્ષ્વેલન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ| મુહુશ્છિદ્રાણિ વિમૃશન્નાઽઽતુરો ન સ જીવતિ| ઊર્ધ્વશ્વાસં તગોષ્માણં શૂલોપહતવંક્ષણમ્| શર્મ ચાઽઽનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્| વિકારા યસ્ય વર્દ્ધન્તે પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે| સહસા-સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્| યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સમ્પાદયિતુમૌષધમ્| યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્| વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્છાવચારિતમ્| ન સિદ્ધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્| ભવેદ્યસ્યૌષધેઽન્ને વા કલ્પ્યમાને વિપર્ય્યયઃ| અકસ્માદ્વર્ણગન્ધાદેઃ સ્વસ્થોઽપિ ન સ જીવતિ| નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય જ્યોતિશ્ચાપ્યુપશામ્યતિ| આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા| અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૩||

Adhikarana Atreyamatena riShTalakShaNam (14-11) · Śloka 11

યન્નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે||૧૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને વિકૃત વ્યાધિવિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||