Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ ഭേഷജാവചാരണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
ഭേഷജമവചാരയന് പ്രാഗേവ താവേദമാതുരം പരീക്ഷേത| കസ്മി- ന്നയം ദേശേ ജാതഃ സംവൃദ്ധോ വ്യാധിതോ വാ| കസ്മിംശ്ച ദേശേ മനുഷ്യാണാമിദമാഹാരജാതമിദം വിഹാരജാതമേതാവദ്ബലമേ- വംവിധം സത്ത്വമേവംവിധം സാത്മ്യമിയം ഭക്തിരിമേ വ്യാധയോ ഹിതമിദമഹിതമിദമിതി| പ്രാഗ്ഗ്രഹേണേന കേന വാ നിദാന- വിശേഷേണാऽസ്യ കുപിതോ ദോഷഃ| ദോഷസ്യ ഹ്യേകസ്യാऽപി ബഹവഃ പ്രകോപേ ഹേതവഃ| തസ്മാദ്യഥാ സ്വലക്ഷണൈഃ കര്മ- ഭിശ്ച ബുദ്ധ്വാ ഭിഷക് ദോഷമേവമവഗമയേത്| തദ്യഥാ- കിമാഹാരേണ കുപിതോ വായുഃ കിം വിഹാരേണ തഥാ രൂക്ഷേണ ലഘുനാ ശിശിരേണ വാ സാഹസേന വേഗരോധേന വാ ഭയേന ശോകേന വേതി| തതശ്ച തത്പ്രതിപക്ഷമൌഷധം പ്രയുജ്യമാനമാശു സിദ്ധയേ സമ്പദ്യതേ| തത്ര മധുരാമ്ലലവണാ രസാഃ കടുതിക്ത- കഷായാശ്ചേതരേതപ്രതിപക്ഷാഃ| തദനന്തരഞ്ചോപലഭേത| മൃദു- മധ്യാതിമാത്രവികല്പനയാ കഥം നിദാനമാസേവിതമ്| ഏക- രൂപസ്യാപി ഹേ ഹേതോഃ മൃദ്വാദിവിഭാഗേന പൃഥക്സമവേതാനാഞ്ച ദോഷാണാമംശാംശബലവികല്പവിശേഷാദ് വ്യര്ധേര്ബലാബല- വിശേഷഃ| തത്രാനേകദോഷാത്മകേശു വ്യാധിഷ്വനേകരസേഷു ച ഭേഷജേശു രസദോഷപ്രഭാവമേകൈകശോऽഭിസമീക്ഷ്യ വ്യാധിഭേഷ- ജപ്രഭവതത്ത്വം വ്യവസ്യേത| ന ത്വേവം സര്വത്ര| ന ഹി വിഷ- മവികൃതിസമവേതാനാം നാനാത്മകാനാം പരസ്പരേണോപഗൃഹീ- താനാമുപഹതാനാഞ്ചാന്യൈശ്ച വികല്പനൈര്വികല്പിതാനാമവയവ- പ്രഭാവാനുമാനേന സമുദായപ്രഭാവതത്വമധ്യവസിതും ശക്യമ്| തഥാവിധേ ഹി സമുദായേ സമുദായപ്രഭാവമേവോപലഭ്യ വ്യാ- ധ്യൌഷധപ്രഭാവതത്ത്വമവഗച്ഛേത്||൨||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
തഥാ കസ്യ ധാമാऽധിഷ്ഠായ വ്യാധിരയമവസ്ഥിത ഇതി നിരൂപയേത്| പ്രവിസൃതോ ഹി ദോഷഃ സ്വമേവസ്ഥാനമാതങ്കാ- യാധിതിഷ്ഠന്| മൂര്ദ്ധാദീന് വാ ദുസ്തരോ ഭവതി| തതശ്ച സ്ഥാന- വിശേഷേണ ഭേഷജവിശേഷഃ പര്യേഷിതവ്യഃ||൩||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
തതശ്ചൈവമാലോചയേത്-കസ്യാऽയമൌഷധസ്യ വ്യാധിരാതുരോ വാ യോഗ്യഃ| കിയതോ വാ| ദോഷാനുരൂപോ ഹി ഭൈഷജ്യവീര്യ- പ്രമാണവികല്പോ വ്യാധിവ്യാധിതബലാപേക്ഷോ ഭവതി||൪||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
സഹസാऽതിബലാനി സംശോധനൌഷധാന്യാഗ്നേയവായവ്യാന്യതി- സൌമ്യാന്യതിമാത്രാണി വാ തഥാऽഗ്നിക്ഷാരശസ്ത്രകര്മാണ്യല്പ- സത്ത്വമാതുരമല്പബലം വാതിപാതയേയുഃ| സംശമനാനി തു വ്യാ- ധിബലാദധികാനി തമുപശമയ്യ വ്യാധിം, വ്യാധിക്ഷപിതദേഹേ ശീഘ്രമന്യമാവഹന്തി| ശരീരബലാധികാനി ഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാ- മദമോഹബലക്ഷയാനഗ്നിബലാദധികാനി ഗ്ലാനിമഗ്നിസാദശ്ച||൩||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
അപി ച-അതിസ്ഥൂലോऽതികൃശോ ദുര്ബലോ ദുര്ബദ്ധമാംസശോ- ണിതാസ്ഥ്യങ്ഗവായവോऽല്പാഗ്നിരല്പാഹാരോऽസാത്മ്യാഹാരോऽപ- ചിതഃ സാരരഹിതോ വാ വ്യാധിബലമേവ താവദസമര്ഥഃ സോഢും കിം പുനസ്തഥാവിധോ ഭേഷജമേവം വേഗമ്| തസ്മാത്താദൃശമവി- ഷാദകരൈര്മൃദുസുഖൈരുതരോതരഗുരുഭിരവിഭ്രമൈശ്ചോപാചരേദൌഷധൈ- ര്വിശേഷാദബലാഃ| താ ഹ്യനവസ്ഥിതമൃദുവിക്ലവഹൃദയാഃ പ്രായഃ സുകുമാരാഃ പരായത്താശ്ച| തതോऽപി വിശേഷേണ ശിശവഃ||൬||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
തഥാ ബലവതി വ്യാധ്യാതുരേऽല്പബലമല്പം വാ ഭേഷജമ- കിഞ്ചിത്കരമ്ഭൂയ ഏവ ദോഷമുക്ത്ലേശ്യ വ്യാധിമുദീരയേത്||൭||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
യോഗ്യമപി ചൌഷധമേവം പരീക്ഷേത-ഇദമേവം രസവീര്യവിപാ കമേവം ഗുണമേവം ദ്രവ്യമേവം കര്മൈവം പ്രഭാവമസ്മിന്ദേശേ ജാത മസ്മിന് ഋതാവേവം ഗൃഹീതമേവം നിഹിതമേവം വിഹിതമേവം നിഷിദ്ധ- മേവമുപസംസ്കൃതമേവം സംയുക്തമേവം സംയുക്തമേവം യുക്തമനയാ മാത്രയൈവംവിധസ്യ പുരുഷസ്യൈവംവിധേ കാല ഏതാവന്തം ദോഷമപകര്ഷയത്യുപശമയതി വാ| അന്യദപി ചൈവംവിധം ഭേഷജമഭൂത്| തന്മാനേന വാ വിശേ- ഷേണ പ്രയുക്തമിദമകരോത്||൮||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
സൂക്ഷ്മാണി ഹി ദോഷൌഷധദൂഷ്യദേശകാലബലാനലാഹാരരസസാ- ത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാമവസ്ഥാന്തരാണി| യാന്യനാലോചി- താനി നിഹന്യുരാതുരമ്| ആലോച്യമാനാനി തു വിപുലബുദ്ധി- മപി ചികിത്സകമാകുലീകുര്യഃ| കിമ്പുനരല്പബുദ്ധിമ്| തസ്മാദഭീക്ഷ്ണശഃ ശാസ്ത്രാര്ഥകര്മാനുശീലനേന സംസ്കുര്വീത പ്രജ്ഞാമ്| അപി ച-സന്തി വ്യാധയോ യേ ശാസ്ത്ര ഉത്സര്ഗാ- പവാദൈരുപക്രമം പ്രതി നിര്ദിഷ്ടാഃ| തത്ര പ്രാജ്ഞാ ഏവ ദോഷാദി- ഗുരുലാഘവേന സമ്യഗധ്യവസ്യേദന്യതരനിഷ്ഠായാമ്||൯||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
കാലശ്ച ഭേഷജസ്യ യോഗ്യതാമാദധാതി| സ തു ക്ഷണലവ- മുഹൂര്താദിഭേദേനാതുരാവസ്ഥയാ ച ദ്വിധോക്തഃ പ്രാക്| അപി ച ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണസ്ത്രിവിധഃ കാലഃ| തത്ര ശീതോഷ്ണ- യോര്വൃഷ്ടിശീതയോശ്ചാऽന്തരേ സാധാരണൌ വസന്ത ജലദാത്യയൌ| ഗ്രീഷ്മവര്ഷകാലയോസ്തു പ്രാരമ്ഭോ വൃഷ്ടേഃ പ്രാവൃഡിതി വിക- ല്പ്യതേ| തേഷു സാധാരണേഷു അഹസ്സു വമനാദീനാം പ്രവൃത്തി- ര്ന്നിവൃത്തിരിതരേഷ്വയോഗാऽതിയോഗഭയാത്| സാധാരണാ ഹി മന്ദ- ശീതോഷ്ണവര്ഷതയാ സുഖത്വാത് ഭവന്ത്യവികല്പകാഃ ശരീരൌ- ഷധാനാം വിപരീതാസ്ത്വിതരേ||൧൦||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
തഥാ ഹി ശീതകാലേऽതിമാത്രശീതോപഹിതത്വാച്ഛാരീരമ- ത്യര്ഥശീതവാതവിഷ്ടബ്ധമതിസ്തബ്ധബഹുഗുരുദോഷം ഭവതി| തദനു പ്രാപ്തഞ്ച ഭേഷജം സംശോധനാര്ഥമുഷ്ണസ്വഭാവമപി ശീതോപ- ഹതത്വാന്മന്ദവീര്യതാം ഗതമയോഗായ ജായതേ| ശരീരഞ്ച വാത- പ്രായോപദ്രവായ| തദ്വദ്വര്ഷാസ്വപി സമന്താദതിഘനേന ബഹലേന ഘനസമ്പാതേനാവതതേ നഭസ്യുപരുദ്ധതേജഃ പ്രസരേഷു ദിനകര- കരേഷു ജലപടലോത്പ്ലാവനോദ്ദാമകര്ദമായാം ഭൂമാത്വത്യര്ഥോ- പക്ലിന്നമവസന്നാനലബലമാദാനദുര്ബലം ശരീരം ഭവതി| ഔഷധഗ്രാമസ്തു ജലദോദരപ്രതതപ്രമുക്തധാരാവപാതസമ്ഭൃതാ- മ്ബുനിവഹോപപ്ലാവിതമൂലജാലസാരവിടപോ ബഹലകോമല- പല്ലവോപചിതസ്കന്ധശാഖഃ പുനരിവ ബാലതാമുപഗതോ- ऽല്പവീര്യോ ഭവതി| അപരിസംസ്ഥിതതയാ ച ക്ഷിതിമല- പ്രായാഭിരമ്ലവിപാകാഭിഃ ഖഗമൃഗസരീസൃപാദിശവധാതുമൂത്ര- പുരീഷസംസ്പൃഷ്ടാഭിരദ്ഭിഃ സലിലശിശിരശീകരാനുവിദ്ധശി- ശിരപവനസമ്പൃക്തേന ച ധരാധരോഷ്മണാ കോമലത്വാദപരിണ- തസ്യാऽസ്യ സുതരാം വിദാഹോ ജന്യതേ| തതശ്ചാസാവപഥ്യ- താമുപഗതോ ധ്രുവമയോഗായ| പ്രഥമസംഗൃഹീതമപി ചൌഷധം തോയദതോയാനുഗതമാരുതോപഹതേ ജഗതീതി| ഗ്രീഷ്മേ പുനരാ- ദാനോപഹതത്വാച്ഛരീരമുഷ്ണരൂക്ഷവാതാതപാധ്മാതമതി- സ്വിന്നമതിശിഥിലമതിപ്രവിലീനദോഷം ഭവതി| ഭേഷജം പുന- രനുഷ്ണമപി തപനകരനിപാതാദുഷ്ണവീര്യതീക്ഷ്ണതാമുപഗത- മതിയോഗായോപകല്പതേ| ശരീരഞ്ച പിപാസാഭ്രമക്ലമോപ- ദ്രവായ||൧൧||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
തസ്മാത്സാധാരണേഷ്വേവ തദന്തരാലേശു വമനാദീനി യോജയേന്ന ചേദാത്യയികോ വ്യാധിഃ| ആത്യയികേ തു കൃത്രിമഗുണോപധാനേന യഥര്തുഗുണവിപരീതേന സംയോഗസംസ്കാരപ്രമാണവികല്പൈശ്ചോ- പപാദ്യൌഷധമേവാവഹിതോऽവചാരയേത്||൧൨||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
ആതുരാവസ്ഥാസു തു കലാഃ കാലസംജ്ഞാഃ| തദ്യഥാ-അസ്യാ- മവസ്ഥായാമസ്യൌഷധസ്യ കാലോऽകാലോ വാ| ന ഹ്യപ്രാപ്താ- തീതകാലമൌഷധം യൌഗികം ഭവതി| തസ്യ ത്വേകാദശ- ധാऽവചാരണമ്| തദ്യഥാ-അഭക്തം പ്രാഗ്ഭക്തം മധ്യഭക്ത- മധോഭക്തം സഭക്തമന്തരഭക്തം സാമുദ്രം മുഹുര്മുഹുഃ സഗ്രാസം ഗ്രാസാ- ന്തരാ നിശി ച||൧൩||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
തത്രാऽഭക്തം നാമ കേവലമേവൌഷധമ്| നിരന്നോപയോഗാദതി- വീര്യമ്| കഫോദ്രേകവിമുക്താമാശയസ്രോതാഃ പ്രാതര്ബലവാനു- പയുഞ്ജീത| ഇതരസ്തു പ്രാഗ്ഭക്താദികമ്| അന്നസംസര്ഗേണ ഹിതം നാതിഗ്ലാനികരം ഭവതി||൧൪||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
പ്രാഗ്ഭക്തം നാമ യദനന്തരഭക്തമ്| തദപാനാനിലവികൃതാവധഃ കായസ്യ ച ബലാധാനാര്ഥം, തദ്ഗതേഷു ച വ്യാധിഷു പ്രശമനായ കൃശീകരണാര്ഥഞ്ച യോജ്യമ്||൧൫||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
മധ്യഭക്തം മധ്യേ ഭക്തസ്യ തത്സമാനാനിലവികൃതൌ| കോഷ്ഠ- ഗതേഷു ച വ്യാധിഷു പൈത്തികേഷു ച||൧൬||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
അധോഭക്തം ഭക്താദനന്തരമ്| തത്തു വ്യാനവികൃതൌ പ്രാതരാ- ശാന്തമുദാനവികൃതൌ പുനഃ സായമാശാന്തമ്| പൂര്വകായസ്യ ച ബലാധാനാര്ഥം തദ്ഗതേഷു വ്യാധിഷു ച ശ്ലൈഷ്മികേഷു ച പ്രശമായ സ്ഥൂലീകരണാര്ഥഞ്ച||൧൭||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
സഭക്തം യദന്നേന സമം സാധിതം പശ്ചാദ്വാ സമാലോഡിതമ്| തദ്ബാലേഷു സുകുമാരേഷ്വൌഷധദ്വേഷിഷ്വരുചൌ സര്വാ~ഘ്ഗഗേഷു ച രോഗേഷു||൧൮||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
അന്തരാഭക്തം യത്പൂരാഹ്ണേ ഭക്തേ ജീര്ണേ മധ്യാഹ്നേ ഭേഷജ- മുപയുജ്യതേ| തസ്മിംശ്ച ജീര്ണേ പുനരപരാഹ്ണേ ഭോജനമ്| ഏതേന രാത്രിര്വ്യാഖ്യാതാ| തദ്ദീപ്താഗ്നേര്വ്യാനജേഷ്വാമയേഷു||൧൯||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
സാമുദ്ഗം യദാऽദാവന്തേ ച ഭുക്തസ്യ| തത്തു ലഘ്വല്പാന്നയുക്തം പാചനാവലേഹചൂര്ണാദി ഹിധ്മായാം കമ്പാക്ഷേപയോരൂര്ധ്വാധഃ സംശ്രയേ ച ദോഷേ||൨൦||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
മുഹുര്മുഹുസ്തു പുനഃ പുനര്ഭുക്തേ യദഭുക്തേ വാ| തച്ഛ്വാസ- കാസഹിധ്മാതൃട്ഛര്ദിഷു വിഷനിമിത്തേഷു ച വികാരേഷു||൨൧||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
സഗ്രാസം യദ് ഗ്രാസസമ്പൃക്തമ്| ഗ്രാസാന്തരം യദ് ഗ്രാസയോ- ര്ഗ്രാസയോര്മധ്യേ| ദ്വയമപ്യേതത്പ്രാണാനിലവികൃതൌ| തഥാ സഗ്രാസം ചൂര്ണലേഹവടകാദികമഗ്നിദീപനം വാജീകരണാനി ചോപ- യുഞ്ജീത| ഗ്രാസാന്തരം ഹൃദ്രോഗേ വമനം ധൂമഞ്ച| ജത്രൂര്ധ്വാമയേഷു നിശായാമ്||൨൨||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
തത്രാദ്യേ കാലേ തൃഷിതഃ പീതശീതാമ്ബുരജീര്ണാ ക്ഷുധിതഃ ക്ഷാ- മശ്ച ഭേഷജം വര്ജയേത്| ശേഷേഷു വാऽഹൃദ്യമസാത്മ്യമതി- തീക്ഷ്ണോഷ്ണോഗ്രഗന്ധം ഭൂരിമാത്രഞ്ചേതി||൨൩||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
ഭവതി ചാത്ര- രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തദനന്തരമൌഷധമ്| തതഃ കര്മ ഭിഷക്പശ്ചാജ്ജ്ഞാനപുര്വം സമാചരേത്| നിവൃത്തോऽപി പുനര്വ്യാധിരല്പേനായാതി ഹേതുനാ| ദേഹേ മാര്ഗീകൃതേ ദോഷൈഃ ശേഷഃ സൂക്ഷ്മ ഇവാനലഃ| തസ്മാത്തമനുബധ്നീയാത് പ്രയോഗേണാനപായിനാ| സിദ്ധാനാമപി യോഗാനാം പൂര്വേഷാം ദാഢ്യമാവഹന്||൨൪||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
സാതത്യാത് സ്വാദ്വഭാവാദ്വാ പഥ്യം ദ്വേഷ്യത്വമാഗതമ്| കല്പനാവിധിഭിസ്തൈസ്തൈഃ പ്രിയത്വം ഗമയേത്പുനഃ| മനഃപ്രിയത്വാപാദനഫലമ് മനസോऽര്ഥാനുകൂല്യേന തുഷ്ടിരൂര്ജാ രുചിര്ബലമ്| സുഖോപഭോഗതാ ച സ്യാദ്വ്യാധേശ്ചാതഃ പരിക്ഷയഃ| ലൌല്യാദിജന്യരുചൌ ഭേഷജയോഗേനാന്നകല്പനം കാര്യമ് ലൌല്യാദ് ദോഷക്ഷയാദ്വ്യാധിവൈഷമ്യേണ ച യാ രുചിഃ| താസു പഥ്യോപചാരജ്ഞോ യോഗേനാദ്യം വികല്പയേത്||൨൫||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
ശീതോഷ്ണവര്ഷാനിചിതം ചൈത്രശ്രാവണകാര്തികേ| ക്രമാത്സാധാരണേ ശ്ലേഷ്മവാതപിത്തം ഹരേദ് ദ്രുതമ്| പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്താനാം മാസേഷ്വേതേഷു വാ ഹരേത്| സാധാരണേഷു വിധിനാ ത്രിമാസാന്തരിതാന് മലാന്| കൃത്വാ ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടീനാം പ്രതീകാരം യഥായഥമ്| പ്രയോജയേത് ക്രിയാം പ്രാപ്താം ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്||൨൬||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
സപ്താഹേന ഗുണാലാഭേ ക്രിയാമന്യാം പ്രയോജയേത്| പൂര്വസ്യാം ശാന്തവേഗായാം ന ക്രിയാസങ്കരോ ഹിതഃ| ഗുണേऽല്പേऽപി തു താമേവ വിശേഷോത്കര്ഷലബ്ധയേ||൨൭||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
ഭേഷജം നൃപതേര്ഹൃദ്യമല്പമല്പാത്യയം ശുചിഃ| ശുദ്ധാഗമം ബഹുഗുണം ബഹുകൃത്വഃ പ്രയോജിതമ്| അനന്യകാര്യോऽവഹിതഃ തഥാ തന്മന്ത്രിസമ്മതഃ| ആസ്വാദിതം പരിചരൈഃ സ്വയഞ്ചാനു പ്രയോജയേത്||൨൮||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
ഉചിതോ യസ്യ യോ ദേശസ്തജ്ജം തസ്യൌഷധം ഹിതമ്| ദേശേऽന്യത്രാപി വസതസ്തത്തുല്യഗുണജന്മ ച| വീര്യവദ്ഭാവിതം സമ്യക് സ്വരസൈരസകൃല്ലഘു| രസഗന്ധാദിസമ്പന്നം കാലേ ജീര്ണേ ച മാത്രയാ| ഏകാഗ്രമനസാ യുക്തം ഭൈഷജ്യമമൃതായതേ||൨൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഭേഷജാ- വചാരണീയോ നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ||൩൦||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon