Adhikarana athAtaH bastividhirnAmAShTAviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো বস্তিবিধিং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो बस्तिविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana basteH prAdhAnyambastisaMj~jAyA anvarthattva~jca (2) · Śloka 2
বস্তিরনিলপ্রধানেশু প্রযুজ্যতে| বস্তিনা দীযতে বস্তিং বা পূর্বমন্বেত্যতো বস্তিঃ| স চ সর্বোপক্রমাণাং প্রধানতমঃ শীঘ্রং বৃংহণাদিকারিত্বাদ্বিকৃতানিলোচ্ছেদিত্বাচ্চ||২||
बस्तिरनिलप्रधानेशु प्रयुज्यते| बस्तिना दीयते बस्तिं वा पूर्वमन्वेत्यतो बस्तिः| स च सर्वोपक्रमाणां प्रधानतमः शीग़्रं बृंहणादिकारित्वाद्विकृतानिलोच्छेदित्वाच्च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasya prAdhAnyam (3) · Śloka 3
অনিলো হি দোষাণাং নেতা| সর্বশরীরচেষ্টৈককারণম্| পঞ্চাত্মতযা অঙ্গপ্রত্যঙ্গব্যাপী| বিধাতা বিবিধবাহ্যা- ধ্যাত্মিকভাবানাং সর্গস্থিতিপ্রলযানাং হেতুঃ মার্গত্রয- জানামপি রোগাণামিতি||৩||
अनिलो हि दोषाणां नेता| सर्वशरीरचेष्टैककारणम्| पञ्चात्मतया अङ्गप्रत्यङ्गव्यापी| विधाता विविधबाह्या- ध्यात्मिकभावानां सर्गस्थितिप्रलयानां हेतुः मार्गत्रय- जानामपि रोगाणामिति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana basterviShayaH guNAshca (4) · Śloka 4
সুখত্বাদেব চ বস্তির্বালবৃদ্ধকৃশস্থূলক্ষীণধাত্বি- ন্দ্রিযেষু চ স্ত্রীষু চানিলোপসর্গাপ্রজাসু কৃচ্ছ্রপ্রজাসু চোপ- দিশ্যতে| তথাগ্নিবলবর্ণমেদধাস্বরাযুঃ সুখপ্রদো বযঃ- স্থাপনঃ পঙ্গূরুস্তম্ভমগ্নসঙ্কুচিতানিলাধ্মানশূলারো চকোদাবর্তপরিকর্তিকাদিষু হিত ইতি||৪||
सुख़त्वादेव च बस्तिर्बालवृद्धकृशस्थूलक्षीणधात्वि- न्द्रियेषु च स्त्रीषु चानिलोपसर्गाप्रजासु कृच्छ्रप्रजासु चोप- दिश्यते| तथाग्निबलवर्णमेदधास्वरायुः सुख़प्रदो वयः- स्थापनः पङ्गूरुस्तम्भमग्नसङ्कुचितानिलाध्मानशूलारो चकोदावर्तपरिकर्तिकादिषु हित इति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana basterAsthApanAdiBedena traividhyamAsthA- panasya trayodashavidhatva~jca (5) · Śloka 5
স তু বস্তিস্ত্রিবিধঃ| আস্থাপনমনুবাসনমুত্তরবস্তিশ্চ| তত্রাস্থাপনং দোষদূষ্যাদ্যনুসারেণ নানাদ্রব্যসংযোগাদিনি- র্বৃত্তম্| তস্য ভেদাঃ উত্ক্লেশনং সংশোধনং সংশমনং লেখনং বৃংহণং বাজীকরণং পিচ্ছাবস্তির্মাধুতৈলিকমিত্যাদযঃ| মাধুতৈলিকস্য পর্যাযা যাপনো যুক্তরথো দোষহরঃ স্নিগ্ধব- স্তিরিতি| তেষাং নামভিরেব স্বরূপমাখ্যাতম্||৫||
स तु बस्तिस्त्रिविधः| आस्थापनमनुवासनमुत्तरबस्तिश्च| तत्रास्थापनं दोषदूष्याद्यनुसारेण नानाद्रव्यसंयोगादिनि- र्वृत्तम्| तस्य भेदाः उत्क्लेशनं संशोधनं संशमनं लेख़नं बृंहणं वाजीकरणं पिच्छाबस्तिर्माधुतैलिकमित्यादयः| माधुतैलिकस्य पर्याया यापनो युक्तरथो दोषहरः स्निग्धब- स्तिरिति| तेषां नामभिरेव स्वरूपमाख़्यातम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApananirUhashabdayoH nirvacanam (6) · Śloka 6
তদ্বযঃ স্থাপনাদ্দোষস্থাপনাদ্বাঽঽস্থাপনমিত্যুচ্যতে শরী- রারোহণাদ্দোষনির্হরণাদচিন্ত্যপ্রভাবতযা যস্মিন্নূহাস- ম্ভবান্নিরুহ ইতি||৬||
तद्वयः स्थापनाद्दोषस्थापनाद्वाऽऽस्थापनमित्युच्यते शरी- रारोहणाद्दोषनिर्हरणादचिन्त्यप्रभावतया यस्मिन्नूहास- म्भवान्निरुह इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanasvarUpAdi (7) · Śloka 7
অনুবাসানং যথার্হৌষধসিদ্ধঃ স্নেহনার্থঃ স্নেহঃ স্নেহবিধৌ স চতুর্ধাভিহিতঃ||৭||
अनुवासानं यथार्हौषधसिद्धः स्नेहनार्थः स्नेहः स्नेहविधौ स चतुर्धाभिहितः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanaBedo mAtrAbastiH tasya mAtrAdi (8) · Śloka 8
তস্য ভেদো মাত্রাবস্তিঃ| স পেযস্নেহহ্নস্বমাত্রাতুল্যঃ| সেব্যঃ সদা চ মাধুতৈলিকবত্| বালবৃদ্ধাধ্বভার- যানব্যাযামচিন্তাস্ত্রীনিত্যস্ত্রীনৃপেশ্বরসুকুমারদুর্বলানি- লভগ্নাল্পাগ্নিভির্নিষ্পরিহারতযা সুখো বল্যো বর্ণ্যঃ সৃষ্টমলো দোষঘ্নশ্চ| তথাপি তৌ নাজীর্ণে যোজ্যৌ ন চ দিবাস্বপ্নঃ সেব্যঃ||৮||
तस्य भेदो मात्राबस्तिः| स पेयस्नेहह्नस्वमात्रातुल्यः| सेव्यः सदा च माधुतैलिकवत्| बालवृद्धाध्वभार- यानव्यायामचिन्तास्त्रीनित्यस्त्रीनृपेश्वरसुकुमारदुर्बलानि- लभग्नाल्पाग्निभिर्निष्परिहारतया सुख़ो बल्यो वर्ण्यः सृष्टमलो दोषग़्नश्च| तथापि तौ नाजीर्णे योज्यौ न च दिवास्वप्नः सेव्यः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanirvacanam (9) · Śloka 9
যতশ্চ সোঽন্নমনুবসন্নপি ন দুষ্যত্যনুবাসরমপি বা দীযত ইত্যনুবাসনম্||৯||
यतश्च सोऽन्नमनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुवासरमपि वा दीयत इत्यनुवासनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarabastisvarUpantatra matAntara~jca (10) · Śloka 10
উত্তরবস্তিরপি স্নেহোঽনুবাসনবচ্ছোধনং নিরূহবদপি কেচিদাহুঃ||১০||
उत्तरबस्तिरपि स्नेहोऽनुवासनवच्छोधनं निरूहवदपि केचिदाहुः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarabasternirvacanam (11) · Śloka 11
স নিরূহাদুত্তরমুত্তরেণ বা মার্গেণ দীযত ইত্যুত্তর- বস্তিঃ||১১||
स निरूहादुत्तरमुत्तरेण वा मार्गेण दीयत इत्युत्तर- बस्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApyAH (12) · Śloka 12
তত্রাস্থাপ্যা গুল্মপ্লীহানাহশূলশুদ্ধাতীসারজীর্ণজ্বর- প্রতিশ্যাযাঢ্যরোগহৃদযকুক্ষিপার্শ্বগ্রহপর্বাভিতাপপার্শ্বযো- নিশূলাঙ্গসুপ্তিশোষকম্পগৌরবাতিলাঘবান্ত্রকূজনবাত- বর্চোমূত্রশুক্রসঙ্গাশ্মরীশর্করাবৃদ্ধিশুক্রার্ত্তবস্তন্যনাশ- রজঃ ক্ষযোন্মাদদোষকির্মিণকোষ্ঠবিষমাগ্নিসশব্দা- ল্পাল্পোগ্রগন্ধোত্থানাদযো দোষভেদীযোক্তাশ্চ বাতব্যাধযঃ| বিশেষেণৈতে হি পরং বস্তিনাশমুপযান্তি মূলচ্ছেদেন বৃক্ষবত্||১২||
तत्रास्थाप्या गुल्मप्लीहानाहशूलशुद्धातीसारजीर्णज्वर- प्रतिश्यायाढ्यरोगहृदयकुक्षिपार्श्वग्रहपर्वाभितापपार्श्वयो- निशूलाङ्गसुप्तिशोषकम्पगौरवातिलाग़वान्त्रकूजनवात- वर्चोमूत्रशुक्रसङ्गाश्मरीशर्करावृद्धिशुक्रार्त्तवस्तन्यनाश- रजः क्षयोन्माददोषकिर्मिणकोष्ठविषमाग्निसशब्दा- ल्पाल्पोग्रगन्धोत्थानादयो दोषभेदीयोक्ताश्च वातव्याधयः| विशेषेणैते हि परं बस्तिनाशमुपयान्ति मूलच्छेदेन वृक्षवत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anAsthApyAstatra hetavashca (13) · Śloka 13
অনাস্থাপ্যাস্ত্বতিস্নিগ্ধোত্ক্লিষ্টদোষক্ষতোরস্কাতিকৃশা নিরন্নাঃ কৃতবমনবিরেচননস্যপ্রসক্তচ্ছর্দিনিষ্ঠীবিকা- কাসশ্বাসহিক্কার্শোবদ্ধচ্ছিদ্রদকোদরাধ্মানালসকবি- ষূচিকামাতীসারারোচকাল্পাগ্নিগুদশোফকুষ্ঠমধুমে- হার্তাঃ| গর্ভিণী চাপ্রবৃত্তাষ্টমমাসা| তত্রাতিস্নিগ্ধো- ত্ক্লিষ্টদোষযোর্দোষানুত্ক্লেশ্যোদরং মূর্চ্ছাং শ্বযথুং বা নিরূহো জনযেত্| ক্ষতোরস্কস্যাতিকৃশস্য চ ক্ষোভমাপন্নঃ শরীর- মাশু পীডযেত্| অনিরন্নস্য বক্ষ্যতে| কৃতবমনবিরেকযোস্তু রিক্তং দেহং ক্ষতং ক্ষার ইব দহেত্| স্নেহবস্তিস্তু সদ্যোঽ- গ্নিমবসাদ্য শ্লেষ্মামযায স্যাত্| কৃতনস্যস্যাস্য- বিভ্রংশং বিবৃতোর্ধ্বস্রোতস্তযা কুর্যাত্| অনুবাসনং তু দোষোত্ক্লেশম্| প্রসক্তচ্ছর্দ্যাদীনাং বাযুর্নিরূহমূর্ধ্বং নযেত্| অনুবাসনঞ্চার্শসস্যাবৃতমার্গত্বাদনাগচ্ছন্বস্তিঃ প্রাণান্ হিংস্যাত্| স্নেহঃ পুনরর্শাংস্যভিষ্যন্দ্যাধ্মানায স্যাত্| বদ্ধোদরাদ্যাধ্মানান্তানাং ভৃশতরমাধ্মানান্মৃত্যুঃ| অলস- কার্তাদীনাং চামদোষাত্| অরোচকার্তাদীনাং যথাস্বমাম- যবৃদ্ধিঃ| গর্ভিণ্যাঃ পূর্বোক্তো দোষঃ||১৩||
अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषक्षतोरस्कातिकृशा निरन्नाः कृतवमनविरेचननस्यप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविका- कासश्वासहिक्कार्शोबद्धच्छिद्रदकोदराध्मानालसकवि- षूचिकामातीसारारोचकाल्पाग्निगुदशोफकुष्ठमधुमे- हार्ताः| गर्भिणी चाप्रवृत्ताष्टममासा| तत्रातिस्निग्धो- त्क्लिष्टदोषयोर्दोषानुत्क्लेश्योदरं मूर्च्छां श्वयथुं वा निरूहो जनयेत्| क्षतोरस्कस्यातिकृशस्य च क्षोभमापन्नः शरीर- माशु पीडयेत्| अनिरन्नस्य वक्ष्यते| कृतवमनविरेकयोस्तु रिक्तं देहं क्षतं क्षार इव दहेत्| स्नेहबस्तिस्तु सद्योऽ- ग्निमवसाद्य श्लेष्मामयाय स्यात्| कृतनस्यस्यास्य- विभ्रंशं विवृतोर्ध्वस्रोतस्तया कुर्यात्| अनुवासनं तु दोषोत्क्लेशम्| प्रसक्तच्छर्द्यादीनां वायुर्निरूहमूर्ध्वं नयेत्| अनुवासनञ्चार्शसस्यावृतमार्गत्वादनागच्छन्बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्| स्नेहः पुनरर्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानाय स्यात्| बद्धोदराद्याध्मानान्तानां भृशतरमाध्मानान्मृत्युः| अलस- कार्तादीनां चामदोषात्| अरोचकार्तादीनां यथास्वमाम- यवृद्धिः| गर्भिण्याः पूर्वोक्तो दोषः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsyAH ananuvAsyAshca (14) · Śloka 14
য এবাস্থাপ্যাস্ত এবানুবাস্যাঃ| রূক্ষাতিদীপ্তাগ্নযঃ কেবলানিলার্তাশ্চ বিশেষেণ| এতে পরমনুবাসনেনাপ্যায্যন্তে মূলসেকেন বৃক্ষবত্| য এবানাস্থাপ্যাস্ত এবাননুবা- স্যাঃ| তথা নিরন্ননবজ্বরপাণ্ডুরোগকামলাপ্রমেহপ্রতি- শ্যাযপ্লীহকফোদরাঢ্যবাতবর্চোভেদার্তপীতবিষগরপিত্ত- কফাভিষ্যন্দগুরুকোষ্ঠাতিস্থূলশ্লীপদগলগণ্ডাপচী- ক্রিমিণকোষ্ঠঃ| তত্রাতিস্নিগ্ধাদীনাং যথাস্বমুক্তাঃ পৃথ- গ্দোষাঃ||১৪||
य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः| रूक्षातिदीप्ताग्नयः केवलानिलार्ताश्च विशेषेण| एते परमनुवासनेनाप्याय्यन्ते मूलसेकेन वृक्षवत्| य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवा- स्याः| तथा निरन्ननवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहप्रति- श्यायप्लीहकफोदराढ्यवातवर्चोभेदार्तपीतविषगरपित्त- कफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठातिस्थूलश्लीपदगलगण्डापची- क्रिमिणकोष्ठः| तत्रातिस्निग्धादीनां यथास्वमुक्ताः पृथ- ग्दोषाः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBuktavata eva nirUho deyaH, BojanaM kRutavata evAnuvAsanaM deyam (15) · Śloka 15
অপি চ - অভুক্তে রিক্তকোষ্ঠস্য প্রযুক্তমনুবাসনম্| সরদূরগসূক্ষ্মত্বৈঃ ক্ষিপ্রমূর্ধ্বং প্রপদ্যতে| তেন বাযোর্জযো ন স্যাদ্বাতস্থানে হ্যতিষ্ঠতা| কাযাগ্নেরাশু নাশশ্চ বিশেষাদনিবর্তনাত্| স্নেহঃ সদ্যোশিতাহাররুদ্ধে ত্বামাশযেঽনিলম্| পক্বস্থং হন্তি পক্বস্থশ্চ্যবতে চান্নপাকতঃ| নিরূহশ্চ সমীরশ্চ তীক্ষ্ণবেগাবুভাবপি| তাবন্নমূর্চ্ছিতৌ তীক্ষ্ণাবধোঽন্নেন সহাগতৌ| ঊর্ধ্বং বা শকৃতা সার্দ্ধং সংস্থিতৌ কোষ্ঠ এব বা| সমলাহারবিষ্টব্ধৌ হরেতামাশু জীবিতম্| ভুক্তবাননুবাস্যোঽস্মান্ন নিরূহ্যস্তু ভুক্তবান্||১৫||
अपि च - अभुक्ते रिक्तकोष्ठस्य प्रयुक्तमनुवासनम्| सरदूरगसूक्ष्मत्वैः क्षिप्रमूर्ध्वं प्रपद्यते| तेन वायोर्जयो न स्याद्वातस्थाने ह्यतिष्ठता| कायाग्नेराशु नाशश्च विशेषादनिवर्तनात्| स्नेहः सद्योशिताहाररुद्धे त्वामाशयेऽनिलम्| पक्वस्थं हन्ति पक्वस्थश्च्यवते चान्नपाकतः| निरूहश्च समीरश्च तीक्ष्णवेगावुभावपि| तावन्नमूर्च्छितौ तीक्ष्णावधोऽन्नेन सहागतौ| ऊर्ध्वं वा शकृता सार्द्धं संस्थितौ कोष्ठ एव वा| समलाहारविष्टब्धौ हरेतामाशु जीवितम्| भुक्तवाननुवास्योऽस्मान्न निरूह्यस्तु भुक्तवान्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDurogArtAdInAmanuvAsane doShaH (16) · Śloka 16
পাণ্ডুরোগার্তাদীনাং দোষানুত্ক্লেশ্য স্নেহবস্তিরুদরং জনযেত্| প্রতিশ্যাযাদিমতাং ভূয এব দোষং বর্ধযেত্||১৬||
पाण्डुरोगार्तादीनां दोषानुत्क्लेश्य स्नेहबस्तिरुदरं जनयेत्| प्रतिश्यायादिमतां भूय एव दोषं वर्धयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastenetravidhAnam (17) · Śloka 17
তযোস্তু নেত্রং সুবর্ণাদিধাতুমণিশঙ্খশৃঙ্গদন্তাস্থিবেণুন- লখদিরকদরতিনিশতিন্দুকাদিদারুসারমযমৃজ্বকর্কশং গোপুচ্ছাকৃতিগুলিকামুখমূনবর্ষবার্ষিকসপ্তদ্বাদশ- ষোডশবর্ষাণাং বিংশতিপ্রভৃতিষু চ ক্রমাত্ পঞ্চষট্সপ্তা- ষ্টনবদ্বাদশাঙ্গুলপ্রমাণম্| মূলেঽগ্রে চাতুরাঙ্গুষ্ঠকনিষ্ঠি- কাপরিণাহমর্ধাঙ্গুলাত্ প্রভৃত্যর্ধাঙ্গুলপ্রবৃদ্ধত্র্যঙ্গুলপর্য- ন্তপ্রবেশমূলচ্ছিদ্রং বনমুদ্গমুদ্গমাষকলাযক্লিন্নকলা- যকর্কন্ধুবাহ্যগ্রচ্ছিদ্রং মূলছিদ্রপ্রমাণাঙ্গুলৈরগ্রে যথা- স্বং সন্নিবিষ্টকর্ণিকং কর্ণিকান্তঃ প্রতিবদ্ধসূত্রান্তর্গৃহী- তাগ্রপিধানঘনচৈলবর্তি| মূলে দ্ব্যঙুলান্তরালে কর্ণিকাদ্বযং কারযেত্| বর্ষান্তরেষু চ বযোবলশরীরাণ্যবেক্ষ্য নেত্র- প্রমাণমুত্কর্ষযেত্||১৭||
तयोस्तु नेत्रं सुवर्णादिधातुमणिशङ्ख़शृङ्गदन्तास्थिवेणुन- लख़दिरकदरतिनिशतिन्दुकादिदारुसारमयमृज्वकर्कशं गोपुच्छाकृतिगुलिकामुख़मूनवर्षवार्षिकसप्तद्वादश- षोडशवर्षाणां विंशतिप्रभृतिषु च क्रमात् पञ्चषट्सप्ता- ष्टनवद्वादशाङ्गुलप्रमाणम्| मूलेऽग्रे चातुराङ्गुष्ठकनिष्ठि- कापरिणाहमर्धाङ्गुलात् प्रभृत्यर्धाङ्गुलप्रवृद्धत्र्यङ्गुलपर्य- न्तप्रवेशमूलच्छिद्रं वनमुद्गमुद्गमाषकलायक्लिन्नकला- यकर्कन्धुवाह्यग्रच्छिद्रं मूलछिद्रप्रमाणाङ्गुलैरग्रे यथा- स्वं सन्निविष्टकर्णिकं कर्णिकान्तः प्रतिबद्धसूत्रान्तर्गृही- ताग्रपिधानग़नचैलवर्ति| मूले द्व्यङुलान्तराले कर्णिकाद्वयं कारयेत्| वर्षान्तरेषु च वयोबलशरीराण्यवेक्ष्य नेत्र- प्रमाणमुत्कर्षयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastiyantram (18) · Śloka 18
ততোঽজাবিবরাহহরিণগোমহিষান্যতমজং স্নেহমুদ্গবিমৃদিতং বিগতচ্ছিদ্রসিরাগ্রন্থিস্কন্ধং নাতিবর্তুলং মৃদু দৃঢং কষাযরক্তং সুখসম্স্থাপ্যৌষধপ্রমাণং ন্যুব্জং বিবৃতা- ননং নিবেশ্য বস্তিং কর্ণিকযোর্দৃঢেন সূত্রেণ ঘনং সমং চ বধ্বা পরিবর্ত্ত্য পুনশ্চান্যদ্বস্তিমুখবন্ধনার্থং সূত্রমুপ ধাযানুগুপ্তং নিধাপযেত্||১৮||
ततोऽजाविवराहहरिणगोमहिषान्यतमजं स्नेहमुद्गविमृदितं विगतच्छिद्रसिराग्रन्थिस्कन्धं नातिवर्तुलं मृदु दृढं कषायरक्तं सुख़सम्स्थाप्यौषधप्रमाणं न्युब्जं विवृता- ननं निवेश्य बस्तिं कर्णिकयोर्दृढेन सूत्रेण ग़नं समं च बध्वा परिवर्त्त्य पुनश्चान्यद्बस्तिमुख़बन्धनार्थं सूत्रमुप धायानुगुप्तं निधापयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastyaBAve svIkAryamanyat (19) · Śloka 19
বস্ত্যভাবে প্লবনী ছাগলাঙ্কপাদমধূচ্ছিষ্টোপদিগ্ধ- ঘনসূক্ষ্মতান্তবান্যতমং নিবেশযেত্||১৯||
बस्त्यभावे प्लवनी छागलाङ्कपादमधूच्छिष्टोपदिग्ध- ग़नसूक्ष्मतान्तवान्यतमं निवेशयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanamAtrA (20) · Śloka 20
আস্থাপনমাত্রা তু প্রথমে বর্ষে প্রকুঞ্চঃ| ততঃ পরং প্রতিবর্ষং প্রকুঞ্চমভিবর্ধযেদাষট্প্রসৃতাত্| ততশ্চোর্ধ্বং প্রসৃতাভি বৃদ্ধিঃ| প্রাপ্তানতীতাষ্টাদশসপ্ততেস্তু দ্বাদশ প্রসৃতাঃ| পরং চাতো দশৈব| অন্যে পুনর্দ্বাদশপ্রসৃতস্যাপ্যষ্টাবিচ্ছন্তি||২০||
आस्थापनमात्रा तु प्रथमे वर्षे प्रकुञ्चः| ततः परं प्रतिवर्षं प्रकुञ्चमभिवर्धयेदाषट्प्रसृतात्| ततश्चोर्ध्वं प्रसृताभि वृद्धिः| प्राप्तानतीताष्टादशसप्ततेस्तु द्वादश प्रसृताः| परं चातो दशैव| अन्ये पुनर्द्वादशप्रसृतस्याप्यष्टाविच्छन्ति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAdhutailikAnuvAsanayormAtrA (21) · Śloka 21
যথাস্বমাস্থাপনমাত্রা পাদহীনা মাধুতৈলিকে প্রযোজ্যা| অনুবাসনে ত্বেবমেবাস্থাপনস্য পাদ ইতি||২১||
यथास्वमास्थापनमात्रा पादहीना माधुतैलिके प्रयोज्या| अनुवासने त्वेवमेवास्थापनस्य पाद इति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanIyasya pUrvamanuvAsanantasya kAlashca (22) · Śloka 22
অথাস্থাপনীযমাতুরং স্নেহস্বেদোপপন্নং কৃতবমনবিরেক- মাসেবিতপেযাদিসংসর্গক্রমমুপজাতবলমনুবাসনার্হং পূর্ব- মেবানুবাসযেত্| শীতবসন্তযোর্দিবা অন্যথা রাত্রাববেক্ষ্য বা দোষাদীন্| অন্যথা হি স্নেহোক্তামযপ্রাদুর্ভবঃ||২২||
अथास्थापनीयमातुरं स्नेहस्वेदोपपन्नं कृतवमनविरेक- मासेवितपेयादिसंसर्गक्रममुपजातबलमनुवासनार्हं पूर्व- मेवानुवासयेत्| शीतवसन्तयोर्दिवा अन्यथा रात्राववेक्ष्य वा दोषादीन्| अन्यथा हि स्नेहोक्तामयप्रादुर्भवः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanabastidAnaviShaye dhAnvantarIyamataM Atyayike svamata~jca (23) · Śloka 23
ধন্বন্তরীযাঃ পুনরাহুঃ- ন রাত্রৌ প্রণযেদ্বস্তিং স্নেহোত্ক্লেশো হি রাত্রিজঃ| স্নেহবীর্যযুতঃ কুর্যাদাধ্মানং গৌরবং জ্বরম্| অহ্নি স্থানস্থিতে দোষে বহ্নৌ চান্নরসান্বিতে| স্ফুটস্রোতোমুখং দেহং স্নেহো যত্ পরিসর্পতি| অল্পপিত্তকফং রূক্ষং ভৃশং বাতরুজার্দিতম্| ভুক্তং জীর্ণাশনং কামং রাত্রাবপ্যনুবাসযেত্| কেবলানিলনিপীডিতং ত্বশুদ্ধমপ্যনিরূপিতবলং চাপ্য- নুবাসযেদাত্যযিকত্বাদ্ব্যাধেঃ||২৩||
धन्वन्तरीयाः पुनराहुः- न रात्रौ प्रणयेद्बस्तिं स्नेहोत्क्लेशो हि रात्रिजः| स्नेहवीर्ययुतः कुर्यादाध्मानं गौरवं ज्वरम्| अह्नि स्थानस्थिते दोषे वह्नौ चान्नरसान्विते| स्फुटस्रोतोमुख़ं देहं स्नेहो यत् परिसर्पति| अल्पपित्तकफं रूक्षं भृशं वातरुजार्दितम्| भुक्तं जीर्णाशनं कामं रात्रावप्यनुवासयेत्| केवलानिलनिपीडितं त्वशुद्धमप्यनिरूपितबलं चाप्य- नुवासयेदात्ययिकत्वाद्व्याधेः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsyasya pUrvA~ggatvena ma~ggalAdi (24) · Śloka 24
তস্য বিধির্বমনাদধিকতরং কৃতমঙ্গলমনুসুখমভ্য- ক্তমুষ্ণাম্বুস্নাতং যুক্তস্নেহমুচিতাত্ পাদহীনং দ্রবপূর্বং লঘূষ্ণং সানুপানমশনমশিতবন্তং কৃতচঙ্ক্রমণমুত্সৃষ্ট- বিণ্মূত্রমশনার্দ্রহস্তমশঙ্কনীযপরিচারকং নিবাতে বেশ্মনি প্রততশযনে নাত্যুচ্ছ্রিতে স্বাস্তৃতে ঈষদুন্নমিতপাদদেশে বাম- পার্শ্বেন প্রাক্শিরসং সংবেশযেত্||২৪||
तस्य विधिर्वमनादधिकतरं कृतमङ्गलमनुसुख़मभ्य- क्तमुष्णाम्बुस्नातं युक्तस्नेहमुचितात् पादहीनं द्रवपूर्वं लग़ूष्णं सानुपानमशनमशितवन्तं कृतचङ्क्रमणमुत्सृष्ट- विण्मूत्रमशनार्द्रहस्तमशङ्कनीयपरिचारकं निवाते वेश्मनि प्रततशयने नात्युच्छ्रिते स्वास्तृते ईषदुन्नमितपाददेशे वाम- पार्श्वेन प्राक्शिरसं संवेशयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsyasya snigdhAdyAhArasevane doShAH (25) · Śloka 25
অতিস্নিগ্ধাশিনো হ্যুভযমার্গসংসর্গাত্ স্নেহো মদমূর্চ্ছা- গ্নিসাদহৃল্লাসান্ জনযতি| রূক্ষাশিনো বিষ্টম্ভং বলবর্ণহানিং বা| অল্পমাত্রদ্রবাশিনো বিসৃষ্টবিণ্মূত্রস্য চানাবৃতেন তদাবৃতাদ্ ব্যাপদম্| চিরমশিতবতো বিদা- হাভিমুখভক্তস্য জ্বরং কুর্যাত্||২৫||
अतिस्निग्धाशिनो ह्युभयमार्गसंसर्गात् स्नेहो मदमूर्च्छा- ग्निसादहृल्लासान् जनयति| रूक्षाशिनो विष्टम्भं बलवर्णहानिं वा| अल्पमात्रद्रवाशिनो विसृष्टविण्मूत्रस्य चानावृतेन तदावृताद् व्यापदम्| चिरमशितवतो विदा- हाभिमुख़भक्तस्य ज्वरं कुर्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsyasya vAmapArshvashAyane hetavaH (26) · Śloka 26
যতশ্চ বামপার্শ্বাশ্রযাণি বহ্নিগ্রহণীগুদবলামুখানি তানি তত্পার্শ্বশাযিনো নিম্নানি ভবন্তি| অতস্তদৌষধমস্খ- লিতমাপ্নোতি প্রবেশনির্গমাবতি সংবিষ্টং চৈনমৃজুস্থিতদেহং স্ববাহূপধানং প্রসারিতবামসক্থিমাকুঞ্চিতেতরং তস্যৈব চোপরি প্রসারিতদক্ষিণবাহুং কারযেত্||২৬||
यतश्च वामपार्श्वाश्रयाणि वह्निग्रहणीगुदवलामुख़ानि तानि तत्पार्श्वशायिनो निम्नानि भवन्ति| अतस्तदौषधमस्ख़- लितमाप्नोति प्रवेशनिर्गमावति संविष्टं चैनमृजुस्थितदेहं स्वबाहूपधानं प्रसारितवामसक्थिमाकुञ्चितेतरं तस्यैव चोपरि प्रसारितदक्षिणबाहुं कारयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanabastidAnavidhiH (27) · Śloka 27
পুর্বমেব তু বৈদ্যো বর্ত্ত্যা সুপিহিতাগ্রচ্ছিদ্রং নেত্রং ভাজন- স্যোপরি কৃত্বা দক্ষিণপাদাঙ্গুষ্ঠাঙ্গুলীভ্যাং কর্ণিকাযা উপরিষ্টন্নিষ্পীড্যাবিবন্ধায শতাহ্বসৈন্ধবচূর্ণাবচূর্ণিতং প্রাগেব নেত্রস্পর্শাত্ পূর্ববদভিমন্ত্রিতং যথার্হং যথার্হৌষধা- বিপক্বং সুখোষ্ণং বস্তৌ স্নেহমাসিচ্যাবলীকোচ্ছ্বাসং নিঃসারিতবাতবুদ্বুদমৌষধান্তে সূত্রেণ দ্বিস্ত্রির্বা বস্তিমুখ- মাবেষ্ট্য দক্ষিণপাণৌ নেত্রমুপনিধায তিষ্ঠেত্| ততো ঘৃতা- ভ্যক্তে পাণৌ বামহস্তপ্রদেশিন্যাভ্যক্তপ্রবেশপ্রদেশমপ- নীতবর্ত্যুত্তানবামহস্তাঙ্গুষ্ঠোদরপিহিতাগ্রং মধ্যমাপ্রদেশি- ন্যুপগৃহীতকর্ণিকমৃজ্বনুপৃষ্ঠবংশমনুসুখমেকমনা লাঘ- বেন নিষ্কম্পমদ্রুতমবিলম্বিতং নেত্রমাকর্ণিকং প্রবেশযেত্| আতুরোঽপি তদনুলোমযন্নবলম্বেত| ততশ্চ বৈদ্যো বস্তি- মুখং দক্ষিণহস্তাঙ্গুষ্ঠপ্রদেশিনীভ্যামমুঞ্চন্নেত্রমচালযন্ হস্তদ্বযেনোত্তানেনৈকগ্রহণেনৈবানিলাধিষ্ঠানভূতং কিঞ্চিদব- শেষযন্ শনৈঃ শনৈরবেগমনুপীডযেত্| অন্যথা হি ব্যাপদো ভবন্তি| তাঃ সসাধনাঃ সিদ্ধিষু বক্ষ্যন্তে||২৭||
पुर्वमेव तु वैद्यो वर्त्त्या सुपिहिताग्रच्छिद्रं नेत्रं भाजन- स्योपरि कृत्वा दक्षिणपादाङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां कर्णिकाया उपरिष्टन्निष्पीड्याविबन्धाय शताह्वसैन्धवचूर्णावचूर्णितं प्रागेव नेत्रस्पर्शात् पूर्ववदभिमन्त्रितं यथार्हं यथार्हौषधा- विपक्वं सुख़ोष्णं बस्तौ स्नेहमासिच्यावलीकोच्छ्वासं निःसारितवातबुद्बुदमौषधान्ते सूत्रेण द्विस्त्रिर्वा बस्तिमुख़- मावेष्ट्य दक्षिणपाणौ नेत्रमुपनिधाय तिष्ठेत्| ततो ग़ृता- भ्यक्ते पाणौ वामहस्तप्रदेशिन्याभ्यक्तप्रवेशप्रदेशमप- नीतवर्त्युत्तानवामहस्ताङ्गुष्ठोदरपिहिताग्रं मध्यमाप्रदेशि- न्युपगृहीतकर्णिकमृज्वनुपृष्ठवंशमनुसुख़मेकमना लाग़- वेन निष्कम्पमद्रुतमविलम्बितं नेत्रमाकर्णिकं प्रवेशयेत्| आतुरोऽपि तदनुलोमयन्नवलम्बेत| ततश्च वैद्यो बस्ति- मुख़ं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्याममुञ्चन्नेत्रमचालयन् हस्तद्वयेनोत्तानेनैकग्रहणेनैवानिलाधिष्ठानभूतं किञ्चिदव- शेषयन् शनैः शनैरवेगमनुपीडयेत्| अन्यथा हि व्यापदो भवन्ति| ताः ससाधनाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastipIDanakAlaviShaye anyamatam (28) · Śloka 28
অন্যে তু ত্রিংশন্মাত্রাঃ পীডনকালমাহুঃ||২৮||
अन्ये तु त्रिंशन्मात्राः पीडनकालमाहुः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastidAnasamaye AtureNa parihAryANi (29) · Śloka 29
ন চ বস্তৌ দীযমানে ক্ষবকাসহাসজৃম্ভাস্পন্দনান্যা- চরেত্||২৯||
न च बस्तौ दीयमाने क्षवकासहासजृम्भास्पन्दनान्या- चरेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Aturasya viNmUtrAnilavege vidhAnam (30) · Śloka 1
বিণ্মূত্রানিলবেগে তু নেত্রমাকৃষ্য বেগান্তে শেষং প্রণযেত্||১||
विण्मूत्रानिलवेगे तु नेत्रमाकृष्य वेगान्ते शेषं प्रणयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastidAnAnantarIyo vidhiH (31) · Śloka 31
অন্তে চোত্তানস্য স্ফিজৌ পাণিতলেন ত্রিচতুরো বারাংস্তা- ডযেত্| তথা তত্পার্ষ্ণিভ্যাম্| পাদতশ্চ শয্যাং ত্রিরুত্ক্ষিপেত্| সোপধানস্য চ প্রসারিতসর্বাঙ্গস্য পার্ষ্ণিকে মুষ্টিনা হন্যাত্| তথা পার্ষ্ণ্যঙ্গুলিপাদতলপিণ্ডিকাঃ| সরুজং চাঙ্গং স্নেহেন প্রতিলোমং বাক্শতমাত্রং শনৈর্বিমৃদ্নীযাত্| এবমাশু স্নেহো ন নিবর্ততে| সমনুগচ্ছতি চাসমন্তা- ত্সিরাঃ| ততঃ পরং তু স্নেহোক্তমাচারমনুবর্ততে||৩১||
अन्ते चोत्तानस्य स्फिजौ पाणितलेन त्रिचतुरो वारांस्ता- डयेत्| तथा तत्पार्ष्णिभ्याम्| पादतश्च शय्यां त्रिरुत्क्षिपेत्| सोपधानस्य च प्रसारितसर्वाङ्गस्य पार्ष्णिके मुष्टिना हन्यात्| तथा पार्ष्ण्यङ्गुलिपादतलपिण्डिकाः| सरुजं चाङ्गं स्नेहेन प्रतिलोमं वाक्शतमात्रं शनैर्विमृद्नीयात्| एवमाशु स्नेहो न निवर्तते| समनुगच्छति चासमन्ता- त्सिराः| ततः परं तु स्नेहोक्तमाचारमनुवर्तते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsitasya BojananiyamAdi (32) · Śloka 32
দীপ্তাগ্নিঞ্চ সাযং লঘ্বন্নং ভোজযেত্| নৈব চানাগত- স্নেহমপি দ্বিতীযেঽহনি| ন চ তমনুবাসযেত্||৩২||
दीप्ताग्निञ्च सायं लग़्वन्नं भोजयेत्| नैव चानागत- स्नेहमपि द्वितीयेऽहनि| न च तमनुवासयेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanauShadhapratyAgamanakAlAvidhiH anivRuttau pratIkArAdi (7) · Śloka 7
আগমনকালস্তু পরো যামত্রযম্| ততঃ পরমনাগচ্ছন্ত- মহোরাত্রমুপেক্ষেত| তদাপ্যনিবর্তমানে ফলবর্তীভির্লবণা- রনালপ্রাযৈর্বা তীক্ষ্ণবস্তিভিঃ শোধযেত্| স্নেহব্যাপ- ত্সিদ্ধিং চাবেক্ষেত| অতিরৌক্ষ্যাদনাগচ্ছন্ন চেজ্জাড্যা- দ্যুপদ্রবায স্যাত্, তথাপ্যুপেক্ষ্যঃ| শীঘ্রনিবৃত্তে তু বিনা মলেন কেবলে স্নেহে স্নেহমন্যংপুনর্যোজযেত্| ন হ্যসাবতিষ্ঠন্ কার্যকরো ভবতি||৭||
आगमनकालस्तु परो यामत्रयम्| ततः परमनागच्छन्त- महोरात्रमुपेक्षेत| तदाप्यनिवर्तमाने फलवर्तीभिर्लवणा- रनालप्रायैर्वा तीक्ष्णबस्तिभिः शोधयेत्| स्नेहव्याप- त्सिद्धिं चावेक्षेत| अतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्या- द्युपद्रवाय स्यात्, तथाप्युपेक्ष्यः| शीग़्रनिवृत्ते तु विना मलेन केवले स्नेहे स्नेहमन्यंपुनर्योजयेत्| न ह्यसावतिष्ठन् कार्यकरो भवति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsitasya paradine kvAthauShadhAdi (33) · Śloka 33
সুখোষিতং চৈনং তথাকৃতবমনবিরেচনাস্থাপনান্যতমং প্রাতঃ শুণ্ঠীধান্যক্বাথমিতরচ্চোষ্ণোদকং বা স্নেহশেষজরণায বাতকফোপশান্তযে চ পাযযেত্||৩৩||
सुख़ोषितं चैनं तथाकृतवमनविरेचनास्थापनान्यतमं प्रातः शुण्ठीधान्यक्वाथमितरच्चोष्णोदकं वा स्नेहशेषजरणाय वातकफोपशान्तये च पाययेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punaranuvAsanam (34) · Śloka 34
ততোঽন্নকালে যথোক্তমন্নমশ্নীযাত্| ন চানুবাসিতং পেযাং পাযযেত্| সা হি সস্নেহকোষ্ঠমভিষ্যন্দযতি| পুনশ্চ তৃতীযেঽহন্যনুবাসযেত্ পঞ্চমে বা| যথা বা স্নেহপক্তিঃ স্যাত্| অতশ্চ দীপ্তাগ্নিরূক্ষবাতোবণব্যাযামনিত্যান্ প্রত্যহম্| এবমমুনা ক্রমেণ দোষাদ্যনুসারতিস্ত্রিচতুরৈঃ স্নেহবস্তিভিরুপস্নিগ্ধং শোধনেনাস্থাপনেন স্রোতোবিশু- দ্ধ্যর্থমাস্থাপযেত্| বাতাধিক্যাদস্নিগ্ধন্তু স্নেহনেন||৩৪||
ततोऽन्नकाले यथोक्तमन्नमश्नीयात्| न चानुवासितं पेयां पाययेत्| सा हि सस्नेहकोष्ठमभिष्यन्दयति| पुनश्च तृतीयेऽहन्यनुवासयेत् पञ्चमे वा| यथा वा स्नेहपक्तिः स्यात्| अतश्च दीप्ताग्निरूक्षवातोबणव्यायामनित्यान् प्रत्यहम्| एवममुना क्रमेण दोषाद्यनुसारतिस्त्रिचतुरैः स्नेहबस्तिभिरुपस्निग्धं शोधनेनास्थापनेन स्रोतोविशु- द्ध्यर्थमास्थापयेत्| वाताधिक्यादस्निग्धन्तु स्नेहनेन||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsitasyAsthApanAtprAkkRutyam (35) · Śloka 35
অথৈনং তৃতীযে পঞ্চমে বাহনি কিঞ্চিদাবৃত্তে মধ্যাহ্নে কৃত- মঙ্গলস্বস্ত্যযনমভ্যক্তদেহং স্বেদিতমুত্সৃষ্টমলমনাশিতং নাতিক্ষুধিতমবেক্ষ্যাতুরমার্যাবলোকিতং নাথমার্যতারামা- ত্মভুবং ধাতারমশ্বিনাবিন্দ্রমাত্রেযং সপ্তর্ষীন্ কাশিরাজং বিদেহপতিপ্রভৃতীনগ্নিবেশাদীংশ্চ তন্ত্রকারান্ দীপগন্ধ- ফলবলিধূর্পৈর্যজ্ঞ ইব প্রকল্পিতভাগান্ কৃত্বৌষধীর্বৃদ্ধ- বৈদ্যদ্বিজাতীংশ্চ সম্পূজ্য তদ্বিদ্যসহিতো দোষৌষধাদিবলেন যথার্হমুপকল্পযেদ্বস্তিম্||৩৫||
अथैनं तृतीये पञ्चमे वाहनि किञ्चिदावृत्ते मध्याह्ने कृत- मङ्गलस्वस्त्ययनमभ्यक्तदेहं स्वेदितमुत्सृष्टमलमनाशितं नातिक्षुधितमवेक्ष्यातुरमार्यावलोकितं नाथमार्यतारामा- त्मभुवं धातारमश्विनाविन्द्रमात्रेयं सप्तर्षीन् काशिराजं विदेहपतिप्रभृतीनग्निवेशादींश्च तन्त्रकारान् दीपगन्ध- फलबलिधूर्पैर्यज्ञ इव प्रकल्पितभागान् कृत्वौषधीर्वृद्ध- वैद्यद्विजातींश्च सम्पूज्य तद्विद्यसहितो दोषौषधादिबलेन यथार्हमुपकल्पयेद्बस्तिम्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanauShadhakalpanA (36) · Śloka 36
তত্র বিংশতিমাত্রাণি পলান্যৌষধানাং মদনফলাষ্টকং চ ক্বাথকল্পেন বিপচেত্| ক্বাথাচ্চতুর্থাশং স্নেহমনিলে ষষ্ঠাংশং পিত্তে স্বস্থবৃত্তে চাষ্টমাংশং তু কফে| সর্বস্য চাষ্টমাংশং কল্কস্য স্যাদ্যাবতা নাত্যচ্ছসান্দ্রতা ভবেত্| গুডস্য পত্নং যুক্ত্যা মধুসৈন্ধবে যথাযোগ্যং চ শেষাণি কল্পযেত্||৩৬||
तत्र विंशतिमात्राणि पलान्यौषधानां मदनफलाष्टकं च क्वाथकल्पेन विपचेत्| क्वाथाच्चतुर्थाशं स्नेहमनिले षष्ठांशं पित्ते स्वस्थवृत्ते चाष्टमांशं तु कफे| सर्वस्य चाष्टमांशं कल्कस्य स्याद्यावता नात्यच्छसान्द्रता भवेत्| गुडस्य पत्नं युक्त्या मधुसैन्धवे यथायोग्यं च शेषाणि कल्पयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanauShadhasya saMskAraH praNayana~jca (37) · Śloka 37
সর্বাণি চৈকধ্যমুষ্ণোদককুম্ভবাষ্পাভিতপ্তানি খজ- মথিতানি বস্তৌ প্রক্ষিপ্যানুবাসনবন্নিরূহং প্রণযেত্| নাত্যু- ষ্ণশীতং নাতিমৃদুতীক্ষ্ণং নাতিস্নিগ্ধরূক্ষং নাতিতনুসান্দ্রং ন হীনাতিমাত্রং নলবণতিলবণং নাত্যম্লঞ্চ| তত্র বাষ্প- মাত্রানুতাপাদৌষধস্য বিদাহো ন ভবতি| খজপ্রমথনাত্তু ক্বাথস্নেহাদযঃ সম্যক্ সম্প্রযুক্তাঃ সম্যগেব যোগমার- ভন্তে| অন্যথা পুনঃ ক্বাথাদীনামুল্বণোঽন্যতমোঽন্য- তমং যথাস্বং দোষমীরযেত্| অত্যুষ্ণাদীনান্তু পৃথগ্ব্যাপদঃ সাধনানি চ সিদ্ধিষূত্তরকালমুপদেক্ষ্যন্তে||৩৭||
सर्वाणि चैकध्यमुष्णोदककुम्भबाष्पाभितप्तानि ख़ज- मथितानि बस्तौ प्रक्षिप्यानुवासनवन्निरूहं प्रणयेत्| नात्यु- ष्णशीतं नातिमृदुतीक्ष्णं नातिस्निग्धरूक्षं नातितनुसान्द्रं न हीनातिमात्रं नलवणतिलवणं नात्यम्लञ्च| तत्र बाष्प- मात्रानुतापादौषधस्य विदाहो न भवति| ख़जप्रमथनात्तु क्वाथस्नेहादयः सम्यक् सम्प्रयुक्ताः सम्यगेव योगमार- भन्ते| अन्यथा पुनः क्वाथादीनामुल्बणोऽन्यतमोऽन्य- तमं यथास्वं दोषमीरयेत्| अत्युष्णादीनान्तु पृथग्व्यापदः साधनानि च सिद्धिषूत्तरकालमुपदेक्ष्यन्ते||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaikalyAdiBirjAyamAnAH doShAH (6) · Śloka 6
অপি চ- তির্যক্প্রণীতে হি ন যাতি ধারা গুদে ব্রণঃ স্যাচ্চলিতে চ নেত্রে| দত্তঃ শনৈর্নাশযমেতি বস্তিঃ কণ্ঠং প্রধাবেদতিপীডিতস্তু| স্তম্ভং বিধত্তেঽতিমৃদুর্হিমশ্চ তপ্তাম্লতীক্ষ্ণো ভ্রমদাহমোহান্| স্নিগ্ধোঽতিজাড্যং পবনন্তু রূক্ষ- স্তন্বল্পমাত্রা লবণস্ত্বযোগম্| করোতি মাত্রাভ্যধিকোঽতিযোগং ক্ষোভং তু সান্দ্রঃ সুচিরেণ চৈতি| দাহাতিসারৌ লবণোঽতি কুর্যাত্ তস্মাত্সুযুক্তং সমমেব দদ্যাত্||৬||
अपि च- तिर्यक्प्रणीते हि न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते च नेत्रे| दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावेदतिपीडितस्तु| स्तम्भं विधत्तेऽतिमृदुर्हिमश्च तप्ताम्लतीक्ष्णो भ्रमदाहमोहान्| स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनन्तु रूक्ष- स्तन्वल्पमात्रा लवणस्त्वयोगम्| करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षोभं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति| दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात् तस्मात्सुयुक्तं सममेव दद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanadravyamAtrAviShaye anyamatam (38) · Śloka 38
অন্যে পুনরাহুঃ- মাত্রাং ত্রিপলিকাং কুর্যাত্ স্নেহমাক্ষিকযোঃ পৃথক্| কর্ষার্ধং মাণিমন্থস্য স্বস্থে কল্কপলদ্বযম্| সর্বদ্রবাণাং শেষাণাং পলানি দশ কল্পযেত্||৩৮||
अन्ये पुनराहुः- मात्रां त्रिपलिकां कुर्यात् स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्| कर्षार्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्| सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUhadravyANAM saMyojanavidhiH (39) · Śloka 39
মাক্ষিকং লবণং স্নেহং কল্কং ক্বাথমিতি ক্রমাত্| আবপেত নিরূহাণামেষ সংযোজনে বিধিঃ||৩৯||
माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्| आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUhadAnottaraM rogiNaH kRutyam (40) · Śloka 40
দত্তমাত্রে তূত্তানঃ সোপধানো নিরূহবীর্যেণ দেহব্যাপ্তযে তন্মনাস্থিষ্ঠেত্| উদীর্ণবেগশ্চোত্কুটিকো বিসৃজেত্||৪০||
दत्तमात्रे तूत्तानः सोपधानो निरूहवीर्येण देहव्याप्तये तन्मनास्थिष्ठेत्| उदीर्णवेगश्चोत्कुटिको विसृजेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUhapratyAgamanakAlaH anAgame pratIkArashca (5) · Śloka 5
আগমনকালস্তু পরো মুহূর্তঃ| তদা হ্যনাগচ্ছন্নাশু মৃত্যবে স্যাত্| অতস্তত্রানুলোমিকং স্নেহক্ষারমূত্রাম্লস্নিগ্ধতী- ক্ষ্ণোষ্ণমন্যং প্রযোজযেত্| ফলবর্তিস্বেদভযোত্ত্রাসাদীংশ্চ| বস্তিব্যাপত্সিদ্ধিং চাবেক্ষেত||৫||
आगमनकालस्तु परो मुहूर्तः| तदा ह्यनागच्छन्नाशु मृत्यवे स्यात्| अतस्तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लस्निग्धती- क्ष्णोष्णमन्यं प्रयोजयेत्| फलवर्तिस्वेदभयोत्त्रासादींश्च| बस्तिव्यापत्सिद्धिं चावेक्षेत||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punarnirUhAH (41) · Śloka 41
স্বযং নিবৃত্তে তু পূর্ববদ্ দ্বিতীযং তৃতীযং চতুর্থং চ দদ্যাদ্যা- বদ্বা সুনিরূঢঃ স্যাত্||৪১||
स्वयं निवृत्ते तु पूर्ववद् द्वितीयं तृतीयं चतुर्थं च दद्याद्या- वद्वा सुनिरूढः स्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prathamadvitIyatRutIyanirUDhAnAM krameNa vAtAdinirharatvam (42) · Śloka 42
তত্রাদ্যোঽনিলং স্বমার্গাদপকর্ষতি| দ্বিতীযঃ পিত্তম্| তৃতীযঃ শ্লেষ্মাণমিতি||৪২||
तत्राद्योऽनिलं स्वमार्गादपकर्षति| द्वितीयः पित्तम्| तृतीयः श्लेष्माणमिति||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUhahInayogAdilakShaNAni (43) · Śloka 43
তস্য হীনসম্যগতিযোগাস্তু বিরিক্তবত্||৪৩||
तस्य हीनसम्यगतियोगास्तु विरिक्तवत्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samya~gnirUDhasyopacAraH (44) · Śloka 44
সম্যঙ্নিরূঢন্তু কোষ্ণসলিলাবসিক্তং তনুনা জাঙ্গ- লরসেন ভোজযেত্| স্নাতাশিতস্যাস্য চলা দোষশেষাঃ স্বস্থানমাশ্রযন্তে||৪৪||
सम्यङ्निरूढन्तु कोष्णसलिलावसिक्तं तनुना जाङ्ग- लरसेन भोजयेत्| स्नाताशितस्यास्य चला दोषशेषाः स्वस्थानमाश्रयन्ते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsthApanAntaraM punaranuvAsanaM tasya vidhishca (45) · Śloka 45
ততঃ পুনর্বাতার্তমাতুরং বৃংহণীযমন্যং বা তদ্বিধমশিতা- নন্তরং সাযং বা পুনরল্পলঘ্বশিতং যথাস্বম-নিলাদিষু দশমূলাদিসিদ্ধেন তৈলেন অনুবাসযেত্| তস্য হীনসম্য- গতিযোগাস্তু স্নেহপীতবত্| বিশেষস্তু সম্যগনুবাসিতে কিঞ্চিত্কালং স্থিত্বা স্নেহঃ সপুরীষোঽনিলানুগতঃ প্রব- র্তত এব||৪৫||
ततः पुनर्वातार्तमातुरं बृंहणीयमन्यं वा तद्विधमशिता- नन्तरं सायं वा पुनरल्पलग़्वशितं यथास्वम-निलादिषु दशमूलादिसिद्धेन तैलेन अनुवासयेत्| तस्य हीनसम्य- गतियोगास्तु स्नेहपीतवत्| विशेषस्तु सम्यगनुवासिते किञ्चित्कालं स्थित्वा स्नेहः सपुरीषोऽनिलानुगतः प्रव- र्तत एव||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaBedAnusAraM tattadAvRutti- pUrtAvAsthApanavidhishca (46) · Śloka 46
ভবতি চাত্র- এবং কফে স্নেহবস্তিমেকং ত্রীন্ বা প্রযোজযেত্| পঞ্চ বা সপ্ত বা পিত্তে নবৈকাদশ বাঽনিলে| পুনস্ততোঽপ্যযুগ্মাংস্তু পুনরাস্থাপনাং ততঃ||৪৬||
भवति चात्र- एवं कफे स्नेहबस्तिमेकं त्रीन् वा प्रयोजयेत्| पञ्च वा सप्त वा पित्ते नवैकादश वाऽनिले| पुनस्ततोऽप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनां ततः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaBedAnusAramannasahayogidravaBedaH (47) · Śloka 47
কফপিত্তানিলেষ্বপন্নং যূষক্ষীররসৈঃ ক্রমাত্||৪৭||
कफपित्तानिलेष्वपन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiBedena nirUhayogaBedA- steShAM saMKyA ca (48) · Śloka 48
বাতঘ্নৌষধনিষ্ক্বাথত্রিবৃত্তাসৈন্ধবৈর্যুতঃ| বস্তিরেকোঽনিলে স্নিগ্ধঃ স্বাদ্বল্মোষ্ণরসান্বিতঃ| ন্যগ্রোধাদিগণক্বাথপদ্মকাদিসিতাযুতৌ| পিত্তে স্বাদুহিমৌ সাজ্যক্ষীরেক্ষুরসমাক্ষিকৌ| আরগ্বধাদিনিষ্ক্বাথবত্সকাদিযুতাস্ত্রযঃ| রূক্ষাঃ সক্ষৌদ্রগোমুত্রাস্তীক্ষ্ণোষ্ণকটুকাঃ কফে| ত্রযশ্চ সন্নিপাতেঽপি দোষাণ্ ঘ্নন্তি যতঃ ক্রমাত্||৪৮||
वातग़्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृत्तासैन्धवैर्युतः| बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वल्मोष्णरसान्वितः| न्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ| पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ| आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः| रूक्षाः सक्षौद्रगोमुत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे| त्रयश्च सन्निपातेऽपि दोषाण् ग़्नन्ति यतः क्रमात्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUhabastisa~gKyAyAmAcArya- carakasya sammatiH (49) · Śloka 49
নাচার্যচরকস্যাতো বস্তিস্ত্রিভ্যঃ পরং মতঃ| ন হি দোষশ্চতুর্থোঽস্তি পুনর্দীযেত যং প্রতি||৪৯||
नाचार्यचरकस्यातो बस्तिस्त्रिभ्यः परं मतः| न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena bastestraividhyam (50) · Śloka 50
উত্ক্লেশনং শুদ্ধিকরং দোষাণাং শমনং ক্রমাত্| ত্রিধৈব কল্পযেদ্বস্তিমিত্যন্যেঽপি প্রচক্ষতে||৫০||
उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्| त्रिधैव कल्पयेद्बस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUhabastisa~gKyA samyagyoganirBarA (51) · Śloka 51
দোষৌষধাদিবলতঃ সর্বমেতত্ প্রমাণযেত্| সম্যঙ্নিরূঢলিঙ্গন্তু নাসম্ভাব্য নিবর্তযেত্||৫১||
दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत् प्रमाणयेत्| सम्यङ्निरूढलिङ्गन्तु नासम्भाव्य निवर्तयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karma-kAla-yoga-bastividhiH (52) · Śloka 52
প্রাক্স্নেহ একঃ পঞ্চান্তে দ্বাদশাস্থাপনানি চ| সান্বাসনানি কর্মৈবং বস্তযস্ত্রিংশদীরিতাঃ| কালঃ পঞ্চশৈকোঽত্র প্রাক্স্নেহোঽন্তে ত্রযস্তথা| ষট্ পঞ্চ বস্ত্যন্তরতাঃ যোগোঽষ্টৌ বস্তযোঽত্র তু| ত্রযো নিরূহাঃ স্নেহাশ্চ স্নেহাবাদ্যন্তযোরুভৌ||৫২||
प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च| सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः| कालः पञ्चशैकोऽत्र प्राक्स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा| षट् पञ्च बस्त्यन्तरताः योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु| त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुभौ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehabastinirUhayorekasyaiva nairantaryeNa prayoganiShedhastatra hetushca (53) · Śloka 53
স্নেহবস্তিং নিরূহং বা নৈকমেবাতিশীলযেত্| উত্ক্লেশাগ্নিবধো স্নেহান্নিরূহান্মরুতো ভযম্| তস্মান্নিরূঢঃ স্নেহ্যাঃ স্যান্নিরূহ্যশ্চানুবাসিতঃ| স্নেহশোধনযুক্ত্যৈবং বস্তিকর্ম ত্রিদোষজিত্||৫৩||
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधो स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्| तस्मान्निरूढः स्नेह्याः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTAdashAShTAdashakabastisevanaPalam (54) · Śloka 54
অষ্টাদশাষ্টদশকান্ বস্তীনাং যো নিষেবতে| বিধিনা না যথোক্তেন স ভবেদজরোঽরুজঃ| সহস্রাযুঃ শ্রুতধরো বীতপাপ্মামরপ্রভঃ| বাজিস্যদো নাগবলঃ স্থিরবুদ্ধীন্দ্রিযানলঃ||৫৪||
अष्टादशाष्टदशकान् बस्तीनां यो निषेवते| विधिना ना यथोक्तेन स भवेदजरोऽरुजः| सहस्रायुः श्रुतधरो वीतपाप्मामरप्रभः| वाजिस्यदो नागबलः स्थिरबुद्धीन्द्रियानलः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarabastyupayogaH (2) · Śloka 2
বস্তৌ রোগেষু নারীণাং যোনিগর্ভাশযেষু চ| দ্বিত্রাস্থাপনশুদ্ধেভ্যো বিদধ্যাদ্বস্তিমুত্তরম্||২||
बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च| द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्बस्तिमुत्तरम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShANAmuttarabastinetrapramANAdi (55) · Śloka 55
আতুরাঙ্গুলমানেন তন্নেত্রং দ্বাদশাঙ্গুলম্| বৃত্তং গোপুচ্ছবন্মূলমধ্যযোঃ কৃতকর্ণিকম্| সিদ্ধার্থকপ্রবেশাগ্রং শ্লক্ষ্ণং হেমাদিসম্ভবম্| কুন্দাশ্বমারসুমনঃপুষ্পবৃন্তোপমং দৃঢম্| তস্য বস্তির্মৃদুলঘুর্মাত্রা শুক্তির্বিকল্প্য বা||৫৫||
आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्| वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्| सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्| कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्| तस्य बस्तिर्मृदुलग़ुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShANAmuttarabastipraNayanavidhAnAdi (56) · Śloka 56
অথ স্নাতাশিতস্যাস্য স্নেহবস্তিবিধানতঃ| ঋজোঃ সুখোপবিষ্টস্য পীঠে জানুসমে মৃদৌ| হৃষ্টে মেঢ্রে স্থিতে চর্জ্জু শনৈঃ স্রোতোবিশুদ্ধযে| মালতীপুষ্পবৃন্তাগ্রপরিণাহাং ঘনামৃজুম্| শ্লক্ষ্ণাং শলাকাং প্রণযেত্তযা শুদ্ধেঽনুসীবনীম্| আমেহনান্তং নেত্রং চ নিষ্কম্পং গুদবত্ততঃ| পীডিতেঽনুগতে স্নেহে স্নেহবস্তিক্রমো হিতঃ| বস্তীননেন বিধিনা দদ্যাত্ ত্রীংশ্চতুরোঽপি বা| অনুবাসনবচ্ছেষং সর্বমেবাস্য চিন্তযেত্||৫৬||
अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहबस्तिविधानतः| ऋजोः सुख़ोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ| हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्ज्जु शनैः स्रोतोविशुद्धये| मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिणाहां ग़नामृजुम्| श्लक्ष्णां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसीवनीम्| आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः| पीडितेऽनुगते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः| बस्तीननेन विधिना दद्यात् त्रींश्चतुरोऽपि वा| अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAM yoniviBraMshAdiShUttara- bastidAnakAlaH (57) · Śloka 57
স্ত্রীণামার্তবকালে তু যোনির্গৃহ্ণাত্যপাবৃতৈঃ| বিদধীত তদা তস্মাদনৃতাবপি চাত্যযে| যোনিবিভ্রংশশূলেষু যোনিব্যাপদ্যসৃগ্দরে||৫৭||
स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतैः| विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यये| योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAmuttarabastinetrapramANAdi (58) · Śloka 58
নেত্রং দশাঙ্গুলং মুদ্গপ্রবেশং চতুরঙ্গুলম্| অপত্যমার্গে যোজ্যং স্যাদ্ দ্ব্যঙ্গুলং মূত্রবর্ত্মনি| মূত্রকৃচ্ছ্রবিকারেষু বালানাং ত্বেকমঙ্গুলম্| প্রকুঞ্চো মধ্যমা মাত্রা বালানাং শুক্তিরেব তু||৫৮||
नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङ्गुलम्| अपत्यमार्गे योज्यं स्याद् द्व्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि| मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम्| प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा बालानां शुक्तिरेव तु||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAmuttarabastidAnavidhiH bastyAvarttanakramashca (59) · Śloka 59
উত্তানাযঃ শযানাযাঃ সম্যক্সঙ্কোচ্য সক্থিনী| ঊর্ধ্বজান্বাস্ত্রিচতুরানহোরাত্রেণ যোজযেত্| বস্তীস্ত্রিরাত্রমেবং তু স্নেহমাত্রাং বিবর্ধযেত্| ত্র্যহমেবং চ বিশ্রম্য প্রণিদধ্যাত্পুনস্ত্র্যহম্||৫৯||
उत्तानायः शयानायाः सम्यक्सङ्कोच्य सक्थिनी| ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्| बस्तीस्त्रिरात्रमेवं तु स्नेहमात्रां विवर्धयेत्| त्र्यहमेवं च विश्रम्य प्रणिदध्यात्पुनस्त्र्यहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanAdInAmantaram (60) · Śloka 60
পক্ষাদ্বিরেকো বমিতে ততঃ পক্ষান্নিরূহণম্| সদ্যো নিরূঢশ্চান্বাস্যঃ সপ্তরাত্রাদ্বিরেচিতঃ||৬০||
पक्षाद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्| सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastinA malamAtranirharaNe dRuShTAntaH (61-62) · Śloka 62
যথা কুসুম্ভাদিযুতাত্তোযাদ্রাগং হরেত্ পটঃ| তথা দ্রবীকৃতাদ্ দেহাদ্বস্তির্নির্হরতে মলান্||৬১|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে বস্তিবিধির্নামাষ্টাবিংশোঽধ্যাযঃ||৬২||
यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत् पटः| तथा द्रवीकृताद् देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्||६१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने बस्तिविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||६२||
🔊 Audio coming soon