10. vikr̥tēhāvijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutehAvij~jAnIyo nAma dashamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિકૃતેહાવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana arundhatyAdyanavalokane riShTam (2) · Śloka 2

સન્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં યો ન પશ્યત્યરુન્ધતીમ્| ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા ન સ પશ્યતિ તાં સમામ્|૨|

Adhikarana meghAdyabhAve~api tacchabdashravaNAdau riShTam (2) · Śloka 2

મેઘતોયૌઘનિર્ઘોષવીણાપ્રણવવેણુજાન્| શૃણોત્યન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાનસતો ન સતોઽપિ વા||૨||

Adhikarana karNaniShpIDanasvarAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

નિષ્પીડ્ય કર્ણૌ શૃણુયાન્ન યો ધુકધુકાસ્વનમ્|૧|

Adhikarana gandharasasparshaviparyyayAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

તદ્વદ્ગન્ધરસસ્પર્શાન્ મન્યતે યો વિપર્ય્યયાત્|૧|

Adhikarana dIpagandhAdyAghrANAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

સર્વશો વા ન યો યશ્ચ દીપગન્ધં ન જિઘ્રતિ|૧|

Adhikarana rasAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

વિધિના યસ્ય દોષાય સ્વાસ્થ્યાયાવિધિના રસાઃ|૧|

Adhikarana a~ggAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યઃ પાંસુનેવ કીર્ણાઙ્ગો યોઽઙ્ગે ઘાતં ન વેત્તિ વા||૧||

Adhikarana akasmAdatIndriyadarshanAdriShTam (2) · Śloka 2

અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્| જાનાત્યતીન્દ્રિયં યશ્ચ તેષાં મરણમાદિશેત્|૨|

Adhikarana jihvAmukhanetramUrdhAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

જિહ્વા શ્યાવા મુખં પૂતિસવ્યમક્ષિ નિમજ્જતિ| ખગા વા મૂર્ધ્નિ લીયન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૨||

Adhikarana pAdagharShaNacyutAMsatvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિસર્પતિ|૧|

Adhikarana hitAnnasevAyAmapi balakShaye riShTam (1) · Śloka 1

હીયતે બલતઃ શરવદ્ યોઽન્નમશ્નન્ હિતં બહુ|૧|

Adhikarana viNmUtrAlpatvabAhulyAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

યોઽલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો બહ્વાશી ચાલ્પમુત્રવિટ્|૧|

Adhikarana alpannA~ashitve~api kaphapravRuddhau dIrghashvAse ca riShsTam (1) · Śloka 1

યો વાઽલ્પશી કફેનાર્ત્થો દીર્ઘં શ્વાસિતિ ચેષ્ટતે||૧||

Adhikarana shvAsaniHshvAsaspandAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય પરિતામ્યતિ| હ્રસ્વઞ્ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ભૃશમ્|૨|

Adhikarana prapANikAku~jcanapUrvakaM shirovikShepe riShTam (2) · Śloka 2

શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાદ્યોઽઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ| યો લલાટાત્સ્રુતસ્વેદઃ શ્લથસન્ધાનબન્ધનઃ||૨||

Adhikarana uttApyamAnasya mUrcchAyAM riShsTam (1) · Śloka 1

ઉત્તાપ્યમાનઃ સમ્મુહ્યેદ્યો બલી દુર્બલોઽપિ વા|૧|

Adhikarana muhuH pAdaprasAraNAku~jcanapUrvaka muttAnasvApe riShTam (1) · Śloka 1

ઉત્તાન એવ સ્વિપિતિ યઃ પાદૌ વિકરોતિ ચ|૧|

Adhikarana shyAnAsanAdyasadbastuji ghRukShAyAM riShTam (1) · Śloka 1

શયનાસનકુડ્યાદેર્યોઽસદેવ જિઘૃક્ષતિ|૧|

Adhikarana ahAsyahanauShThalehanAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

અહાસ્યહાસી સમ્મુહ્યન્યો લેઢિ દશનચ્છદૌ|૧|

Adhikarana uttarauShThalehanapUrvakaM phUtkArAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

ઉત્તરોષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાશ્ચ કરોતિ યઃ|૧|

Adhikarana kRuShNapItAdicchAyAbhirabhidravaNe riShTam (1) · Śloka 1

યમભિદ્રવતિ છાયા કૃષ્ણા પીતાઽરુણાપિ વા||૧||

Adhikarana bhiShagbheShajAdidveShe riShTam (3) · Śloka 3

ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે| વશગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમવર્તિનઃ||૩||

Adhikarana grIvAlalATahRudayeShu prasvede shaitye ca riShTam (4) · Śloka 4

ગ્રીવાલલાટહૃદયં યસ્ય સ્વિદ્યતિ શીતલમ્| ઊષ્ણોઽપરઃ પ્રદેશશ્ચ શરણં તસ્ય દેવતાઃ||૪||

Adhikarana svalpaprakAshAdau riShTam (1) · Śloka 1

યોઽણુજ્યોતિરનેકાગ્રો દુશ્છાયો દુર્મનાઃ સદા|૧|

Adhikarana balibhugbhirbalInAmabhakShaNe riShTam (1) · Śloka 1

બલિં બલિભુજો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે||૧||

Adhikarana nirnimittaM medhAshobhAdilAbhe riShTam (2) · Śloka 2

નિર્નિમિત્તં ચ યો મેધાં શોભમુપચયં શ્રિયમ્| પ્રાપ્નોત્યતો વા વિભ્રંશં સ પ્રાપ્નોતિ યમક્ષયમ્|૨|

Adhikarana prakRuteranyathAtve riShTam (2) · Śloka 2

ગુણદોષમયી યસ્ય સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા| યાત્યન્યથાત્વં પ્રકૃતિઃ ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ|૨|

Adhikarana bhaktishIlAdInAmahetukaM nivRuttau riShTam (2) · Śloka 2

ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ત્યાગો બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્| ષડેતાનિ નિવર્ત્તન્તે ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતઃ||૨||

Adhikarana mattavadgatikampamohe riShTam (1) · Śloka 1

મત્તવદ્ગતિવાક્કમ્પમોહા માસાન્મરિષ્યતઃ|૧|

Adhikarana keshalu~jcanAdau riShTam (1) · Śloka 1

નશ્યત્યજાનન્ ષડહાત્ કેશલુઞ્ચનવેદનામ્|૧|

Adhikarana kaNThAmayAdRute AhArasya kaNThAprApaNe riShTam (1) · Śloka 1

ન યાતિ યસ્ય ચાહારઃ કણ્ઠં કણ્ઠામયાદૃતે|૧|

Adhikarana bhRutyAnAM prAtikUlye riShTam (1) · Śloka 1

પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્ય્યતે|૧|

Adhikarana satataM nidrAyAmanidrAyAM vA riShTam (1) · Śloka 1

યસ્ય નિદ્રા ભવેન્નિત્યા નૈવ વા ન સ જીવતિ||૧||

Adhikarana ashrubhirvaktrapUraNAdau riShTam (2) · Śloka 2

વક્ત્રમાપૂઽર્યતેઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્ચરણૌ ભૃશમ્| ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાજ્યં ગમિષ્યતઃ||૨||

Adhikarana manoramANAM pradveShe riShTam (5) · Śloka 5

યૈઃ પુરા રમતે ભાવૈરેરતિસ્તૈર્ન જીવતિ||૫||

Adhikarana pRuShTo~api bhiSha~gmumUrShormaraNaM na kathayenna cikitsecca (2) · Śloka 2

કથયેન્ન ચ પૃષ્ટોઽપિ દુઃશ્રવં મરણં ભિષક્| ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણાં ન ચેચ્છેત્તં ચિકિત્સિતુમ્||૨||

Adhikarana parAsorbhUtAnubandhAtkriyAvaiphalyam (6) · Śloka 6

યમદૂતપિશાચાદ્યૈર્યત્ પરાસુરુપાસ્યતે ઘ્નદ્ભિરૌષધવીર્યાણિ તસ્માત્તં પરિવર્જ્જયેત્||૬|| ગતાસોર્મુમૂર્ષોર્બન્ધુભ્યો મિત્રેભ્યશ્ચ ભિષઙ્મરણં ન કથયેત્| ન ચ તં ચિકિત્સિતુમિચ્છેત્| કુતશ્ચિકિત્સિતું નેચ્છેદિત્યાઽઽહ-યદ્યસ્માત્પરાસુર્યમદૂતાદિભિરૌષધવીર્ય્યાણિ ઘ્નદ્ભિરુપાસ્યતે| અતઃ પરિત્યજેત્| અન્યથા વૈદ્યો યશસા પરિહીયતે| તદેવ દ્રઢયતિ||૬||

Adhikarana riShTAriShTavij~jAnIyaM carakamatam (7) · Śloka 7

અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્| અરિષ્ટં રિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટેઽપ્યનૈપુણાત્||૭||

Adhikarana riShTAriShTaj~jAne sushrutamatam (8) · Śloka 8

ધ્રુવં હિ રિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્ કિલામલૈઃ| રસાયનતપોદાનતત્પરૈશ્ચ નિવાર્ય્યતે||૮||

Adhikarana kRuShNAtreyamatena riShTAnAM dvaiviGyam (9) · Śloka 9

કૃષ્ણાત્રેયો દ્વિધા રિષ્ટં સ્થિરાસ્થિરવિભેદતઃ| દોષણામપિ બાહુલ્યાદ્રિષ્ટાભાસઃ સમુદ્ભવેત્| તદ્દોષાણં શમે શમ્યેત્સ્થાય્યવશ્યં તુ મૃત્યવે||૯||

Adhikarana riShTavij~jAnaprayojanam (10-11) · Śloka 11

આયુર્વેદફલં કૃત્સ્નં યદાઽઽયુર્જ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્| રિષ્ટજ્ઞાનાદૃતસ્તસ્માત્ સર્વદૈવ ભવેદ્ભિષક્||૧૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને વિકૃતે વિજ્ઞાનીયોનામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૧||