Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো দোষোপক্রমণীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
বাতস্যোপক্রমঃ স্নেহঃ স্বেদো মৃদূনি স্নিগ্ধোষ্ণমধুরাম্ললবণানি সংশোধনান্যভ্যবহার্যাণি চাভ্যঙ্গপূর্বমুপনাহনোপবেষ্টনোন্মর্দনপরিষেকাবগাহসংবাহনপীডনানি বিত্রাসনবিধ্মাপনবিস্মরণানি সুরাসববিধানং স্নেহাশ্চানেকযোনযো দীপনীযপাচনীযবাতহরবিরেচনীযদ্রব্যোপহিতাস্তথা শতপাকসহস্রপাকাঃ সর্বশঃ প্রযোগার্থা বস্তযো বস্তিনিযমো বিশেষতস্তৈলং মাংসরসো&অম্প্;নুবাসনানি সুখশীলতা স্ত্রীসম্পর্কবর্জ্যশ্চ হৈমন্তো বিধিঃ||২||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
পিত্তস্য সর্পিষ্পানং সর্পিষা স্নেহনমধোদোষহরণং মধুরতিক্তকষাযাণামৌষধাভ্যবহার্যাণামুপযোগো মৃদুসুরভিশীতহৃদ্যানাং গন্ধানামুপসেবা পরমশিশিরসুরভিসলিলমজ্জনম্| মনোনুকূলসংস্পর্শসুখানাং মুক্তামণিবৈডূর্যাশ্মগর্ভশঙ্খশিলাপদ্মরাগচন্দ্রকান্তকান্ততরতরলাবলীনাং ভ্রামরত্রাসিতসহস্রপত্রাসিতোত্পলকদলীদলনবমালিকাকুন্দমল্লিকাদিবিবিধবর্ণপ্রসূনবিরচিতানাং স্রজাঞ্চ ধারণমুরসা| ক্ষণে ক্ষণে চাগুরুচন্দনপ্রিযঙ্গুকালেযকমৃণালকর্পূরসুগন্ধিশীতস্বচ্ছগন্ধবারিভিঃ সকমলকুমুদকুবলযৈর্ভূমিতলকবাটবাতাযনহর্ম্যভিত্তীনামভিপ্রোক্ষণম্| শ্রুতিসুখমৃদুমধুরমনোনুগানাং গীতবাদিত্রাণামভ্যুদযানাঞ্চ শ্রবণম্| অযন্ত্রণৈঃ সমানবিষযবেষচরিতৈরুত্সবোত্সবতরান্যোন্যদর্শনৈঃ সুহৃদ্ভিঃ সহাসনম্| অনৃতবচনবিরহস্বভাবসুরভিতরবদনকুড্মলানাং নাতিস্পষ্টাভিদাযিনামনুপচারমধুরকোমলোল্লাপানাং প্রিযাণামপত্যকানাং সদযমাশ্লেষঃ| নির্দযঞ্চ তনুতরমৃদুসুরভিনিবসনাভির্মল্লিকামুকুলানুকারিমুক্তাফলপ্রযালঙ্কারিভিঃ সহচরীনিনাদসঞ্জল্পোপজনিতৌত্সুক্যকলহংসানুনাদিতনূপুররশনাকলাপশিঞ্জিতানুগমনসম্মুগ্ধমৃদুবচনাভির্নিজজঘননিবিডকুচযুগলালঙ্কারভারোদ্বহনশ্রমশ্বসনকম্পিতমধ্যমুকুলিতলোচনোত্পলাভিঃ কিঞ্চিদ্বিগলিতনবযৌবনাভিঃ প্রিযাঙ্গসঙ্গমাত্রাতিমাত্রসুখাস্বাদবিস্রংস্যমানাংশুকৈককালোপজাতব্রীডাবৈলক্ষ্যপ্রগল্ভতাবৈক্লব্যহর্ষবিষাদবিস্মযস্মিতকোপপ্রসাদসাধ্বসস্রস্তস্বিন্নসর্বাঙ্গদ্রবীকৃতহিমাঙ্গরাগাভিঃ সমস্তদেহহৃদযপ্রহ্লাদকারিণীভির্বিলাসবতীভিশ্চতুরঙ্গমিবানঙ্গবলমঙ্গৈস্তনুভিরপি সমুদ্বহন্তীভিরঙ্গনাভিরাশ্লেষঃ| সকলরজনীকরকরনিকরাবকীর্ণশিশিরতরাণি ভবনতলসলিলপুলিনানি| অতিসিতসিকতোপস্তৃততলমনেককাযযন্ত্রপ্রবৃত্তবিমলসলিলধারং ধারাগৃহম্| সাগরানুকারিতোযাশযোপতীরসুনিবিষ্টকুসুমিতবহুবিটপপৃথুতুঙ্গবিবিধতরতটরুহতরুনিবহবহলচ্ছাযোপস্ঞ্ছন্নং ধবলরক্তনীলিনীরজরজোব্যাপ্তসমস্তজলবিপুলসিকতিলতলোপকল্পিতং দোলাযমানগণতিপৃথুদৃতিকলশসরণকরকস্রবদুদকপ্রবাহাহিতমৃত্সৌরভভূতৈলকদশং প্রলম্বমানাম্বজম্বূকদম্ববিদুলনিচুলাদিকিসলযমঞ্জরীস্তবকপ্রত্যুপ্তপটালিকং মুহুর্মুহুঃ পুরুষপ্রযত্নপ্রেরিতঘটমুখোদ্গীর্ণোশীরচন্দনানুবিদ্ধাবলগ্নপতিতশেষমুক্তাফলাযমানজললবমুচ্ছ্রাযবিস্তারবদনিষিদ্ধদূরবিস্তৃতশীতবাতপ্রবেশমত্যর্থসন্ততাম্বুশীতশীকরাভিষেকপ্রতিহতসন্তাপদাহমোহশ্রমক্লমপিপাসমতিশযপ্রাপ্তরামণীযকং হিমাচলস্পর্দ্ধিশৈত্যমম্বুধরকাললীলাবিডম্বিকাযমানম্| প্রফুল্লপদ্মোত্পলপুণ্ডরীকসৌগন্ধিককোকনদশতপত্রপরাগরাগানুরঞ্জিতজলচরবিহগগণকলনিনদরম্যা দীর্ঘিকাঃ| মধুপানলোভনিলীযমানালিকুলচলিতলতাপ্রতাননিপতিতবিবিধকুসুমনিচযশযনরচনাসব্যাপারমৃদুপবনান্যুপবনানি| বিশেষস্তু ঘৃতং পযো বিরেচনানি সৌম্যাঃ সর্বে ভাবাঃ দিবাস্বপ্নবর্জ্যশ্চ গ্রৈষ্মো বিধিঃ||৩||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
শ্লেষ্মণঃ পুনর্বিধিবিহিতানি তীক্ষানি সংশোধনানি রূক্ষপ্রাযাণ্যভ্যবহার্যাণি কটুতিক্তকষাযোপহিতানি তীক্ষ্ণানি দীর্ঘকালস্থিতানি হৃদ্যানি মদ্যানি ধাবনলন্মর্দনস্নানোচ্ছাদনানি| বিশেষতঃ ক্ষৌদ্রং যূষো বমনানি সর্বশশ্চোপবাসঃ সধূমগডূষঃ সুখপ্রতিষেধঃ সুখার্থমেব বাসন্তিকো বিধিরিতি||৪||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
ভবন্তি চাত্র- উপক্রমঃ পৃথগ্দোষান্ যোঽযমুদ্দিশ্য কীর্তিতঃ| সংসর্গসন্নিপাতেষু তং যথাস্বং বিকল্পযেত্| গ্রৈষ্মঃ প্রাযো মরুত্পিত্তে বসন্তঃ কফমারুতে| মরুতো যোগবাহিত্বাত্ কফপিত্তে তু শারদঃ||৫||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
যোজ্যঃ পট্বম্লমধুরা বাযৌ ক্রুদ্ধো রসাঃ ক্রমাত্| পিত্তে তিক্তস্ততঃ স্বাদুঃ কষাযশ্চ রসো হিতঃ| কটুকঃ প্রাক্ ততস্তিক্তঃ কষাযোঽন্তে কফামযে||৬||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
চযপ্রকোপপ্রশমা বাযোর্গ্রীষ্মাদিষু ত্রিষু| বর্ষাদিষু তু পিত্তস্য শ্লেষ্মণঃ শিশিরাদিষু| চীযতে লঘু রূক্ষাভিরোষদীভিঃ সমীরণঃ| তদ্বিধস্তদ্বিধে দেহে কালস্যৌষ্ণ্যান্ন কুপয্তি| অদ্ভিরম্লবিপাকাভিরোষধীভিশ্চ তাদৃশম্| পিত্তং যাতি চযং কোপং ন তু কালস্য শৈত্যতঃ| চীযতে স্নিগ্ধশীতাভিরুদকৌষধীভিঃ কফঃ| তুল্যেঽপি কালে দেহে চ স্কন্নত্বান্ন প্রকুপ্যতি| ইতি কালস্বভাবোঽযম্..........................||৭||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................আহারাদিবশাত্ পুনঃ| চযাদীন্ যান্তি সদ্যোঽপি দোষাঃ কালেঽপি বা ন তু||৮||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
ব্যাপ্নোতি সহসা দেহমপাদতলমস্তকম্| নিবর্ততে তু কুপিতো মলোঽল্পাল্বং জলৌঘবত্||৯||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
চয এব জযেদ্দোষং কুপিতং ত্ববিরোধযন্| সর্বকোপো বলীযাংসং শেষদোষাবিরোধতঃ| ক্রমান্মরুত্পিত্তকফান্ সর্বত্র সদৃশে বলে| বাতাদীনাং যথা পূর্বং যতঃ স্বাভাবিকং বলম্| ঊচে পরাশরোঽপ্যর্থমমুমেব প্রমাণযন্| যথোপন্যাসতঃ প্রাপ্তমাদৌ দোষভিষগ্জিতম্| নেতৃভঙ্গেন দৃষ্টো হি সমং সৈন্যপরাজযঃ||১০||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
স্থানতঃ কেচিদিচ্ছন্তি প্রাক্তাবচ্ছ্লেষ্মণো বধম্| শিরস্যুরসি কণ্ঠে চ প্রলিপ্তেঽন্নরুচিঃ কুতঃ| তদভাবে কথং ভোজ্যপানদ্রব্যাবচারণম্| অসত্যভ্যবহারে চ কুতো দোষবিনিগ্রহঃ| তস্মাদাদৌ কফো ঘাত্যঃ কাযদ্বারার্গলো হি সঃ| মধ্যস্থাযি যতঃ পিত্তমাশুকারি চ চিন্ত্যতে| অতো বাতসখস্যাস্য কুর্যাত্তদনু নিগ্রহম্||১১||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
অত এব চ পিত্তাদিঃ কফান্তোঽন্যৈ ক্রমঃ স্মৃতঃ| সুশ্রুতশ্চ ন সর্বত্র মতমেতত্ ব্রবীতি তু| জযেজ্জ্বরেঽতিসারে চ ক্রমাত্পিত্তকফানিলান্| প্রাযেণ তাপাত্মতযা জ্বরে তেজো বিশিষ্যতে| বিশশ্চ সরণং পিত্তস্তথা চ মৃদুকোষ্ঠতা| তস্য চাঽনুবলঃ শ্লেষ্মা গৌরবাঽপক্তিজাড্যকৃত্| বাযুশ্চ বর্ধতেঽবশ্যং যাত্যহস্সু তযোঃ ক্ষযে| জ্বরাতিসারযোস্তস্মাদেষ দোষজযে কৃতঃ||১২||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
কফপিত্তানিলানন্যে ক্রমাদাহুস্তযোরপি| যস্মাদামাশযোত্ক্লেশাদ্ভূযিষ্ঠং তত্সমুদ্ভবঃ| ক্রমেণাদ্যেন তত্রাপি প্রবৃদ্ধান্ স্বাশ্রযে স্থিতান্| স্বাশ্রযেষু প্রদুষ্টানাং স্থিতৈব হ্যাষুকারিতা||১৩||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
বিজ্ঞায কর্মভিঃ স্বৈঃ স্বৈর্দোষোদ্রেকং যথাবলম্| ভেষজং যোজযেত্তত্তত্ তন্ত্রীকুর্যান্নন্ তু ক্রমম্||১৪||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
প্রযোগঃ শমযেদ্ ব্যাধিং যোন্যমন্যমুদীরযেত্| নাসৌ বিশুদ্ধঃ শুদ্ধস্তু শমযেদ্যো ন কোপযেত্||১৫||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
ক্রুদ্ধং মলমলং জেতুং নাল্পভাবাদুভাবপি| দোষা দোষাত্মকত্বাচ্চ ন সমেঽপি পরস্পরম্| শীতদ্রবাম্ললবণকট্বাদিগুণতুল্যতা| দৃষ্টা মিথশ্চ দোষেষু নাতোঽন্যোন্যং জযন্তি তে||১৬||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
আরম্ভকং বিরোধেঽপি মিথো যদ্যত্ গুণত্রযম্| বিশ্বস্য দৃষ্টং যুগপদ্ব্যাধের্দোষত্রযং তথা||১৭||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
বাযুরামান্বযঃ সার্তিরাধ্মানকৃদসঞ্চরঃ| দুর্গন্ধমসিতং পিত্তং কটুকং বহলং গুরু| আবিলস্তন্তুমাংস্ত্যানঃ প্রলেপী পিচ্ছিলঃ কফঃ| বিপর্যযে তু পক্বত্বং তথা তাম্রং সমেচকম্| পীতঞ্চ পিত্তমচ্ছঞ্চ শ্লেষ্মাঽচ্ছঃ পিণ্ডিতোঽথবা| বিশদশ্চ সফেনশ্চ ধবলো মধুরো রসে||১৮||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ঊষ্মণোঽল্পবলত্বেন ধাতুমদ্যমপাচিতম্| দুষ্টমামাশযগতং রসমামং প্রচক্ষতে| অন্যে দোষেভ্য এবাতি দুষ্টেভ্যোঽন্যোন্যমূর্ছনাত্| কোদ্রবেভ্যো বিষস্যেব বদন্ত্যামস্য সম্ভবম্||১৯||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
সর্বদেহপ্রবিসৃতান্ সামান্ দোষান্ ন নির্হরেত্| লীনান্ধাতুষ্বনুত্ক্লিষ্টান্ ফলাদামাদ্রসানিব| আশ্রযস্য হি নাশায তে স্যুর্দুর্নির্হরত্বতঃ| পাচনৈর্দীপনৈঃ স্নেহৈস্তান্স্বেদৈশ্চ পরিষ্কৃতান্| শোধযেচ্ছোধনৈঃ কালে যথাসন্নং যথাবলম্||২০||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
হন্ত্যাশু যুক্তং বক্ত্রেণ দ্রব্যমামাশযান্মলান্| ঘ্রাণেন চোর্ধ্বজত্রূত্থান্ পক্বধানাত্ গুদেন তু||২১||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
উত্ক্লিষ্টানধ ঊর্ধ্বং বা ন চাঽঽমান্ বহতঃ স্বযম্| ধারযেদৌষধৈর্দোষান্বিধৃতাস্তে হি কুর্বতে| রোগানুত্পদনির্দিষ্টানতিস্থৌল্যাদিকান্ গদান্| প্রবৃত্তান্ প্রাগতো দোষানুপেক্ষেত হিতাশিনঃ| বিবদ্ধান্ পাচনৈস্তৈস্তৈঃ পাচযন্নির্হরেত বা||২২|| ইতি শ্রীবদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সুনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দোষোপক্রমণীযোনামৈকবিংশোঽধ্যাযঃ||২৩||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon