Adhikarana atha doShaBedIyo nAma viMSo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো দোষভেদীযং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByaH doShANAM samBavaH (2) · Śloka 2
বায্বাকাশধাতুভ্যাং বাযুঃ| আগ্নেযং পিত্তম্| অম্ভঃপৃথিবীভ্যাং শ্লেষ্মা||২||
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः| आग्नेयं पित्तम्| अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (3) · Śloka 3
তত্র পক্বাশযঃ কটিঃ সক্থিনী পাদাবস্থি শ্রোত্রং স্পর্শনঞ্চ বাতস্থানানি| অত্র চ পক্বাশযো বিশেষেণ| নাভিরামাশযঃ স্বেদো লসিকা রুধিরং চক্ষুঃ স্পর্শনং চ পিত্তস্থানানি| অত্র নাভির্বিশেষেণ| উরঃ কণ্ঠঃ শিরঃ ক্লোম পর্বাণ্যামাশযো রসো মেদো ঘ্রাণং রসনং চ শ্লেষ্মস্থানানি| অত্রাপ্যুরোবিশেষেণ||৩||
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि| अत्र च पक्वाशयो विशेषेण| नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि| अत्र नाभिर्विशेषेण| उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि| अत्राप्युरोविशेषेण||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthUNABidhAnaM tatropapattiSca (4) · Śloka 4
ইত্থমধোমধ্যোর্ধ্বসন্নিবেশিনা দোষত্রযেণ শরীরমাগারমিব স্থূণাত্রিতযেন স্থিরীকৃতম্| অতশ্চ দোষা দেহস্য স্থিরীকরণাত্ স্থূণা ইত্যুচ্যন্তে||৪||
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्| अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtu-mala-doSha-saMj~jAnAmupapattiH (5) · Śloka 5
ধারণাদ্ ধাতবঃ| মলিনীকরণাদাহারমলত্বাচ্চ মলাঃ| দূষণস্বভাবত্বাদূষণস্বভাবত্বাদ্দোষা ইতি||৫||
धारणाद् धातवः| मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः| दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM pratyekaM pa~jcavidhatvaM vAyoH praBedasthAnakarmANi ca (6) · Śloka 6
ত এতে প্রত্যেকং পঞ্চধা ভিদ্যন্তে| তদ্যথা-প্রাণোদানব্যানসমানাপানভেদৈর্বাযুঃ| তত্র প্রাণো মূর্ধ্ন্যবস্থিতঃ কণ্ঠোরশ্চরো বুদ্ধীন্দ্রিযহৃদযমনোধমনীধারণষ্ঠীবনক্ষবথূদ্গারপ্রশ্বাসোচ্ছ্বাসান্নপ্রবেশাদিক্রিযঃ| উদান উরস্যবস্থিতঃ কণ্ঠনাসিকানাভিচরো বাক্প্রবৃত্তিপ্রযত্নোর্জাবলবর্ণ স্রোতঃপ্রীণনধীধৃতিস্মৃতিমনোবোধনাদিক্রিযঃ| ব্যানো হৃদ্যবস্থিতঃ কৃত্স্নদেহচরঃ শীঘ্রতরগতির্গতিপ্রসারণা কুঞ্চনোত্ক্ষেপাবক্ষেপনিমেষোন্মেষজৃম্ভণান্নাস্বাদনস্রোতো বিশোধনস্বেদাসৃক্স্রাবণাদিক্রিযো যোনৌ চ শুক্রপ্রতিপাদনো বিভজ্য চান্নস্য কিট্টাত্সারং তেন ক্রমাশো ধাতূংস্তর্পযতি| সমানোঽন্তরগ্নিসমীপস্থস্তত্সন্ধুক্ষণঃ পক্বা মাশযদোষমলশুক্রার্তবাম্বুবহঃ স্রোতোবিচারী তদবল ম্বনান্নধারণপাচনবিবেচন্কিট্টাঽধোনযনাদিক্রিযঃ| অপানস্ত্বপানস্থিতো বস্তিশ্রোণিমেঢ্রবৃষণবঙ্ক্ষণোরুচরো বিণ্মূত্রশুক্রার্তবগর্ভনিষ্ক্রমনাদিক্রিয ইতি||৬||
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते| तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः| तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः| उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः| व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति| समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः| अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (7) · Śloka 7
পাচকরঞ্জকসাধকালোচকভ্রাজকত্বভেদৈঃ পিত্তম্| তত্র যদামাশযপক্বাশযমধ্যস্থং পঞ্চমহাভূতাত্মকত্বেঽপি তেজোগুণোত্কর্ষাত্ ক্ষপিতসোমগুণং ততশ্চ ত্যক্তদ্রবস্বভাবং সহকারিকারণৈর্বাযুক্লেদাদিভিরনুগ্রাহাদ্ দহনপচনা- দিক্রিযযা লব্ধাগ্নিশব্দং পিত্তমন্নং পচতি, সারকিত্তৌ বিভজতি শেষাণি চ পিত্তস্থানানি তত্রস্থমেবানুগৃহ্ণাতি তত্পাচকমিত্যুচ্যতে| আমাশযস্থন্তু রসস্য রঞ্জনাদ্র ঞ্জকম্| দৃষ্টিস্থং রূপালোচনাদালোচকম্| ত্বক্ স্থং ত্বচো ভ্রাজনাত্ ভ্রাজকম্| তদভ্যঙ্গপরিষেকালেপা দীন্ পাচযতি ছাযাশ্চ প্রকাশযতি||৭||
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्| तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते| आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्| दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्| त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्| तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaNaH pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (8) · Śloka 8
অবলম্বকক্লেদকবোধকতর্পকশ্লেষকত্বভেদৈঃ শ্লেষ্মা| স তূরস্থঃ স্ববীর্যেনা ত্রিকস্যান্নবীর্যেণ চ সহ হৃদয স্যচ শেষাণাং চ শ্লেষ্মস্থানানাং তত্রস্থ এবোদককর্ম ণাবলম্বনাদবলম্বক ইত্যুচ্যতে| আমাশযস্ত্থিতোঽন্নসঙ্ঘাতস্য ক্লেদনাত্ক্লেদকঃ| রসনাস্থঃ সম্প্রগ্রসবোধনাত্ বোধকঃ| শিরস্থশ্চক্ষুরাদীন্দ্রিযতর্পণাত্তর্পকঃ| পর্বস্থোঽস্থিসন্ধিশ্লেষণাত্ শ্লেষক ইতি||৮||
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा| स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते| आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः| रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः| शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः| पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakathanopasaMhAraH (9) · Śloka 9
এবমমিষু স্থানেষু ভূযিষ্ঠমবিকৃতাঃ সকলশরীরব্যা পিনোঽপি বাতপিত্তশ্লেষ্মাণো বর্তন্তে||৯||
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhihetuH (10) · Śloka 10
তেষাং বৃদ্ধিহেতুর্বক্ষ্যতে নিদানেষু||১০||
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhikShayalakShaNe (11) · Śloka 11
সামান্যতশ্চ বৃদ্ধিক্ষযলক্ষণমুক্তং পূর্বাধ্যাযে||১১||
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddherdvaividhyaM doShANAM sa~jcayaprakopapraSamahetavaSca (12) · Śloka 12
বৃদ্ধির্হি দ্বেধা চযপ্রকোপভেদেন| তত্রোষ্ণগুণোপহিতা রূক্ষা দযো বাযোঃ সঞ্চযমাপাদযন্তি| শীতগুণোপহিতাঃ প্রকোপ মুষ্ণগোণোপহিতাঃ স্নিগ্ধাদযঃ প্রশমম্| শীতগুণোপ হিতাস্তীক্ষ্ণাদযঃ পিত্তস্য চযমুষ্ণগুণোপহিতাঃ কোপং শীতগুণোপহিতা মন্দাদযঃ প্রশমম্| শীতগুণোপহিতাঃ স্নিগ্ধাদযঃ কফস্য চযমুষ্ণগুণোপহিতাঃ কোপং তথা তু রূক্ষাদযঃ প্রশমম্||১২||
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन| तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति| शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्| शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्| शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShacayaprakopapraSamAnAM lakShaNam (13) · Śloka 13
চযো বৃদ্ধিঃ স্বাধাম্ন্যেব প্রদ্বেষো বৃদ্ধিহেতুষু| বিপরীতগুণেচ্ছা চ কোপস্তূন্মার্গগামিতা| লিঙ্গানাং দর্শনং স্বেষামস্বাস্থ্যং রোগসম্ভবঃ| স্বস্থানস্থস্য সমতা বিকারাসম্ভবঃ শমঃ|১৩|
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु| विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopasthAnAnurodhena vikArasamBavaH (13) · Śloka 13
দেহেঽক্রুদ্ধোঽনিলবশাত্কৃত্স্নেঽর্দ্ধেঽবযবেঽপি বা| দোষা বিকারং কুরুতে খে বর্ষমিব তোযদঃ||১৩||
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा| दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AviShkRutatamAnAM vikArANAM sa~gKyAnirdeSaH (14) · Śloka 14
অথ প্রকুপিতা বাতাদযো নানাবিধৈর্বিকারৈঃ শরীরমুপতপন্তি| আবিষ্কৄততমাস্তু বাযোরশীতির্বিকারাশ্চত্বারিংশত্পিত্তস্য বিংশতিঃ শ্লেষ্মণঃ||১৪||
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति| आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSItiH vAtavikArAH (15) · Śloka 15
তত্র বাতবিকারাঃ| তদ্যথা-নখভেদো বিপাদিকা পাদশূলং পাদভ্রংশঃ সুপ্তপাদতা বাতখুড্ডতা গুল্ফগ্রহঃ পিণ্ডিকোদ্বেষ্টনং গৃধ্রসী জানুভেদো জানুবিশ্লেষঃ উরুসাদঃ উরুস্তম্ভঃ পঙ্গুত্বং গুদভ্রংশো গুদার্তির্বৃষণাক্ষেপো মেঢ্রস্তম্ভো বংক্ষণানাহঃ শ্রোণিভেদো বিড্ভেদ উদাবর্তঃ খঞ্জত্বং কুব্জত্বং বামনত্বং ত্রিকগ্রহঃ পৃষ্ঠগ্রহঃ পার্শ্বাবমর্দ উদরাবেষ্টো হৃন্মোহো হৃদ্দ্রবো বক্ষোদ্ঘর্ষস্তথা বক্ষোপরোধো বক্ষস্তোদো বাহুশোষস্তথা গ্রীবাস্তম্ভো মন্যাস্তম্ভঃ কণ্ঠোদ্ধ্বংসো হনুস্তম্ভস্তাল্বোষ্ঠভেদো দন্তভেদো দন্তশৈথিল্যং মূকত্বং বাক্সঙ্গঃ প্রলাপঃ কষাযাস্যতা মুখশোষো রসাজ্ঞত্বং ঘ্রাণনাশঃ কর্ণশূলমশব্দশ্রুতিরুচ্চৈঃ শ্রুতির্বাধির্যং বর্ত্মস্তম্ভো বর্ত্মসঙ্কোচস্তিমিরমক্ষিশূলমক্ষিব্যুদাসো ভ্রূব্যুদাসঃ শঙ্খভেদো ললাটভেদঃ শিরোরুক্কেশভূমিস্ফুটনমর্দিতমেকাঙ্গরোগঃ সর্বাঙ্গরোগ আক্ষোপকো দণ্ডকঃ শ্রমো ভ্রমো বেপথুর্জৃম্ভা গ্লানির্বিষাদো রৌক্ষ্যং পারুষ্যং শ্যাবারুণাভাসত্বমস্বপ্নোঽনবস্থিতচিত্ততা চ||১৫||
तत्र वातविकाराः| तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catvAriMSatpittavikArAH (16) · Śloka 16
পিত্তবিকারাঃ পুনঃ-ওষঃ প্লোষঃ দবো দবথুর্বিদাহো ঽন্তর্দাহস্ত্বগ্দাহোংঽসদাহো ধূমকোঽম্লক ঊষ্মাধিক্য মতিস্বেদোঽঙ্গগন্ধোঽবযবসদনং শোণিক্লেদো মাংসক্লেদ স্ত্বঙ্মাংসাবদরণং চর্মদরণং রক্তকোটো রক্তবিস্ফোটো রক্তমণ্ডলানি রক্তপিত্তং হরিতত্বং হারিদ্রত্বং নীলিকা কক্ষ্যা কামলা তিক্তাস্যতা লোহিতগন্ধাস্যতা পূতিমুখত্বং তৃষ্ণাধিক্যমতৃপ্তিরাস্যপাকো গলপাকোঽক্ষিপাকঃ পাযুপাকো মেঢ্রপাকো জীবাদানং তমঃপ্রবেশো হরি তহারিদ্রনেত্রমূত্রশকৃত্বঞ্চ||১৬||
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viMSatiH SleShmavikArAH (17) · Śloka 17
শ্লেষ্মবিকারাস্তু-তৃপ্তিস্তন্দ্রা নিদ্রাঽঽধিক্যং স্তৈমিত্যং গুরুগাত্রতাঽঽলস্যং মুখমাধুর্যং প্রসেকঃ শ্লেষ্মোদ্গিরণং মলাধিক্যং বলাসো হৃদযোপলেপঃ কণ্ঠোপলেপো ধমনী প্রতিচযো গলগন্ডোঽতিস্থৌল্যং শীতাগ্নিত্বমুদর্দঃ শ্বেতা বভাসতা শ্বেতনেত্রমূত্রশকৃত্ত্বং চ||১৭||
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdInAM lakShaNam (18) · Śloka 18
তত্র সর্বাঙ্গীণস্তীব্রঃ সন্তাপো দাহঃ| স্বেদারতিমানোষঃ| প্রাদেশিকঃ স্বেদরহিতোঽগ্ন্যর্চিষেব দাহঃ প্লোষঃ| মুখো ষ্ঠতালুষু দাহো দবঃ| চক্ষুরাদীন্দ্রিযেষু দাহো দবথুঃ| পাণিপাদাংসমূলেষু বিবিধঃ সন্তাপো বিদাহঃ| কোষ্ঠে দাহোঽন্তর্দাহঃ| শিরোগ্রীবাকণ্ঠতালুষু ধূমাযনং ধূমকঃ| সান্তর্দাহহৃদযশূলোদ্গারোঽম্লকঃ| শোণিতস্য কৃষ্ণতা দৌর্গন্ধ্যতনুত্বানি ক্লেদঃ| মাংসস্য তু কৃষ্ণতা দৌর্গন্ধ্যঞ্চ| বাহ্যত্বক্সংহতিশ্চর্ম কোথঃ| কোষ্ঠগৌরবাদাহারস্পৃহা তৃপ্তিঃ| অন্যে পুনরাহুঃ-অন্নানভিনন্দতা তৃপ্তিরিব তৃপ্তিররোচকঃ| নিদ্রার্ত্তস্যেব বিষযাগ্রহণং তন্দ্রা| স্তৈমিত্যং তু প্রমীলক ইত্যন্যৈঃ পঠিতম্| উপলেপ ইবোপলেপঃ| তদতিশযঃ প্রতিচযোঽতিপূরণম্| অগ্নেরতি মন্দতা শৈত্যম্| উরসোঽভিষ্যন্দ উদর্দঃ| কেষাঞ্চিচ্ছীতবেপথুরুদর্দঃ| অন্যে পুনরাহুঃ- শীতপানীযসংস্পর্শাচ্ছীতকালে বিশেষতঃ| সরাগকণ্ডূঃ শোফ স্যাদুদর্দঃ স কফোদ্ভবঃ||১৮||
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः| स्वेदारतिमानोषः| प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः| मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः| चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः| पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः| कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः| शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः| सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः| शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः| मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च| बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः| कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः| अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः| निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा| स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्| उपलेप इवोपलेपः| तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्| अग्नेरति मन्दता शैत्यम्| उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः| केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः| अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः| सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvikArakShudravikArayornAmakaraNavidhiH (19) · Śloka 19
মহাবিকারাস্তু যথাস্বমেবো দেক্ষ্যন্তে| ক্ষুদ্রবিকারাঃ পুনর্যদেবাঙ্গমাবিশন্তি তদুপপদমেব নাম লভন্তে| যথা নখশঙ্খললাটভেদাঃ সান্তর্দাহকণ্ঠহৃদযোপলেপাদযঃ| তেষাং হি তথৈব স্বরূপমুপদিষ্ঠং ভবতি||১৯||
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते| क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते| यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः| तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavikAreShvapi cikitsopakramaH (20) · Śloka 20
সর্বেষু তেষু তেষ্বনুক্তেষু চান্যেষ্বসঙ্খ্যেযত্বাদ্বিকারেষু ইমান্যেব দোষাণামাত্মলিঙ্গানি সকলশরীরব্যাপীন্যব্য ভিচারীণি চ| তথা কর্মাণ্যুপক্রমশ্চ| তত্রাত্মলিঙ্গান্যাযুষ্কামীযে নির্দিষ্টানি||২০||
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च| तथा कर्माण्युपक्रमश्च| तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM karmANi (21) · Śloka 21
কর্মাণি তু বাযোঃ স্রংসব্যাসঙ্গসাদভেদতোদহর্ষতর্ষবর্ত্তা ঙ্গিমর্দকম্পব্যথবেষ্টভঙ্গশূলশোষস্বাপপারুষ্যসৌষির্যসঙ্কোচ স্পন্দনানি কষাযরসত্বং শ্যাবারুণবর্ণতা চ| পিত্তস্য দাহোষ্মপাকস্বেদক্লেদকোথস্রাবরাগাঃ কট্বম্লরসত্বং শুক্লারুণবর্জ্যবর্ণতা চ| শ্লেষ্মণঃ কণ্ডূস্থৈর্যগৌর বোপদেহস্নেহশৈত্যবন্ধনচিরকারিত্বানি মধুরলবণরসত্বং শ্বেতবর্ণতা চেতি||২১||
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च| पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च| श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapilabalamatena doShasvalakShaNAni suSrutamata~jca (22) · Śloka 22
কপিলবলস্ত্বেষাং স্বলক্ষণানি রসতো নির্দিদেশ কট্বম্ললবণং পিত্তং স্বাদ্বম্ললবণং কফঃ| কষাযতিক্তকটুকো বাযুর্দৃষ্টোঽনুমানতঃ| সুশ্রুতঃ পুনঃ পঠতি-পিত্তং বিদগ্ধমম্লতামুপৈতি, শ্লেষ্মা লবণতাম্||২২||
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः| कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः| सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (23) · Śloka 23
তদেবমেতানি বায্বাদিরূপকর্মাণ্যবহিতঃ সম্যগুপলক্ষ যেদাগমপ্রত্যক্ষানুমানৈঃ| অনন্তরঞ্চ দেশকালমাত্রাদীন্ প্রমাণীকৃত্যাশ্বেবোপক্রমেতেতি||২৩||
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः| अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM triShaShTirBedAH (24) · Śloka 24
ভবন্তি চাত্র বক্ষ্যন্তেঽতঃ পরং দোষা বৃদ্ধিক্ষযবিভেদতঃ| পৃথক্ ত্রীন্ বিদ্ধি সংসর্গস্ত্রিধা তত্র তু তান্নব| ত্রীনেব সমযা বৃদ্ধ্যা ষডেকস্যাতিশাযনে| ত্রযোদশ সমস্তেষু ষড্দ্ব্যেকাতিশযেন তু| একং তুল্যাধিকৈঃ ষট্ চ তারতম্যবিকল্পনাত্| পঞ্চবিংশতিরিত্যেবং বৃদ্ধৈঃ ক্ষীণৈশ্চ তাবতঃ| একৈকবৃদ্ধিসমতাক্ষযৈঃ ষট্ তে পুনশ্চ ষট্| একক্ষযদ্বন্দ্ববৃদ্ধ্যা সবিপর্যযযাঽপি তে| ভেদা দ্বিষষ্টির্নির্দিষ্টাস্ত্রিষষ্টিঃ স্বাস্থ্যকারণম্||২৪||
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव| त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yugapadvRuddhisAmyakShayAnugadoShavikAravarNanam (25) · Śloka 25
রোগ্যবস্থাসু যুগপদ্ ব্রুদ্ধিসাম্যক্ষযানুগম্| ষট্কং হি দুর্বোধতরং বিকারৈরুপদেক্ষ্যতে| প্রকৃতিস্থং যদা পিত্তং বৃদ্ধো বাযুঃ কফক্ষযে| স্থানাদাদায গাত্রেষু যত্র যত্র বিসর্পতি| তদা ভেদশ্চ দাহশ্চ তত্র তত্রানবস্থিতৌ| গাত্রোদ্দেশে তথা স্যাতাং বলহানিপরিশ্রমৌ| প্রকৃতিস্থং কফং ক্ষীণে পিত্তে বাযুর্যদা বলী| কর্ষেত্কুর্যাত্তদা শূলং সশৈত্যস্তম্ভগৌরবম্| প্রকৃতিস্থং যদা বাতং পিত্তং বৃদ্ধং কপক্ষযে| সংরুণদ্ধি তদা দাহঃ শূলং চাস্যোপজাযতে| প্রকৃতিস্থং কফং বৃদ্ধং পিত্তং বাযুক্ষযে যদা| সন্নিরুন্ধ্যাত্তদা কুর্যাত্স তন্দ্রাগৌরবং জ্বরম্| প্রকৃতিস্থং যদা বাযুং বৃদ্ধঃ পিত্তক্ষযে কফঃ| সন্নিরুন্ধ্যাত্তদা কুর্যাচ্ছীতকং গৌরবং জ্বরম্| প্রকৃতিস্থং যদা পিত্তং বৃদ্ধঃ শ্লেষ্মানিলক্ষযে| সন্নিরুন্ধ্যাত্তদা কুর্যান্মন্দাগ্নিত্বং শিরোগ্রহম্| নিদ্রাতন্দ্রোপলেপাংশ্চ হৃদ্রোগং গাত্রগৌরবম্| ষ্ঠীবনং পিত্তকফযোর্নখাদীনাং চ পীততাম্||২৫||
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्| षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ| गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ| प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली| कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्| प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते| प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्| निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktalakShaNasamAveSaH (26) · Śloka 26
যে দোষবৃদ্ধিক্ষযযোর্বিকারাঃ কীর্তিতাঃ পৃথক্| শেষেষ্বপি তু তানেব কল্পযেত্তদ্যথাযথম্||২৬||
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्| शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM saMsargAdiBirAnatyam (27-20) · Śloka 20
সংসর্গাদ্রসরুধিরাদিভিস্তথৈষাং দোষাণাং ক্ষযসমাবিবৃদ্ধভেদৈঃ| আনন্ত্যং তরতমযোগতশ্চ যাতান্ জানীযাদবহিতমানসো যথাস্বম্||২৭|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দোষভেদীযো নাম বিংশোঽধ্যাযঃ||২০||
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon