Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো রোগভেদীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
সপ্তবিধাঃ খলু রোগা ভবন্তি-সহগর্ভজাতপীডাকাল- প্রভাবস্বভাবজাঃ| তে তু পৃথগ্দ্বিবিধাঃ| তত্র সহজাঃ শুক্রার্তবদোষান্বযাঃ| কুষ্ঠার্শোমেহাদযঃ| পিতৃজা মাতৃ- জাশ্ছ| গর্ভজা জনন্যভিচারাত্কোউব্জপাঙ্গুল্যপৈঙ্গল্য- কিলাসাদযো&অম্প্;ন্নরসজা দোউহৃদবিমাননজাশ্ছ| জাতজাঃ স্বাপচারাত্সন্তর্পণজা অপতর্পণজাশ্ছ| পীডাকৃতাঃ ক্ষত- ভঙ্গপ্রহারক্রোধশোকভযাদযঃ শারীরামানসাশ্ছ| কালজাঃ শীতাদিকৃতা জ্বরাদযো ব্যাপন্নজা অসংরক্ষণজাশ্ছ| প্রভাবজা দেবগুরূল্লঙ্ঘনশাপাথর্বণাদিকৃতা জ্বরাদযঃ পিশাচাদযশ্ছ| স্বভাবজাঃ ক্ষুত্পিপাসাজ্বরাদযঃ কালজা অকালজাশ্ছ| তত্র কালজা রক্ষণকৃতাঃ| অরক্ষণজা অকালজাঃ||২||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
ত এতে সমাসতঃ পুনির্দ্বিবিধা ভবন্তি| প্রত্যুত্পন্নকর্মজাঃ পূর্বকর্মজাশ্চ| তত্র রোগোত্পত্তিং প্রতি প্রত্যুত্পন্নং কর্ম যদনেনৈব শরীরেণ দৃষ্টমদৃষ্টঞ্চোদ্দিশ্যাপ্তোপদিষ্টানাং বিহিতানাং প্রতি- ষিদ্ধানামননুষ্ঠানমনুষ্ঠানং বা| জন্মান্তরাতীতেন তু পূর্বম্| তত্তু পুনর্দৈবাখ্যমুক্তঞ্চ নিযতানিযতভেদেন প্রাক্| তস্মাদ্ দৃষ্টহেতবঃ প্রত্যুত্পন্নকর্মজাঃ| বিপরীতা দৈবজন্মানঃ| অল্পনিদানা মহারুজাশ্চোভযাত্মকাঃ||৩||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
তত্র যথাস্বং প্রতিপক্ষশীলনাত্পূর্বেষাং রোগাণামুপশমঃ| সত্যেব বিপক্ষশীলনেঽনিষ্টকর্মক্ষযাদ্দৈবিকানাম্| দোষ- কর্মক্ষযাদন্যেষাম্||৪||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
অন্যে পুনঃ প্রত্যুত্পন্নং কর্ম পরকৃতমপি বর্ণযন্তি| তচ্চ পরাভিসংস্কারমাচক্ষতে| এবঞ্চাহুঃ- যদি স্বযং কৃতাদেব কর্মণঃ কার্যনির্বৃত্তিঃ স্যাত্| ন দৃষ্টপুরুষান্তরকৃতাত্| কিমিতি বিদ্বানপি পরাচরিত- যোরুপকারাপকারযোঃ সুখদুঃখানুরোধাত্তোষরোষৌ প্রতি- কর্তব্যচিত্তং বা প্রতিপদ্যতে| এবমেতে ব্যাধযো দ্বিবিধাঃ সন্তঃ ত্রিবিধা জাযন্তে||৫||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
ততশ্চ দোষবন্তো ভূযঃ সপ্তবিধাঃ||৬||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
সকলোঽপি চাযং রোগসমূহঃ প্রতিকারবানাযুর্বেদবি- হিতমুপদেশমপেক্ষতে| যস্মান্নিযতহেতুকোঽপ্যামযঃ সম্য- গ্ভিষগাদেশানুষ্ঠানাদুপাত্তাযুস্সংস্কারাপরিক্ষযে জাতোঽপি বা সহ্যবেদনতাং প্রতিপদ্যতে| অনুপক্রম্যাণস্তু সর্ব এব প্রাযশো ভিনত্যকাণ্ডে| স্বযমপি চ দৈবান্নিদানাল্পতযা বা নিবর্তমানঃ ষোডশগুণসমুদিতক্রিযোপলম্ভাদাশুতর- মপিরিক্লিষ্টস্য চাঽপগচ্ছতি| অনিযতফলদাযিনি ত দৈবে হিতাভ্যাসরতস্যাবকাশমেব ন লভতে ব্যাধিঃ| তস্মান্ন কস্যাঞ্চিদবস্থাযামাত্মবান্ হিতাহিতযোঃ তুল্য- দর্শী স্যাত্||৭||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
ত্রিবিধাশ্চ পুনর্ব্যাধযো মৃদুমধ্যাঽধিমাত্রভেদেন| তত্রা- ল্পলক্ষণা মৃদবো, মধ্যলক্ষণা মধ্যাঃ, সম্পূর্ণলক্ষণা- স্ত্বধিমাত্রাঃ||৮||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
তে পুনঃ সুখসাধ্যাদিবিশেষেণ চতুর্বিধাঃ প্রাগুপদিষ্টাঃ||১||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
সুবহুশোঽপি চ ভিদ্যমানা ব্যাধযো নিজাগন্তুতাং ন ব্যভিচরন্তি| তত্র নিজাস্তু দোষোত্থাঃ| তেষু পূর্বং বাতা- দযো বৈষম্যমাপদ্যন্তে ততো ব্যথাঽভিনির্বর্ততে| বাহ্যহেতু- জাস্ত্বাগন্তবঃ| তেষু প্রহারেণ ব্যথা পূর্বমুপজাযতে ততো দোষবৈষম্যম্| দোষবৈষম্যেণৈব চ বহুরূপা রুগনুবধ্যতে প্রবর্দ্ধতে চ| এবং চ কৃত্বা ন দোষব্যতিরেকেণ রোগা- নুবন্ধঃ| কেবলং পৌর্বাপর্যে বিশেষঃ||১০||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
তস্মাদেকাকারা এব রোগাঃ রুক্সামান্যাত্| অসঙ্খ্যভেদা বা প্রত্যেকং সমুত্থানস্থানসংস্থানবর্ণনামবেদনাপ্রভবো- পক্রমবিশেষাত্| তে যথাস্থূলং যথাস্বমেবোপদেক্ষ্যন্তে| অসঙ্খ্যেযত্বাচ্চ দোষলিঙ্গৈরেব রোগানুপক্রমং চ বিভ- জেত্||১১||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
দোষা এব হি সর্বরোগৈককারণম্| যথৈব শকুনিঃ সর্বতঃ পরিপতন্ দিবসং স্বাং চ্ছাযাং নাঽতিবর্ততে| যথা বা কৃত্স্নং বিকারজাতং বৈশ্বরূপ্যেণ ব্যবস্থিতং গুণত্রযমচ্যতি- রিচ্য ন বর্ততে; তথৈবেদমপি কৃত্স্নং বিকারজাতং দোষ- ত্রযমিতি| যথা চ বিদ্যুদ্বর্ষাদযো নভসি ভবন্তি ন ত্বব- শ্যং নিমিত্ততস্ত্ববশ্যমপি| তরঙ্গবুদ্বুদাদযশ্চাম্ভসি তথা দোষেষু রোগাঃ||১২||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
ত্রিবিধন্তু নিমিত্তমেষামসাত্ম্যেন্দ্রিযার্থসংযোগঃ প্রজ্ঞা- পরাধঃ পরিণামশ্চ| তে পুনঃ প্রত্যেকমতিযোগাঽযোগ- মিথ্যাযোগভেদাত্ত্রিধা ভিদ্যন্তে| তত্র যথাস্বং চক্ষুরা- দীন্দ্রিযাণাং রূপাদিভিরর্থৈরতিসংসর্গোঽতিযোগঃ| অল্পশো নৈব বা সংসর্গস্ত্বযোগঃ| সূক্ষ্মাতিদূরান্তিকস্থাতি ভাস্বত্ ভৈরবাপ্রিযবিকৃতাদিদশনম্| দ্বিষ্টাত্যুচ্চপরুষভীষণা- দিশ্রবণম্| পূত্যমেধ্যাতিতীক্ষ্ণোগ্রপ্রতিকূলাদ্যাঘ্রাণম্| স্বভাবাদিভিরাহারকল্পনাবিশেষাযতনৈরপথ্যানাং রসা- নামভ্যবহারঃ তথা স্নানাদীনাং শীতোষ্ণাদীনাঞ্চ স্পৃ- শ্যানামযথাবদুপসেবনমশুচিভূতাভিঘাতবিষবাতাদি- সংস্পর্শশ্চ মিথ্যাযোগঃ||১৩||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
কাযবাঙ্মনোভেদেন তু ত্রিবিধমপ্যহিতং কর্ম প্রজ্ঞাপরাধঃ| তত্র কাযাদিকর্মণোঽতিপ্রবৃত্তিরযোগঃ| অল্পশো নৈব বা প্রবৃত্তিরযোগঃ| বেগোদীরণধারণবিষমাঙ্গচেষ্টনস্খলন- কণ্ডূযনপ্রহারপ্রাণাযামাদি| তথা ক্ষুত্পিপাসাঽর্ধভুক্ত- ভাষণাদি| ভযশোকেষ্যর্যামাত্সর্যাদি| দশবিধং চাকুশলং কর্ম যথাস্বং মিথ্যাযোগঃ||১৪||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
পরিণামঃ কাল উচ্যতে| সোঽপি শীতোষ্ণবর্ষভে- দাত্ত্রিধা| তত্রাতিমাত্রস্বলক্ষণঃ কালোঽতিযোগঃ| হীন- স্বলক্ষণস্ত্বযোগঃ| বিপরীতো মিথ্যাযোগঃ| ত এতেঽ- তিযোগাদযঃ সামান্যতোঽনুপশযলক্ষণাঃ| সর্বো বা প্রজ্ঞাপরাধ এবাঽযং যদেষামবিবর্জনম্||১৫||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
অর্থকর্মকালাঃ পুনঃ সম্যগ্যোগেনোপশযাত্ ভূযিষ্ঠং স্বা- স্থ্যহেতবঃ| তত্রাপি রসবর্জ্যা বিষযা যথাযথমিন্দ্রিযং বাধন্তেঽনুগৃহ্ণন্তি চ| শেষা রসকর্মকালাস্তু সর্বং দেহম্||৩||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
অপি চ-সর্বভাবানাং ভাবাভাবৌ নান্তরেণ যোগা- তিযোগাদীন্ ব্যবস্যেত্| সর্বেষাং পুনির্বকারাণাং নিদান- দোষদূষ্যাবিশেষেভ্যো ভাবাভাববিশেষা ভবন্তি| যদা হ্যেতে ত্রযো নিদানাদিবিশেষাত্ নাঽন্যোন্যমনুবধ্নন্তী- ষদ্বানুবধ্নন্ত্যবলা বা ন তদাঽভিনির্বর্ত্তন্তে| ব্যাধযিশ্চি- রাদ্বাঽভিনির্বত্তন্তে তনবো বা ভবন্ত্যসম্পূর্ণলিঙ্গা বা| বিপর্যযে তু বিপরীতাঃ||১৭||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
ত্রযশ্চ রোগাণাং মার্গা বাহ্যমধ্যাভ্যন্তরাঃ| তত্র বাহ্যো রক্তাদিধাতবস্ত্বক্ চ স পুনঃ শাখাখ্যঃ| তদাশ্রযাঃ গণ্ডপিটকাজ্যপচীচর্মকীলার্বুদাধিমাংসমশব্যঙ্গাদযো বহির্ভাগাশ্চ শোফার্শোগুল্মবীসর্পবিদ্রধ্যাদযঃ| মধ্যো মূর্দ্ধহৃদযবস্ত্যাদীনি মর্মাণ্যস্থিসন্ধযঃ| তত্রোপনিব- দ্ধাশ্চ স্নাযুসিরাকণ্ডরাদযঃ| তদাশ্রযাঃ পক্ষবধগ্রহা- পতানকার্দিরাজযক্ষ্মাস্থিসন্ধিশূলগুদভ্রংশাদযো মুর্দ্ধা- দিরোগাশ্চ| আভ্যন্তরো মহাস্রোতঃ শরীরমধ্যং মহানি- ম্নমামপক্বাশযাশ্রযঃ কোষ্ঠোঽন্তরিতি পর্যাযাঃ| তদা- শ্রযা জ্বরাতিসারছর্দ্যলসকবিষূচিকাশ্বাসকাসহিধ্মা- ঽঽনাহোদরপ্লীহাদযোঽন্তর্ভাগাশ্চ বিসর্পশোফার্শোবি- দ্রধিগুল্মাদযঃ||১৮||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
তে চ রোগাঃ স্বপ্রধানা ভবন্ত্যন্যপরিবারা বা ক্রমা- দনুবন্ধ্যনুবন্ধাখ্যাঃ| তত্রাঽদ্যাঃ স্বতন্ত্রাঃ স্পষ্টাকৃতযো যথাস্বং সমুত্থানোপশযশ্চ| ইতরে তু তদ্বিপরীতাঃ তদ্বচ্চ দোষা অপি||১৯||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
তত্রান্যপরিবারা ব্যাধযো দ্বিবিধাঃ| পুরাগামিনোঽনুগা- মিনিশ্চ| তেষ্বাদ্যাঃ পূর্বরূপসংজ্ঞাঃ| উপদ্রবাস্তিবতরে| তান্যথাযথমেব বক্ষ্যমাণানুপলক্ষযেত্| প্রধানপ্রশমে চ প্রশমো ভবতি তেষাম্| অনুপশাম্যতো বা পশ্চাত্তানু- পক্রমেত্| ত্বরিতং বা বলবন্তমুপদ্রবং প্রধানাবিরোধেন| স হি পীডাকরতরো ভবতি| ব্যাধিপরিক্লিষ্টদেহত্বাত্ প্রমেহপিটকাদিবত্||২০||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
তথাঽন্যঃ প্রধান এব রোগোঽন্যস্য প্রধানস্য হেতুঃ ভবতি| যথা জ্বরো রক্তপিত্তস্য রক্তপিত্তং বা জ্বরস্য| তৌ শ্বা- সস্য| প্লীহা জঠরস্য| তচ্ছ্বযথোঃ| অর্শাসি গুল্মো- দরাতীসারগ্রহণীনাম্| প্রতিশ্যাযঃ কাসজ্বরযোঃ| তৌ ক্ষযস্য| ক্ষযঃ শোষস্য||২১||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
একশ্চাঽপচারো নিমিত্তমেকস্য ব্যাধেঃ| বহূনাং চ তথা বহবঃ| তদ্বদেকং লিঙ্গম্| এবমেব প্রশমেঽভ্যুপাযঃ| তথা স এবান্যস্য প্রকোপে| তস্মাত্তানবহিতঃ সম্য- গাগমাদিভিঃ পরীক্ষেত||২২||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
তত্রাগমো রোগমেবমেবং প্রকোপণমেবং যোনিমেবমধিষ্ঠান- মেবমাত্মানমেবং বেদনমেবং রূপশব্দগন্ধরসস্পর্শমেবং পূর্ব- রূপমেবমুপদ্রবমেবং বৃদ্ধিস্থানক্ষযান্বিতমেবমুদর্কমেবং নামানম্| তস্মিন্নিযং প্রতীকারস্য প্রবৃত্তিরন্যথা নিবৃত্তিঃ| প্রত্যক্ষতস্ত্বাঽঽতুরস্য যথাস্বমিন্দ্রিযৈর্বর্ণসংস্থানপ্রমা- ণোপচযছাযাবিণ্মূত্রছর্দিতাধিক্যমান্ত্রকূজনমঙ্গুল্যা- দিষু সন্ধিষু স্ফুটনং দেহশকৃদ্ ব্রণাদিগন্ধং সুপ্তশীতো- ষ্ণস্তম্ভনসংস্পন্দশ্লক্ষ্ণখরস্পর্শঞ্চ| প্রকৃতিবিকৃতি- যুক্তমাস্যরসন্তু প্রশ্নেন তথা সুচ্ছর্দনদুচ্ছর্দনত্বং মৃদু- ক্রূরকোষ্ঠতাং স্বপ্নদর্শনমভিপ্রাযং জন্মামযপ্রবৃত্তিনক্ষত্র- দ্বিষ্টেষ্টসুখদুঃখানি চ| তথা বযঃপ্রত্যক্ষেণ চ| অনু- মানতস্তু যূকাপসর্পণেন শরীরবৈরস্যম্| মক্ষিকোপ- সর্পণেন শরীরমাধুর্যম্| তথাঽগ্নিং জরণশক্ত্যা| বলং ব্যাযামশক্ত্যা| গূঢলিঙ্গং ব্যাধিমুপশযাঽনুপশ্যতঃ| দোষপ্রমাণপচারবিশেষেণাযুষঃ ক্ষযং রিষ্টৈঃ| প্রকৃতি- সত্ত্বসারসাত্ম্যবলাননুশীলনেনেতি||২৩||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
ভবতি চাত্র- জ্ঞানবুদ্ধিপ্রদীপেন যো নাবিশতি যোগিবত্| আতুরস্যাঽন্তরাত্মানং ন স রোগাংশ্চিকিত্সতি||২৪||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
দ্বাবিমৌ ব্যাধিতৌ ব্যাধিস্বরূপস্যাপ্রকাশকৌ| তদ্যথৈকৌ গুরুব্যাধিঃ সত্ত্বদেহবলাশ্রযাত্| লঘুব্যাধিবদাভাতি লঘুব্যাধিরতোঽন্যথা| বাহ্যাবযবমাত্রেণ তযোর্মুহ্যতি বালিশঃ| ততোঽল্পমল্পবীর্যং বা বিপরীতমতোঽথবা| পথ্যং বিপর্যযে যুঞ্জন্ প্রাণান্ মুষ্ণাতি রোগিণাম্||২৫||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
জ্ঞানাংশেন ন হি জ্ঞানং কৃত্স্নে জ্ঞেযে প্রবর্ততে| বুভুত্সেত ভিষক্তস্মাত্তত্বং তন্ত্রানুশীলনাত্| অভিযুক্তস্তু সততং সর্বমালোচ্য সর্বথা| ন জাতু স্খলতি প্রাজ্ঞো বিষমেঽপি ক্রিযাপথে||২৬||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
আগন্তুরন্বেতি নিজং বিকারংনিজস্তথাগঽন্তুমতিপ্রবৃদ্ধঃ| তত্রানুবন্ধং প্রকৃতিঞ্চ সম্যগ্জ্ঞাত্বা ততঃ কর্ম সমারভেত| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে রোগভেদীযো নাম দ্বাবিংশোঽধ্যাযঃ||৩||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon