Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ ভেষজাবচারণীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
ভেষজমবচারযন্ প্রাগেব তাবেদমাতুরং পরীক্ষেত| কস্মি- ন্নযং দেশে জাতঃ সংবৃদ্ধো ব্যাধিতো বা| কস্মিংশ্চ দেশে মনুষ্যাণামিদমাহারজাতমিদং বিহারজাতমেতাবদ্বলমে- বংবিধং সত্ত্বমেবংবিধং সাত্ম্যমিযং ভক্তিরিমে ব্যাধযো হিতমিদমহিতমিদমিতি| প্রাগ্গ্রহেণেন কেন বা নিদান- বিশেষেণাঽস্য কুপিতো দোষঃ| দোষস্য হ্যেকস্যাঽপি বহবঃ প্রকোপে হেতবঃ| তস্মাদ্যথা স্বলক্ষণৈঃ কর্ম- ভিশ্চ বুদ্ধ্বা ভিষক্ দোষমেবমবগমযেত্| তদ্যথা- কিমাহারেণ কুপিতো বাযুঃ কিং বিহারেণ তথা রূক্ষেণ লঘুনা শিশিরেণ বা সাহসেন বেগরোধেন বা ভযেন শোকেন বেতি| ততশ্চ তত্প্রতিপক্ষমৌষধং প্রযুজ্যমানমাশু সিদ্ধযে সম্পদ্যতে| তত্র মধুরাম্ললবণা রসাঃ কটুতিক্ত- কষাযাশ্চেতরেতপ্রতিপক্ষাঃ| তদনন্তরঞ্চোপলভেত| মৃদু- মধ্যাতিমাত্রবিকল্পনযা কথং নিদানমাসেবিতম্| এক- রূপস্যাপি হে হেতোঃ মৃদ্বাদিবিভাগেন পৃথক্সমবেতানাঞ্চ দোষাণামংশাংশবলবিকল্পবিশেষাদ্ ব্যর্ধের্বলাবল- বিশেষঃ| তত্রানেকদোষাত্মকেশু ব্যাধিষ্বনেকরসেষু চ ভেষজেশু রসদোষপ্রভাবমেকৈকশোঽভিসমীক্ষ্য ব্যাধিভেষ- জপ্রভবতত্ত্বং ব্যবস্যেত| ন ত্বেবং সর্বত্র| ন হি বিষ- মবিকৃতিসমবেতানাং নানাত্মকানাং পরস্পরেণোপগৃহী- তানামুপহতানাঞ্চান্যৈশ্চ বিকল্পনৈর্বিকল্পিতানামবযব- প্রভাবানুমানেন সমুদাযপ্রভাবতত্বমধ্যবসিতুং শক্যম্| তথাবিধে হি সমুদাযে সমুদাযপ্রভাবমেবোপলভ্য ব্যা- ধ্যৌষধপ্রভাবতত্ত্বমবগচ্ছেত্||২||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
তথা কস্য ধামাঽধিষ্ঠায ব্যাধিরযমবস্থিত ইতি নিরূপযেত্| প্রবিসৃতো হি দোষঃ স্বমেবস্থানমাতঙ্কা- যাধিতিষ্ঠন্| মূর্দ্ধাদীন্ বা দুস্তরো ভবতি| ততশ্চ স্থান- বিশেষেণ ভেষজবিশেষঃ পর্যেষিতব্যঃ||৩||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
ততশ্চৈবমালোচযেত্-কস্যাঽযমৌষধস্য ব্যাধিরাতুরো বা যোগ্যঃ| কিযতো বা| দোষানুরূপো হি ভৈষজ্যবীর্য- প্রমাণবিকল্পো ব্যাধিব্যাধিতবলাপেক্ষো ভবতি||৪||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
সহসাঽতিবলানি সংশোধনৌষধান্যাগ্নেযবাযব্যান্যতি- সৌম্যান্যতিমাত্রাণি বা তথাঽগ্নিক্ষারশস্ত্রকর্মাণ্যল্প- সত্ত্বমাতুরমল্পবলং বাতিপাতযেযুঃ| সংশমনানি তু ব্যা- ধিবলাদধিকানি তমুপশময্য ব্যাধিং, ব্যাধিক্ষপিতদেহে শীঘ্রমন্যমাবহন্তি| শরীরবলাধিকানি গ্লানিমূর্চ্ছা- মদমোহবলক্ষযানগ্নিবলাদধিকানি গ্লানিমগ্নিসাদশ্চ||৩||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
অপি চ-অতিস্থূলোঽতিকৃশো দুর্বলো দুর্বদ্ধমাংসশো- ণিতাস্থ্যঙ্গবাযবোঽল্পাগ্নিরল্পাহারোঽসাত্ম্যাহারোঽপ- চিতঃ সাররহিতো বা ব্যাধিবলমেব তাবদসমর্থঃ সোঢুং কিং পুনস্তথাবিধো ভেষজমেবং বেগম্| তস্মাত্তাদৃশমবি- ষাদকরৈর্মৃদুসুখৈরুতরোতরগুরুভিরবিভ্রমৈশ্চোপাচরেদৌষধৈ- র্বিশেষাদবলাঃ| তা হ্যনবস্থিতমৃদুবিক্লবহৃদযাঃ প্রাযঃ সুকুমারাঃ পরাযত্তাশ্চ| ততোঽপি বিশেষেণ শিশবঃ||৬||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
তথা বলবতি ব্যাধ্যাতুরেঽল্পবলমল্পং বা ভেষজম- কিঞ্চিত্করম্ভূয এব দোষমুক্ত্লেশ্য ব্যাধিমুদীরযেত্||৭||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
যোগ্যমপি চৌষধমেবং পরীক্ষেত-ইদমেবং রসবীর্যবিপা কমেবং গুণমেবং দ্রব্যমেবং কর্মৈবং প্রভাবমস্মিন্দেশে জাত মস্মিন্ ঋতাবেবং গৃহীতমেবং নিহিতমেবং বিহিতমেবং নিষিদ্ধ- মেবমুপসংস্কৃতমেবং সংযুক্তমেবং সংযুক্তমেবং যুক্তমনযা মাত্রযৈবংবিধস্য পুরুষস্যৈবংবিধে কাল এতাবন্তং দোষমপকর্ষযত্যুপশমযতি বা| অন্যদপি চৈবংবিধং ভেষজমভূত্| তন্মানেন বা বিশে- ষেণ প্রযুক্তমিদমকরোত্||৮||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
সূক্ষ্মাণি হি দোষৌষধদূষ্যদেশকালবলানলাহাররসসা- ত্ম্যসত্ত্বপ্রকৃতিবযসামবস্থান্তরাণি| যান্যনালোচি- তানি নিহন্যুরাতুরম্| আলোচ্যমানানি তু বিপুলবুদ্ধি- মপি চিকিত্সকমাকুলীকুর্যঃ| কিম্পুনরল্পবুদ্ধিম্| তস্মাদভীক্ষ্ণশঃ শাস্ত্রার্থকর্মানুশীলনেন সংস্কুর্বীত প্রজ্ঞাম্| অপি চ-সন্তি ব্যাধযো যে শাস্ত্র উত্সর্গা- পবাদৈরুপক্রমং প্রতি নির্দিষ্টাঃ| তত্র প্রাজ্ঞা এব দোষাদি- গুরুলাঘবেন সম্যগধ্যবস্যেদন্যতরনিষ্ঠাযাম্||৯||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
কালশ্চ ভেষজস্য যোগ্যতামাদধাতি| স তু ক্ষণলব- মুহূর্তাদিভেদেনাতুরাবস্থযা চ দ্বিধোক্তঃ প্রাক্| অপি চ শীতোষ্ণবর্ষলক্ষণস্ত্রিবিধঃ কালঃ| তত্র শীতোষ্ণ- যোর্বৃষ্টিশীতযোশ্চাঽন্তরে সাধারণৌ বসন্ত জলদাত্যযৌ| গ্রীষ্মবর্ষকালযোস্তু প্রারম্ভো বৃষ্টেঃ প্রাবৃডিতি বিক- ল্প্যতে| তেষু সাধারণেষু অহস্সু বমনাদীনাং প্রবৃত্তি- র্ন্নিবৃত্তিরিতরেষ্বযোগাঽতিযোগভযাত্| সাধারণা হি মন্দ- শীতোষ্ণবর্ষতযা সুখত্বাত্ ভবন্ত্যবিকল্পকাঃ শরীরৌ- ষধানাং বিপরীতাস্ত্বিতরে||১০||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
তথা হি শীতকালেঽতিমাত্রশীতোপহিতত্বাচ্ছারীরম- ত্যর্থশীতবাতবিষ্টব্ধমতিস্তব্ধবহুগুরুদোষং ভবতি| তদনু প্রাপ্তঞ্চ ভেষজং সংশোধনার্থমুষ্ণস্বভাবমপি শীতোপ- হতত্বান্মন্দবীর্যতাং গতমযোগায জাযতে| শরীরঞ্চ বাত- প্রাযোপদ্রবায| তদ্বদ্বর্ষাস্বপি সমন্তাদতিঘনেন বহলেন ঘনসম্পাতেনাবততে নভস্যুপরুদ্ধতেজঃ প্রসরেষু দিনকর- করেষু জলপটলোত্প্লাবনোদ্দামকর্দমাযাং ভূমাত্বত্যর্থো- পক্লিন্নমবসন্নানলবলমাদানদুর্বলং শরীরং ভবতি| ঔষধগ্রামস্তু জলদোদরপ্রততপ্রমুক্তধারাবপাতসম্ভৃতা- ম্বুনিবহোপপ্লাবিতমূলজালসারবিটপো বহলকোমল- পল্লবোপচিতস্কন্ধশাখঃ পুনরিব বালতামুপগতো- ঽল্পবীর্যো ভবতি| অপরিসংস্থিততযা চ ক্ষিতিমল- প্রাযাভিরম্লবিপাকাভিঃ খগমৃগসরীসৃপাদিশবধাতুমূত্র- পুরীষসংস্পৃষ্টাভিরদ্ভিঃ সলিলশিশিরশীকরানুবিদ্ধশি- শিরপবনসম্পৃক্তেন চ ধরাধরোষ্মণা কোমলত্বাদপরিণ- তস্যাঽস্য সুতরাং বিদাহো জন্যতে| ততশ্চাসাবপথ্য- তামুপগতো ধ্রুবমযোগায| প্রথমসংগৃহীতমপি চৌষধং তোযদতোযানুগতমারুতোপহতে জগতীতি| গ্রীষ্মে পুনরা- দানোপহতত্বাচ্ছরীরমুষ্ণরূক্ষবাতাতপাধ্মাতমতি- স্বিন্নমতিশিথিলমতিপ্রবিলীনদোষং ভবতি| ভেষজং পুন- রনুষ্ণমপি তপনকরনিপাতাদুষ্ণবীর্যতীক্ষ্ণতামুপগত- মতিযোগাযোপকল্পতে| শরীরঞ্চ পিপাসাভ্রমক্লমোপ- দ্রবায||১১||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
তস্মাত্সাধারণেষ্বেব তদন্তরালেশু বমনাদীনি যোজযেন্ন চেদাত্যযিকো ব্যাধিঃ| আত্যযিকে তু কৃত্রিমগুণোপধানেন যথর্তুগুণবিপরীতেন সংযোগসংস্কারপ্রমাণবিকল্পৈশ্চো- পপাদ্যৌষধমেবাবহিতোঽবচারযেত্||১২||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
আতুরাবস্থাসু তু কলাঃ কালসংজ্ঞাঃ| তদ্যথা-অস্যা- মবস্থাযামস্যৌষধস্য কালোঽকালো বা| ন হ্যপ্রাপ্তা- তীতকালমৌষধং যৌগিকং ভবতি| তস্য ত্বেকাদশ- ধাঽবচারণম্| তদ্যথা-অভক্তং প্রাগ্ভক্তং মধ্যভক্ত- মধোভক্তং সভক্তমন্তরভক্তং সামুদ্রং মুহুর্মুহুঃ সগ্রাসং গ্রাসা- ন্তরা নিশি চ||১৩||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
তত্রাঽভক্তং নাম কেবলমেবৌষধম্| নিরন্নোপযোগাদতি- বীর্যম্| কফোদ্রেকবিমুক্তামাশযস্রোতাঃ প্রাতর্বলবানু- পযুঞ্জীত| ইতরস্তু প্রাগ্ভক্তাদিকম্| অন্নসংসর্গেণ হিতং নাতিগ্লানিকরং ভবতি||১৪||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
প্রাগ্ভক্তং নাম যদনন্তরভক্তম্| তদপানানিলবিকৃতাবধঃ কাযস্য চ বলাধানার্থং, তদ্গতেষু চ ব্যাধিষু প্রশমনায কৃশীকরণার্থঞ্চ যোজ্যম্||১৫||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
মধ্যভক্তং মধ্যে ভক্তস্য তত্সমানানিলবিকৃতৌ| কোষ্ঠ- গতেষু চ ব্যাধিষু পৈত্তিকেষু চ||১৬||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
অধোভক্তং ভক্তাদনন্তরম্| তত্তু ব্যানবিকৃতৌ প্রাতরা- শান্তমুদানবিকৃতৌ পুনঃ সাযমাশান্তম্| পূর্বকাযস্য চ বলাধানার্থং তদ্গতেষু ব্যাধিষু চ শ্লৈষ্মিকেষু চ প্রশমায স্থূলীকরণার্থঞ্চ||১৭||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
সভক্তং যদন্নেন সমং সাধিতং পশ্চাদ্বা সমালোডিতম্| তদ্বালেষু সুকুমারেষ্বৌষধদ্বেষিষ্বরুচৌ সর্বা~ঘ্গগেষু চ রোগেষু||১৮||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
অন্তরাভক্তং যত্পূরাহ্ণে ভক্তে জীর্ণে মধ্যাহ্নে ভেষজ- মুপযুজ্যতে| তস্মিংশ্চ জীর্ণে পুনরপরাহ্ণে ভোজনম্| এতেন রাত্রির্ব্যাখ্যাতা| তদ্দীপ্তাগ্নের্ব্যানজেষ্বামযেষু||১৯||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
সামুদ্গং যদাঽদাবন্তে চ ভুক্তস্য| তত্তু লঘ্বল্পান্নযুক্তং পাচনাবলেহচূর্ণাদি হিধ্মাযাং কম্পাক্ষেপযোরূর্ধ্বাধঃ সংশ্রযে চ দোষে||২০||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
মুহুর্মুহুস্তু পুনঃ পুনর্ভুক্তে যদভুক্তে বা| তচ্ছ্বাস- কাসহিধ্মাতৃট্ছর্দিষু বিষনিমিত্তেষু চ বিকারেষু||২১||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
সগ্রাসং যদ্ গ্রাসসম্পৃক্তম্| গ্রাসান্তরং যদ্ গ্রাসযো- র্গ্রাসযোর্মধ্যে| দ্বযমপ্যেতত্প্রাণানিলবিকৃতৌ| তথা সগ্রাসং চূর্ণলেহবটকাদিকমগ্নিদীপনং বাজীকরণানি চোপ- যুঞ্জীত| গ্রাসান্তরং হৃদ্রোগে বমনং ধূমঞ্চ| জত্রূর্ধ্বামযেষু নিশাযাম্||২২||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
তত্রাদ্যে কালে তৃষিতঃ পীতশীতাম্বুরজীর্ণা ক্ষুধিতঃ ক্ষা- মশ্চ ভেষজং বর্জযেত্| শেষেষু বাঽহৃদ্যমসাত্ম্যমতি- তীক্ষ্ণোষ্ণোগ্রগন্ধং ভূরিমাত্রঞ্চেতি||২৩||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
ভবতি চাত্র- রোগমাদৌ পরীক্ষেত তদনন্তরমৌষধম্| ততঃ কর্ম ভিষক্পশ্চাজ্জ্ঞানপুর্বং সমাচরেত্| নিবৃত্তোঽপি পুনর্ব্যাধিরল্পেনাযাতি হেতুনা| দেহে মার্গীকৃতে দোষৈঃ শেষঃ সূক্ষ্ম ইবানলঃ| তস্মাত্তমনুবধ্নীযাত্ প্রযোগেণানপাযিনা| সিদ্ধানামপি যোগানাং পূর্বেষাং দাঢ্যমাবহন্||২৪||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
সাতত্যাত্ স্বাদ্বভাবাদ্বা পথ্যং দ্বেষ্যত্বমাগতম্| কল্পনাবিধিভিস্তৈস্তৈঃ প্রিযত্বং গমযেত্পুনঃ| মনঃপ্রিযত্বাপাদনফলম্ মনসোঽর্থানুকূল্যেন তুষ্টিরূর্জা রুচির্বলম্| সুখোপভোগতা চ স্যাদ্ব্যাধেশ্চাতঃ পরিক্ষযঃ| লৌল্যাদিজন্যরুচৌ ভেষজযোগেনান্নকল্পনং কার্যম্ লৌল্যাদ্ দোষক্ষযাদ্ব্যাধিবৈষম্যেণ চ যা রুচিঃ| তাসু পথ্যোপচারজ্ঞো যোগেনাদ্যং বিকল্পযেত্||২৫||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
শীতোষ্ণবর্ষানিচিতং চৈত্রশ্রাবণকার্তিকে| ক্রমাত্সাধারণে শ্লেষ্মবাতপিত্তং হরেদ্ দ্রুতম্| প্রাবৃট্শরদ্বসন্তানাং মাসেষ্বেতেষু বা হরেত্| সাধারণেষু বিধিনা ত্রিমাসান্তরিতান্ মলান্| কৃত্বা শীতোষ্ণবৃষ্টীনাং প্রতীকারং যথাযথম্| প্রযোজযেত্ ক্রিযাং প্রাপ্তাং ক্রিযাকালং ন হাপযেত্||২৬||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
সপ্তাহেন গুণালাভে ক্রিযামন্যাং প্রযোজযেত্| পূর্বস্যাং শান্তবেগাযাং ন ক্রিযাসঙ্করো হিতঃ| গুণেঽল্পেঽপি তু তামেব বিশেষোত্কর্ষলব্ধযে||২৭||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
ভেষজং নৃপতের্হৃদ্যমল্পমল্পাত্যযং শুচিঃ| শুদ্ধাগমং বহুগুণং বহুকৃত্বঃ প্রযোজিতম্| অনন্যকার্যোঽবহিতঃ তথা তন্মন্ত্রিসম্মতঃ| আস্বাদিতং পরিচরৈঃ স্বযঞ্চানু প্রযোজযেত্||২৮||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
উচিতো যস্য যো দেশস্তজ্জং তস্যৌষধং হিতম্| দেশেঽন্যত্রাপি বসতস্তত্তুল্যগুণজন্ম চ| বীর্যবদ্ভাবিতং সম্যক্ স্বরসৈরসকৃল্লঘু| রসগন্ধাদিসম্পন্নং কালে জীর্ণে চ মাত্রযা| একাগ্রমনসা যুক্তং ভৈষজ্যমমৃতাযতে||২৯|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে ভেষজা- বচারণীযো নাম ত্রযোবিংশোঽধ্যাযঃ||৩০||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon