Adhikarana atha doShopakramaNIyo nAmaikaviMSo&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (2) · Śloka 2
ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ವೇದೋ ಮೃದೂನಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾನಿ ಸಂಶೋಧನಾನ್ಯಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಿ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಪೂರ್ವಮುಪನಾಹನೋಪವೇಷ್ಟನೋನ್ಮರ್ದನಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಸಂವಾಹನಪೀಡನಾನಿ ವಿತ್ರಾಸನವಿಧ್ಮಾಪನವಿಸ್ಮರಣಾನಿ ಸುರಾಸವವಿಧಾನಂ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚಾನೇಕಯೋನಯೋ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯವಾತಹರವಿರೇಚನೀಯದ್ರವ್ಯೋಪಹಿತಾಸ್ತಥಾ ಶತಪಾಕಸಹಸ್ರಪಾಕಾಃ ಸರ್ವಶಃ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಾ ಬಸ್ತಯೋ ಬಸ್ತಿನಿಯಮೋ ವಿಶೇಷತಸ್ತೈಲಂ ಮಾಂಸರಸೋ&ಅಮ್ಪ್;ನುವಾಸನಾನಿ ಸುಖಶೀಲತಾ ಸ್ತ್ರೀಸಮ್ಪರ್ಕವರ್ಜ್ಯಶ್ಚ ಹೈಮನ್ತೋ ವಿಧಿಃ||೨||
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदो मृदूनि स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणानि संशोधनान्यभ्यवहार्याणि चाभ्यङ्गपूर्वमुपनाहनोपवेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहसंवाहनपीडनानि वित्रासनविध्मापनविस्मरणानि सुरासवविधानं स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयद्रव्योपहितास्तथा शतपाकसहस्रपाकाः सर्वशः प्रयोगार्था बस्तयो बस्तिनियमो विशेषतस्तैलं मांसरसो&अम्प्;नुवासनानि सुख़शीलता स्त्रीसम्पर्कवर्ज्यश्च हैमन्तो विधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (3) · Śloka 3
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಸ್ನೇಹನಮಧೋದೋಷಹರಣಂ ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಮೌಷಧಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಾಮುಪಯೋಗೋ ಮೃದುಸುರಭಿಶೀತಹೃದ್ಯಾನಾಂ ಗನ್ಧಾನಾಮುಪಸೇವಾ ಪರಮಶಿಶಿರಸುರಭಿಸಲಿಲಮಜ್ಜನಮ್| ಮನೋನುಕೂಲಸಂಸ್ಪರ್ಶಸುಖಾನಾಂ ಮುಕ್ತಾಮಣಿವೈಡೂರ್ಯಾಶ್ಮಗರ್ಭಶಙ್ಖಶಿಲಾಪದ್ಮರಾಗಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಕಾನ್ತತರತರಲಾವಲೀನಾಂ ಭ್ರಾಮರತ್ರಾಸಿತಸಹಸ್ರಪತ್ರಾಸಿತೋತ್ಪಲಕದಲೀದಲನವಮಾಲಿಕಾಕುನ್ದಮಲ್ಲಿಕಾದಿವಿವಿಧವರ್ಣಪ್ರಸೂನವಿರಚಿತಾನಾಂ ಸ್ರಜಾಞ್ಚ ಧಾರಣಮುರಸಾ| ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇ ಚಾಗುರುಚನ್ದನಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಲೇಯಕಮೃಣಾಲಕರ್ಪೂರಸುಗನ್ಧಿಶೀತಸ್ವಚ್ಛಗನ್ಧವಾರಿಭಿಃ ಸಕಮಲಕುಮುದಕುವಲಯೈರ್ಭೂಮಿತಲಕವಾಟವಾತಾಯನಹರ್ಮ್ಯಭಿತ್ತೀನಾಮಭಿಪ್ರೋಕ್ಷಣಮ್| ಶ್ರುತಿಸುಖಮೃದುಮಧುರಮನೋನುಗಾನಾಂ ಗೀತವಾದಿತ್ರಾಣಾಮಭ್ಯುದಯಾನಾಞ್ಚ ಶ್ರವಣಮ್| ಅಯನ್ತ್ರಣೈಃ ಸಮಾನವಿಷಯವೇಷಚರಿತೈರುತ್ಸವೋತ್ಸವತರಾನ್ಯೋನ್ಯದರ್ಶನೈಃ ಸುಹೃದ್ಭಿಃ ಸಹಾಸನಮ್| ಅನೃತವಚನವಿರಹಸ್ವಭಾವಸುರಭಿತರವದನಕುಡ್ಮಲಾನಾಂ ನಾತಿಸ್ಪಷ್ಟಾಭಿದಾಯಿನಾಮನುಪಚಾರಮಧುರಕೋಮಲೋಲ್ಲಾಪಾನಾಂ ಪ್ರಿಯಾಣಾಮಪತ್ಯಕಾನಾಂ ಸದಯಮಾಶ್ಲೇಷಃ| ನಿರ್ದಯಞ್ಚ ತನುತರಮೃದುಸುರಭಿನಿವಸನಾಭಿರ್ಮಲ್ಲಿಕಾಮುಕುಲಾನುಕಾರಿಮುಕ್ತಾಫಲಪ್ರಯಾಲಙ್ಕಾರಿಭಿಃ ಸಹಚರೀನಿನಾದಸಞ್ಜಲ್ಪೋಪಜನಿತೌತ್ಸುಕ್ಯಕಲಹಂಸಾನುನಾದಿತನೂಪುರರಶನಾಕಲಾಪಶಿಞ್ಜಿತಾನುಗಮನಸಮ್ಮುಗ್ಧಮೃದುವಚನಾಭಿರ್ನಿಜಜಘನನಿಬಿಡಕುಚಯುಗಲಾಲಙ್ಕಾರಭಾರೋದ್ವಹನಶ್ರಮಶ್ವಸನಕಮ್ಪಿತಮಧ್ಯಮುಕುಲಿತಲೋಚನೋತ್ಪಲಾಭಿಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಗಲಿತನವಯೌವನಾಭಿಃ ಪ್ರಿಯಾಙ್ಗಸಙ್ಗಮಾತ್ರಾತಿಮಾತ್ರಸುಖಾಸ್ವಾದವಿಸ್ರಂಸ್ಯಮಾನಾಂಶುಕೈಕಕಾಲೋಪಜಾತವ್ರೀಡಾವೈಲಕ್ಷ್ಯಪ್ರಗಲ್ಭತಾವೈಕ್ಲವ್ಯಹರ್ಷವಿಷಾದವಿಸ್ಮಯಸ್ಮಿತಕೋಪಪ್ರಸಾದಸಾಧ್ವಸಸ್ರಸ್ತಸ್ವಿನ್ನಸರ್ವಾಙ್ಗದ್ರವೀಕೃತಹಿಮಾಙ್ಗರಾಗಾಭಿಃ ಸಮಸ್ತದೇಹಹೃದಯಪ್ರಹ್ಲಾದಕಾರಿಣೀಭಿರ್ವಿಲಾಸವತೀಭಿಶ್ಚತುರಙ್ಗಮಿವಾನಙ್ಗಬಲಮಙ್ಗೈಸ್ತನುಭಿರಪಿ ಸಮುದ್ವಹನ್ತೀಭಿರಙ್ಗನಾಭಿರಾಶ್ಲೇಷಃ| ಸಕಲರಜನೀಕರಕರನಿಕರಾವಕೀರ್ಣಶಿಶಿರತರಾಣಿ ಭವನತಲಸಲಿಲಪುಲಿನಾನಿ| ಅತಿಸಿತಸಿಕತೋಪಸ್ತೃತತಲಮನೇಕಕಾಯಯನ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತವಿಮಲಸಲಿಲಧಾರಂ ಧಾರಾಗೃಹಮ್| ಸಾಗರಾನುಕಾರಿತೋಯಾಶಯೋಪತೀರಸುನಿವಿಷ್ಟಕುಸುಮಿತಬಹುವಿಟಪಪೃಥುತುಙ್ಗವಿವಿಧತರತಟರುಹತರುನಿವಹಬಹಲಚ್ಛಾಯೋಪಸ್ಞ್ಛನ್ನಂ ಧವಲರಕ್ತನೀಲಿನೀರಜರಜೋವ್ಯಾಪ್ತಸಮಸ್ತಜಲವಿಪುಲಸಿಕತಿಲತಲೋಪಕಲ್ಪಿತಂ ದೋಲಾಯಮಾನಗಣತಿಪೃಥುದೃತಿಕಲಶಸರಣಕರಕಸ್ರವದುದಕಪ್ರವಾಹಾಹಿತಮೃತ್ಸೌರಭಭೂತೈಲಕದಶಂ ಪ್ರಲಮ್ಬಮಾನಾಮ್ಬಜಮ್ಬೂಕದಮ್ಬವಿದುಲನಿಚುಲಾದಿಕಿಸಲಯಮಞ್ಜರೀಸ್ತಬಕಪ್ರತ್ಯುಪ್ತಪಟಾಲಿಕಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನಪ್ರೇರಿತಘಟಮುಖೋದ್ಗೀರ್ಣೋಶೀರಚನ್ದನಾನುವಿದ್ಧಾವಲಗ್ನಪತಿತಶೇಷಮುಕ್ತಾಫಲಾಯಮಾನಜಲಲವಮುಚ್ಛ್ರಾಯವಿಸ್ತಾರವದನಿಷಿದ್ಧದೂರವಿಸ್ತೃತಶೀತವಾತಪ್ರವೇಶಮತ್ಯರ್ಥಸನ್ತತಾಮ್ಬುಶೀತಶೀಕರಾಭಿಷೇಕಪ್ರತಿಹತಸನ್ತಾಪದಾಹಮೋಹಶ್ರಮಕ್ಲಮಪಿಪಾಸಮತಿಶಯಪ್ರಾಪ್ತರಾಮಣೀಯಕಂ ಹಿಮಾಚಲಸ್ಪರ್ದ್ಧಿಶೈತ್ಯಮಮ್ಬುಧರಕಾಲಲೀಲಾವಿಡಮ್ಬಿಕಾಯಮಾನಮ್| ಪ್ರಫುಲ್ಲಪದ್ಮೋತ್ಪಲಪುಣ್ಡರೀಕಸೌಗನ್ಧಿಕಕೋಕನದಶತಪತ್ರಪರಾಗರಾಗಾನುರಞ್ಜಿತಜಲಚರವಿಹಗಗಣಕಲನಿನದರಮ್ಯಾ ದೀರ್ಘಿಕಾಃ| ಮಧುಪಾನಲೋಭನಿಲೀಯಮಾನಾಲಿಕುಲಚಲಿತಲತಾಪ್ರತಾನನಿಪತಿತವಿವಿಧಕುಸುಮನಿಚಯಶಯನರಚನಾಸವ್ಯಾಪಾರಮೃದುಪವನಾನ್ಯುಪವನಾನಿ| ವಿಶೇಷಸ್ತು ಘೃತಂ ಪಯೋ ವಿರೇಚನಾನಿ ಸೌಮ್ಯಾಃ ಸರ್ವೇ ಭಾವಾಃ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನವರ್ಜ್ಯಶ್ಚ ಗ್ರೈಷ್ಮೋ ವಿಧಿಃ||೩||
पित्तस्य सर्पिष्पानं सर्पिषा स्नेहनमधोदोषहरणं मधुरतिक्तकषायाणामौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगो मृदुसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवा परमशिशिरसुरभिसलिलमज्जनम्| मनोनुकूलसंस्पर्शसुखानां मुक्तामणिवैडूर्याश्मगर्भशङ्खशिलापद्मरागचन्द्रकान्तकान्ततरतरलावलीनां भ्रामरत्रासितसहस्रपत्रासितोत्पलकदलीदलनवमालिकाकुन्दमल्लिकादिविविधवर्णप्रसूनविरचितानां स्रजाञ्च धारणमुरसा| क्षणे क्षणे चागुरुचन्दनप्रियङ्गुकालेयकमृणालकर्पूरसुगन्धिशीतस्वच्छगन्धवारिभिः सकमलकुमुदकुवलयैर्भूमितलकवाटवातायनहर्म्यभित्तीनामभिप्रोक्षणम्| श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोनुगानां गीतवादित्राणामभ्युदयानाञ्च श्रवणम्| अयन्त्रणैः समानविषयवेषचरितैरुत्सवोत्सवतरान्योन्यदर्शनैः सुहृद्भिः सहासनम्| अनृतवचनविरहस्वभावसुरभितरवदनकुड्मलानां नातिस्पष्टाभिदायिनामनुपचारमधुरकोमलोल्लापानां प्रियाणामपत्यकानां सदयमाश्लेषः| निर्दयञ्च तनुतरमृदुसुरभिनिवसनाभिर्मल्लिकामुकुलानुकारिमुक्ताफलप्रयालङ्कारिभिः सहचरीनिनादसञ्जल्पोपजनितौत्सुक्यकलहंसानुनादितनूपुररशनाकलापशिञ्जितानुगमनसम्मुग्धमृदुवचनाभिर्निजजघननिबिडकुचयुगलालङ्कारभारोद्वहनश्रमश्वसनकम्पितमध्यमुकुलितलोचनोत्पलाभिः किञ्चिद्विगलितनवयौवनाभिः प्रियाङ्गसङ्गमात्रातिमात्रसुखास्वादविस्रंस्यमानांशुकैककालोपजातव्रीडावैलक्ष्यप्रगल्भतावैक्लव्यहर्षविषादविस्मयस्मितकोपप्रसादसाध्वसस्रस्तस्विन्नसर्वाङ्गद्रवीकृतहिमाङ्गरागाभिः समस्तदेहहृदयप्रह्लादकारिणीभिर्विलासवतीभिश्चतुरङ्गमिवानङ्गबलमङ्गैस्तनुभिरपि समुद्वहन्तीभिरङ्गनाभिराश्लेषः| सकलरजनीकरकरनिकरावकीर्णशिशिरतराणि भवनतलसलिलपुलिनानि| अतिसितसिकतोपस्तृततलमनेककाययन्त्रप्रवृत्तविमलसलिलधारं धारागृहम्| सागरानुकारितोयाशयोपतीरसुनिविष्टकुसुमितबहुविटपपृथुतुङ्गविविधतरतटरुहतरुनिवहबहलच्छायोपस्ञ्छन्नं धवलरक्तनीलिनीरजरजोव्याप्तसमस्तजलविपुलसिकतिलतलोपकल्पितं दोलायमानगणतिपृथुदृतिकलशसरणकरकस्रवदुदकप्रवाहाहितमृत्सौरभभूतैलकदशं प्रलम्बमानाम्बजम्बूकदम्बविदुलनिचुलादिकिसलयमञ्जरीस्तबकप्रत्युप्तपटालिकं मुहुर्मुहुः पुरुषप्रयत्नप्रेरितघटमुखोद्गीर्णोशीरचन्दनानुविद्धावलग्नपतितशेषमुक्ताफलायमानजललवमुच्छ्रायविस्तारवदनिषिद्धदूरविस्तृतशीतवातप्रवेशमत्यर्थसन्तताम्बुशीतशीकराभिषेकप्रतिहतसन्तापदाहमोहश्रमक्लमपिपासमतिशयप्राप्तरामणीयकं हिमाचलस्पर्द्धिशैत्यमम्बुधरकाललीलाविडम्बिकायमानम्| प्रफुल्लपद्मोत्पलपुण्डरीकसौगन्धिककोकनदशतपत्रपरागरागानुरञ्जितजलचरविहगगणकलनिनदरम्या दीर्घिकाः| मधुपानलोभनिलीयमानालिकुलचलितलताप्रताननिपतितविविधकुसुमनिचयशयनरचनासव्यापारमृदुपवनान्युपवनानि| विशेषस्तु घृतं पयो विरेचनानि सौम्याः सर्वे भावाः दिवास्वप्नवर्ज्यश्च ग्रैष्मो विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasyopakramaH (4) · Śloka 4
ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪುನರ್ವಿಧಿವಿಹಿತಾನಿ ತೀಕ್ಷಾನಿ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ರೂಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಣ್ಯಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಿ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯೋಪಹಿತಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಿತಾನಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ಮದ್ಯಾನಿ ಧಾವನಲನ್ಮರ್ದನಸ್ನಾನೋಚ್ಛಾದನಾನಿ| ವಿಶೇಷತಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಯೂಷೋ ವಮನಾನಿ ಸರ್ವಶಶ್ಚೋಪವಾಸಃ ಸಧೂಮಗಡೂಷಃ ಸುಖಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಸುಖಾರ್ಥಮೇವ ವಾಸನ್ತಿಕೋ ವಿಧಿರಿತಿ||೪||
श्लेष्मणः पुनर्विधिविहितानि तीक्षानि संशोधनानि रूक्षप्रायाण्यभ्यवहार्याणि कटुतिक्तकषायोपहितानि तीक्ष्णानि दीर्ग़कालस्थितानि हृद्यानि मद्यानि धावनलन्मर्दनस्नानोच्छादनानि| विशेषतः क्षौद्रं यूषो वमनानि सर्वशश्चोपवासः सधूमगडूषः सुख़प्रतिषेधः सुख़ार्थमेव वासन्तिको विधिरिति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAteShu cikitsAtideSaH (5) · Śloka 5
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಉಪಕ್ರಮಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷಾನ್ ಯೋಽಯಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕೀರ್ತಿತಃ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ತಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್| ಗ್ರೈಷ್ಮಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ವಸನ್ತಃ ಕಫಮಾರುತೇ| ಮರುತೋ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಶಾರದಃ||೫||
भवन्ति चात्र- उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्| ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वसन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात् कफपित्ते तु शारदः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiShu krameNa lavaNAdiprayogavidhiH (6) · Śloka 6
ಯೋಜ್ಯಃ ಪಟ್ವಮ್ಲಮಧುರಾ ವಾಯೌ ಕ್ರುದ್ಧೋ ರಸಾಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಪಿತ್ತೇ ತಿಕ್ತಸ್ತತಃ ಸ್ವಾದುಃ ಕಷಾಯಶ್ಚ ರಸೋ ಹಿತಃ| ಕಟುಕಃ ಪ್ರಾಕ್ ತತಸ್ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯೋಽನ್ತೇ ಕಫಾಮಯೇ||೬||
योज्यः पट्वम्लमधुरा वायौ क्रुद्धो रसाः क्रमात्| पित्ते तिक्तस्ततः स्वादुः कषायश्च रसो हितः| कटुकः प्राक् ततस्तिक्तः कषायोऽन्ते कफामये||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyvAdInA~jcayAdiShu kAlastatra hetuSca (7) · Śloka 7
ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು| ವರ್ಷಾದಿಷು ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿಶಿರಾದಿಷು| ಚೀಯತೇ ಲಘು ರೂಕ್ಷಾಭಿರೋಷದೀಭಿಃ ಸಮೀರಣಃ| ತದ್ವಿಧಸ್ತದ್ವಿಧೇ ದೇಹೇ ಕಾಲಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾನ್ನ ಕುಪಯ್ತಿ| ಅದ್ಭಿರಮ್ಲವಿಪಾಕಾಭಿರೋಷಧೀಭಿಶ್ಚ ತಾದೃಶಮ್| ಪಿತ್ತಂ ಯಾತಿ ಚಯಂ ಕೋಪಂ ನ ತು ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯತಃ| ಚೀಯತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾಭಿರುದಕೌಷಧೀಭಿಃ ಕಫಃ| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ದೇಹೇ ಚ ಸ್ಕನ್ನತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಇತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವೋಽಯಮ್..........................||೭||
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु| वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु| चीयते लग़ु रूक्षाभिरोषदीभिः समीरणः| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुपय्ति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधीभिः कफः| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| इति कालस्वभावोऽयम्..........................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdivaSattu sadya eva doShANAM cayAdisamBavAsamBavau (8) · Śloka 8
................................ಆಹಾರಾದಿವಶಾತ್ ಪುನಃ| ಚಯಾದೀನ್ ಯಾನ್ತಿ ಸದ್ಯೋಽಪಿ ದೋಷಾಃ ಕಾಲೇಽಪಿ ವಾ ನ ತು||೮||
................................आहारादिवशात् पुनः| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kupitadoShavyAptinivRuttikramaSca (9) · Śloka 9
ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಹಸಾ ದೇಹಮಪಾದತಲಮಸ್ತಕಮ್| ನಿವರ್ತತೇ ತು ಕುಪಿತೋ ಮಲೋಽಲ್ಪಾಲ್ವಂ ಜಲೌಘವತ್||೯||
व्याप्नोति सहसा देहमपादतलमस्तकम्| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्वं जलौग़वत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasyopakramakAlaH kramaSca parASarasammatiH (10) · Śloka 10
ಚಯ ಏವ ಜಯೇದ್ದೋಷಂ ಕುಪಿತಂ ತ್ವವಿರೋಧಯನ್| ಸರ್ವಕೋಪೋ ಬಲೀಯಾಂಸಂ ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧತಃ| ಕ್ರಮಾನ್ಮರುತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಸರ್ವತ್ರ ಸದೃಶೇ ಬಲೇ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಯಥಾ ಪೂರ್ವಂ ಯತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಬಲಮ್| ಊಚೇ ಪರಾಶರೋಽಪ್ಯರ್ಥಮಮುಮೇವ ಪ್ರಮಾಣಯನ್| ಯಥೋಪನ್ಯಾಸತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾದೌ ದೋಷಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ನೇತೃಭಙ್ಗೇನ ದೃಷ್ಟೋ ಹಿ ಸಮಂ ಸೈನ್ಯಪರಾಜಯಃ||೧೦||
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपो बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः| क्रमान्मरुत्पित्तकफान् सर्वत्र सदृशे बले| वातादीनां यथा पूर्वं यतः स्वाभाविकं बलम्| ऊचे पराशरोऽप्यर्थममुमेव प्रमाणयन्| यथोपन्यासतः प्राप्तमादौ दोषभिषग्जितम्| नेतृभङ्गेन दृष्टो हि समं सैन्यपराजयः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena sthAnAnukrameNopakramaH (11) · Śloka 11
ಸ್ಥಾನತಃ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಕ್ತಾವಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಧಮ್| ಶಿರಸ್ಯುರಸಿ ಕಣ್ಠೇ ಚ ಪ್ರಲಿಪ್ತೇಽನ್ನರುಚಿಃ ಕುತಃ| ತದಭಾವೇ ಕಥಂ ಭೋಜ್ಯಪಾನದ್ರವ್ಯಾವಚಾರಣಮ್| ಅಸತ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ಚ ಕುತೋ ದೋಷವಿನಿಗ್ರಹಃ| ತಸ್ಮಾದಾದೌ ಕಫೋ ಘಾತ್ಯಃ ಕಾಯದ್ವಾರಾರ್ಗಲೋ ಹಿ ಸಃ| ಮಧ್ಯಸ್ಥಾಯಿ ಯತಃ ಪಿತ್ತಮಾಶುಕಾರಿ ಚ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ| ಅತೋ ವಾತಸಖಸ್ಯಾಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ತದನು ನಿಗ್ರಹಮ್||೧೧||
स्थानतः केचिदिच्छन्ति प्राक्तावच्छ्लेष्मणो वधम्| शिरस्युरसि कण्ठे च प्रलिप्तेऽन्नरुचिः कुतः| तदभावे कथं भोज्यपानद्रव्यावचारणम्| असत्यभ्यवहारे च कुतो दोषविनिग्रहः| तस्मादादौ कफो ग़ात्यः कायद्वारार्गलो हि सः| मध्यस्थायि यतः पित्तमाशुकारि च चिन्त्यते| अतो वातसख़स्यास्य कुर्यात्तदनु निग्रहम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suSrutamatena pittAdikaPAntakramaH jvarAtisArayorviSeShaSca (12) · Śloka 12
ಅತ ಏವ ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಃ ಕಫಾನ್ತೋಽನ್ಯೈ ಕ್ರಮಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಸುಶ್ರುತಶ್ಚ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಮತಮೇತತ್ ಬ್ರವೀತಿ ತು| ಜಯೇಜ್ಜ್ವರೇಽತಿಸಾರೇ ಚ ಕ್ರಮಾತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾನ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ತಾಪಾತ್ಮತಯಾ ಜ್ವರೇ ತೇಜೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ವಿಶಶ್ಚ ಸರಣಂ ಪಿತ್ತಸ್ತಥಾ ಚ ಮೃದುಕೋಷ್ಠತಾ| ತಸ್ಯ ಚಾಽನುಬಲಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಗೌರವಾಽಪಕ್ತಿಜಾಡ್ಯಕೃತ್| ವಾಯುಶ್ಚ ವರ್ಧತೇಽವಶ್ಯಂ ಯಾತ್ಯಹಸ್ಸು ತಯೋಃ ಕ್ಷಯೇ| ಜ್ವರಾತಿಸಾರಯೋಸ್ತಸ್ಮಾದೇಷ ದೋಷಜಯೇ ಕೃತಃ||೧೨||
अत एव च पित्तादिः कफान्तोऽन्यै क्रमः स्मृतः| सुश्रुतश्च न सर्वत्र मतमेतत् ब्रवीति तु| जयेज्ज्वरेऽतिसारे च क्रमात्पित्तकफानिलान्| प्रायेण तापात्मतया ज्वरे तेजो विशिष्यते| विशश्च सरणं पित्तस्तथा च मृदुकोष्ठता| तस्य चाऽनुबलः श्लेष्मा गौरवाऽपक्तिजाड्यकृत्| वायुश्च वर्धतेऽवश्यं यात्यहस्सु तयोः क्षये| ज्वरातिसारयोस्तस्मादेष दोषजये कृतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarAtIsArayoScikitsAkrame matAntarANi (13) · Śloka 13
ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾನನ್ಯೇ ಕ್ರಮಾದಾಹುಸ್ತಯೋರಪಿ| ಯಸ್ಮಾದಾಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ತತ್ಸಮುದ್ಭವಃ| ಕ್ರಮೇಣಾದ್ಯೇನ ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನ್ ಸ್ವಾಶ್ರಯೇ ಸ್ಥಿತಾನ್| ಸ್ವಾಶ್ರಯೇಷು ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ಸ್ಥಿತೈವ ಹ್ಯಾಷುಕಾರಿತಾ||೧೩||
कफपित्तानिलानन्ये क्रमादाहुस्तयोरपि| यस्मादामाशयोत्क्लेशाद्भूयिष्ठं तत्समुद्भवः| क्रमेणाद्येन तत्रापि प्रवृद्धान् स्वाश्रये स्थितान्| स्वाश्रयेषु प्रदुष्टानां स्थितैव ह्याषुकारिता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvoktakramaNe BeShajaM yojayet (14) · Śloka 14
ವಿಜ್ಞಾಯ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈಃ ಸ್ವೈರ್ದೋಷೋದ್ರೇಕಂ ಯಥಾಬಲಮ್| ಭೇಷಜಂ ಯೋಜಯೇತ್ತತ್ತತ್ ತನ್ತ್ರೀಕುರ್ಯಾನ್ನನ್ ತು ಕ್ರಮಮ್||೧೪||
विज्ञाय कर्मभिः स्वैः स्वैर्दोषोद्रेकं यथाबलम्| भेषजं योजयेत्तत्तत् तन्त्रीकुर्यान्नन् तु क्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaprayogalakShaNam (15) · Śloka 15
ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಮಯೇದ್ ವ್ಯಾಧಿಂ ಯೋನ್ಯಮನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್| ನಾಸೌ ವಿಶುದ್ಧಃ ಶುದ್ಧಸ್ತು ಶಮಯೇದ್ಯೋ ನ ಕೋಪಯೇತ್||೧೫||
प्रयोगः शमयेद् व्याधिं योन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShA anyonyaM na jayanti (16) · Śloka 16
ಕ್ರುದ್ಧಂ ಮಲಮಲಂ ಜೇತುಂ ನಾಲ್ಪಭಾವಾದುಭಾವಪಿ| ದೋಷಾ ದೋಷಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಸಮೇಽಪಿ ಪರಸ್ಪರಮ್| ಶೀತದ್ರವಾಮ್ಲಲವಣಕಟ್ವಾದಿಗುಣತುಲ್ಯತಾ| ದೃಷ್ಟಾ ಮಿಥಶ್ಚ ದೋಷೇಷು ನಾತೋಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ಜಯನ್ತಿ ತೇ||೧೬||
क्रुद्धं मलमलं जेतुं नाल्पभावादुभावपि| दोषा दोषात्मकत्वाच्च न समेऽपि परस्परम्| शीतद्रवाम्ललवणकट्वादिगुणतुल्यता| दृष्टा मिथश्च दोषेषु नातोऽन्योन्यं जयन्ति ते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhairapi doShaiH vyAdhyutpAdastatra dRuShTAntaSca (17) · Śloka 17
ಆರಮ್ಭಕಂ ವಿರೋಧೇಽಪಿ ಮಿಥೋ ಯದ್ಯತ್ ಗುಣತ್ರಯಮ್| ವಿಶ್ವಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಂ ಯುಗಪದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷತ್ರಯಂ ತಥಾ||೧೭||
आरम्भकं विरोधेऽपि मिथो यद्यत् गुणत्रयम्| विश्वस्य दृष्टं युगपद्व्याधेर्दोषत्रयं तथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM sAmanirAmalakShaNAni (18) · Śloka 18
ವಾಯುರಾಮಾನ್ವಯಃ ಸಾರ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಕೃದಸಞ್ಚರಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಮಸಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಟುಕಂ ಬಹಲಂ ಗುರು| ಆವಿಲಸ್ತನ್ತುಮಾಂಸ್ತ್ಯಾನಃ ಪ್ರಲೇಪೀ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಕಫಃ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ಪಕ್ವತ್ವಂ ತಥಾ ತಾಮ್ರಂ ಸಮೇಚಕಮ್| ಪೀತಞ್ಚ ಪಿತ್ತಮಚ್ಛಞ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಚ್ಛಃ ಪಿಣ್ಡಿತೋಽಥವಾ| ವಿಶದಶ್ಚ ಸಫೇನಶ್ಚ ಧವಲೋ ಮಧುರೋ ರಸೇ||೧೮||
वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्| पीतञ्च पित्तमच्छञ्च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNamatra matAntara~jca (19) · Śloka 19
ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ| ಅನ್ಯೇ ದೋಷೇಭ್ಯ ಏವಾತಿ ದುಷ್ಟೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮೂರ್ಛನಾತ್| ಕೋದ್ರವೇಭ್ಯೋ ವಿಷಸ್ಯೇವ ವದನ್ತ್ಯಾಮಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಮ್||೧೯||
ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते| अन्ये दोषेभ्य एवाति दुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoSheShu SodhananiShedhaH pakveShu tadvidhiSca (20) · Śloka 20
ಸರ್ವದೇಹಪ್ರವಿಸೃತಾನ್ ಸಾಮಾನ್ ದೋಷಾನ್ ನ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಲೀನಾನ್ಧಾತುಷ್ವನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್ ಫಲಾದಾಮಾದ್ರಸಾನಿವ| ಆಶ್ರಯಸ್ಯ ಹಿ ನಾಶಾಯ ತೇ ಸ್ಯುರ್ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವತಃ| ಪಾಚನೈರ್ದೀಪನೈಃ ಸ್ನೇಹೈಸ್ತಾನ್ಸ್ವೇದೈಶ್ಚ ಪರಿಷ್ಕೃತಾನ್| ಶೋಧಯೇಚ್ಛೋಧನೈಃ ಕಾಲೇ ಯಥಾಸನ್ನಂ ಯಥಾಬಲಮ್||೨೦||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान्धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAMsannatvavyAkaraNam (21) · Śloka 21
ಹನ್ತ್ಯಾಶು ಯುಕ್ತಂ ವಕ್ತ್ರೇಣ ದ್ರವ್ಯಮಾಮಾಶಯಾನ್ಮಲಾನ್| ಘ್ರಾಣೇನ ಚೋರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾನ್ ಪಕ್ವಧಾನಾತ್ ಗುದೇನ ತು||೨೧||
हन्त्याशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्| ग़्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वधानात् गुदेन तु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayampravRuttAnAM doShANAmadhAryatvaM dhAraNe doShASca vibaddhAnAM pAcanapUrvakaM Sodhanam (22-23) · Śloka 23
ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಧ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಾ ನ ಚಾಽಽಮಾನ್ ವಹತಃ ಸ್ವಯಮ್| ಧಾರಯೇದೌಷಧೈರ್ದೋಷಾನ್ವಿಧೃತಾಸ್ತೇ ಹಿ ಕುರ್ವತೇ| ರೋಗಾನುತ್ಪದನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಗದಾನ್| ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಪ್ರಾಗತೋ ದೋಷಾನುಪೇಕ್ಷೇತ ಹಿತಾಶಿನಃ| ವಿಬದ್ಧಾನ್ ಪಾಚನೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಪಾಚಯನ್ನಿರ್ಹರೇತ ವಾ||೨೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀವದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸುನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋನಾಮೈಕವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||
उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चाऽऽमान् वहतः स्वयम्| धारयेदौषधैर्दोषान्विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पदनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदान्| प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा||२२|| इति श्रीवद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयोनामैकविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon