Adhikarana atha doShaBedIyo nAma viMSo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો દોષભેદીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByaH doShANAM samBavaH (2) · Śloka 2
વાય્વાકાશધાતુભ્યાં વાયુઃ| આગ્નેયં પિત્તમ્| અમ્ભઃપૃથિવીભ્યાં શ્લેષ્મા||૨||
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः| आग्नेयं पित्तम्| अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (3) · Śloka 3
તત્ર પક્વાશયઃ કટિઃ સક્થિની પાદાવસ્થિ શ્રોત્રં સ્પર્શનઞ્ચ વાતસ્થાનાનિ| અત્ર ચ પક્વાશયો વિશેષેણ| નાભિરામાશયઃ સ્વેદો લસિકા રુધિરં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ પિત્તસ્થાનાનિ| અત્ર નાભિર્વિશેષેણ| ઉરઃ કણ્ઠઃ શિરઃ ક્લોમ પર્વાણ્યામાશયો રસો મેદો ઘ્રાણં રસનં ચ શ્લેષ્મસ્થાનાનિ| અત્રાપ્યુરોવિશેષેણ||૩||
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि| अत्र च पक्वाशयो विशेषेण| नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि| अत्र नाभिर्विशेषेण| उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि| अत्राप्युरोविशेषेण||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthUNABidhAnaM tatropapattiSca (4) · Śloka 4
ઇત્થમધોમધ્યોર્ધ્વસન્નિવેશિના દોષત્રયેણ શરીરમાગારમિવ સ્થૂણાત્રિતયેન સ્થિરીકૃતમ્| અતશ્ચ દોષા દેહસ્ય સ્થિરીકરણાત્ સ્થૂણા ઇત્યુચ્યન્તે||૪||
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्| अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtu-mala-doSha-saMj~jAnAmupapattiH (5) · Śloka 5
ધારણાદ્ ધાતવઃ| મલિનીકરણાદાહારમલત્વાચ્ચ મલાઃ| દૂષણસ્વભાવત્વાદૂષણસ્વભાવત્વાદ્દોષા ઇતિ||૫||
धारणाद् धातवः| मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः| दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM pratyekaM pa~jcavidhatvaM vAyoH praBedasthAnakarmANi ca (6) · Śloka 6
ત એતે પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે| તદ્યથા-પ્રાણોદાનવ્યાનસમાનાપાનભેદૈર્વાયુઃ| તત્ર પ્રાણો મૂર્ધ્ન્યવસ્થિતઃ કણ્ઠોરશ્ચરો બુદ્ધીન્દ્રિયહૃદયમનોધમનીધારણષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગારપ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાન્નપ્રવેશાદિક્રિયઃ| ઉદાન ઉરસ્યવસ્થિતઃ કણ્ઠનાસિકાનાભિચરો વાક્પ્રવૃત્તિપ્રયત્નોર્જાબલવર્ણ સ્રોતઃપ્રીણનધીધૃતિસ્મૃતિમનોબોધનાદિક્રિયઃ| વ્યાનો હૃદ્યવસ્થિતઃ કૃત્સ્નદેહચરઃ શીઘ્રતરગતિર્ગતિપ્રસારણા કુઞ્ચનોત્ક્ષેપાવક્ષેપનિમેષોન્મેષજૃમ્ભણાન્નાસ્વાદનસ્રોતો વિશોધનસ્વેદાસૃક્સ્રાવણાદિક્રિયો યોનૌ ચ શુક્રપ્રતિપાદનો વિભજ્ય ચાન્નસ્ય કિટ્ટાત્સારં તેન ક્રમાશો ધાતૂંસ્તર્પયતિ| સમાનોઽન્તરગ્નિસમીપસ્થસ્તત્સન્ધુક્ષણઃ પક્વા માશયદોષમલશુક્રાર્તવામ્બુવહઃ સ્રોતોવિચારી તદવલ મ્બનાન્નધારણપાચનવિવેચન્કિટ્ટાઽધોનયનાદિક્રિયઃ| અપાનસ્ત્વપાનસ્થિતો બસ્તિશ્રોણિમેઢ્રવૃષણવઙ્ક્ષણોરુચરો વિણ્મૂત્રશુક્રાર્તવગર્ભનિષ્ક્રમનાદિક્રિય ઇતિ||૬||
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते| तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः| तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः| उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः| व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति| समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः| अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (7) · Śloka 7
પાચકરઞ્જકસાધકાલોચકભ્રાજકત્વભેદૈઃ પિત્તમ્| તત્ર યદામાશયપક્વાશયમધ્યસ્થં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકત્વેઽપિ તેજોગુણોત્કર્ષાત્ ક્ષપિતસોમગુણં તતશ્ચ ત્યક્તદ્રવસ્વભાવં સહકારિકારણૈર્વાયુક્લેદાદિભિરનુગ્રાહાદ્ દહનપચના- દિક્રિયયા લબ્ધાગ્નિશબ્દં પિત્તમન્નં પચતિ, સારકિત્તૌ વિભજતિ શેષાણિ ચ પિત્તસ્થાનાનિ તત્રસ્થમેવાનુગૃહ્ણાતિ તત્પાચકમિત્યુચ્યતે| આમાશયસ્થન્તુ રસસ્ય રઞ્જનાદ્ર ઞ્જકમ્| દૃષ્ટિસ્થં રૂપાલોચનાદાલોચકમ્| ત્વક્ સ્થં ત્વચો ભ્રાજનાત્ ભ્રાજકમ્| તદભ્યઙ્ગપરિષેકાલેપા દીન્ પાચયતિ છાયાશ્ચ પ્રકાશયતિ||૭||
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्| तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते| आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्| दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्| त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्| तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaNaH pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (8) · Śloka 8
અવલમ્બકક્લેદકબોધકતર્પકશ્લેષકત્વભેદૈઃ શ્લેષ્મા| સ તૂરસ્થઃ સ્વવીર્યેના ત્રિકસ્યાન્નવીર્યેણ ચ સહ હૃદય સ્યચ શેષાણાં ચ શ્લેષ્મસ્થાનાનાં તત્રસ્થ એવોદકકર્મ ણાવલમ્બનાદવલમ્બક ઇત્યુચ્યતે| આમાશયસ્ત્થિતોઽન્નસઙ્ઘાતસ્ય ક્લેદનાત્ક્લેદકઃ| રસનાસ્થઃ સમ્પ્રગ્રસબોધનાત્ બોધકઃ| શિરસ્થશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયતર્પણાત્તર્પકઃ| પર્વસ્થોઽસ્થિસન્ધિશ્લેષણાત્ શ્લેષક ઇતિ||૮||
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा| स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते| आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः| रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः| शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः| पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakathanopasaMhAraH (9) · Śloka 9
એવમમિષુ સ્થાનેષુ ભૂયિષ્ઠમવિકૃતાઃ સકલશરીરવ્યા પિનોઽપિ વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વર્તન્તે||૯||
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhihetuH (10) · Śloka 10
તેષાં વૃદ્ધિહેતુર્વક્ષ્યતે નિદાનેષુ||૧૦||
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhikShayalakShaNe (11) · Śloka 11
સામાન્યતશ્ચ વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણમુક્તં પૂર્વાધ્યાયે||૧૧||
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddherdvaividhyaM doShANAM sa~jcayaprakopapraSamahetavaSca (12) · Śloka 12
વૃદ્ધિર્હિ દ્વેધા ચયપ્રકોપભેદેન| તત્રોષ્ણગુણોપહિતા રૂક્ષા દયો વાયોઃ સઞ્ચયમાપાદયન્તિ| શીતગુણોપહિતાઃ પ્રકોપ મુષ્ણગોણોપહિતાઃ સ્નિગ્ધાદયઃ પ્રશમમ્| શીતગુણોપ હિતાસ્તીક્ષ્ણાદયઃ પિત્તસ્ય ચયમુષ્ણગુણોપહિતાઃ કોપં શીતગુણોપહિતા મન્દાદયઃ પ્રશમમ્| શીતગુણોપહિતાઃ સ્નિગ્ધાદયઃ કફસ્ય ચયમુષ્ણગુણોપહિતાઃ કોપં તથા તુ રૂક્ષાદયઃ પ્રશમમ્||૧૨||
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन| तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति| शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्| शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्| शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShacayaprakopapraSamAnAM lakShaNam (13) · Śloka 13
ચયો વૃદ્ધિઃ સ્વાધામ્ન્યેવ પ્રદ્વેષો વૃદ્ધિહેતુષુ| વિપરીતગુણેચ્છા ચ કોપસ્તૂન્માર્ગગામિતા| લિઙ્ગાનાં દર્શનં સ્વેષામસ્વાસ્થ્યં રોગસમ્ભવઃ| સ્વસ્થાનસ્થસ્ય સમતા વિકારાસમ્ભવઃ શમઃ|૧૩|
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु| विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopasthAnAnurodhena vikArasamBavaH (13) · Śloka 13
દેહેઽક્રુદ્ધોઽનિલવશાત્કૃત્સ્નેઽર્દ્ધેઽવયવેઽપિ વા| દોષા વિકારં કુરુતે ખે વર્ષમિવ તોયદઃ||૧૩||
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा| दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AviShkRutatamAnAM vikArANAM sa~gKyAnirdeSaH (14) · Śloka 14
અથ પ્રકુપિતા વાતાદયો નાનાવિધૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતપન્તિ| આવિષ્કૄતતમાસ્તુ વાયોરશીતિર્વિકારાશ્ચત્વારિંશત્પિત્તસ્ય વિંશતિઃ શ્લેષ્મણઃ||૧૪||
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति| आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSItiH vAtavikArAH (15) · Śloka 15
તત્ર વાતવિકારાઃ| તદ્યથા-નખભેદો વિપાદિકા પાદશૂલં પાદભ્રંશઃ સુપ્તપાદતા વાતખુડ્ડતા ગુલ્ફગ્રહઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ગૃધ્રસી જાનુભેદો જાનુવિશ્લેષઃ ઉરુસાદઃ ઉરુસ્તમ્ભઃ પઙ્ગુત્વં ગુદભ્રંશો ગુદાર્તિર્વૃષણાક્ષેપો મેઢ્રસ્તમ્ભો વંક્ષણાનાહઃ શ્રોણિભેદો વિડ્ભેદ ઉદાવર્તઃ ખઞ્જત્વં કુબ્જત્વં વામનત્વં ત્રિકગ્રહઃ પૃષ્ઠગ્રહઃ પાર્શ્વાવમર્દ ઉદરાવેષ્ટો હૃન્મોહો હૃદ્દ્રવો વક્ષોદ્ઘર્ષસ્તથા વક્ષોપરોધો વક્ષસ્તોદો બાહુશોષસ્તથા ગ્રીવાસ્તમ્ભો મન્યાસ્તમ્ભઃ કણ્ઠોદ્ધ્વંસો હનુસ્તમ્ભસ્તાલ્વોષ્ઠભેદો દન્તભેદો દન્તશૈથિલ્યં મૂકત્વં વાક્સઙ્ગઃ પ્રલાપઃ કષાયાસ્યતા મુખશોષો રસાજ્ઞત્વં ઘ્રાણનાશઃ કર્ણશૂલમશબ્દશ્રુતિરુચ્ચૈઃ શ્રુતિર્બાધિર્યં વર્ત્મસ્તમ્ભો વર્ત્મસઙ્કોચસ્તિમિરમક્ષિશૂલમક્ષિવ્યુદાસો ભ્રૂવ્યુદાસઃ શઙ્ખભેદો લલાટભેદઃ શિરોરુક્કેશભૂમિસ્ફુટનમર્દિતમેકાઙ્ગરોગઃ સર્વાઙ્ગરોગ આક્ષોપકો દણ્ડકઃ શ્રમો ભ્રમો વેપથુર્જૃમ્ભા ગ્લાનિર્વિષાદો રૌક્ષ્યં પારુષ્યં શ્યાવારુણાભાસત્વમસ્વપ્નોઽનવસ્થિતચિત્તતા ચ||૧૫||
तत्र वातविकाराः| तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catvAriMSatpittavikArAH (16) · Śloka 16
પિત્તવિકારાઃ પુનઃ-ઓષઃ પ્લોષઃ દવો દવથુર્વિદાહો ઽન્તર્દાહસ્ત્વગ્દાહોંઽસદાહો ધૂમકોઽમ્લક ઊષ્માધિક્ય મતિસ્વેદોઽઙ્ગગન્ધોઽવયવસદનં શોણિક્લેદો માંસક્લેદ સ્ત્વઙ્માંસાવદરણં ચર્મદરણં રક્તકોટો રક્તવિસ્ફોટો રક્તમણ્ડલાનિ રક્તપિત્તં હરિતત્વં હારિદ્રત્વં નીલિકા કક્ષ્યા કામલા તિક્તાસ્યતા લોહિતગન્ધાસ્યતા પૂતિમુખત્વં તૃષ્ણાધિક્યમતૃપ્તિરાસ્યપાકો ગલપાકોઽક્ષિપાકઃ પાયુપાકો મેઢ્રપાકો જીવાદાનં તમઃપ્રવેશો હરિ તહારિદ્રનેત્રમૂત્રશકૃત્વઞ્ચ||૧૬||
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viMSatiH SleShmavikArAH (17) · Śloka 17
શ્લેષ્મવિકારાસ્તુ-તૃપ્તિસ્તન્દ્રા નિદ્રાઽઽધિક્યં સ્તૈમિત્યં ગુરુગાત્રતાઽઽલસ્યં મુખમાધુર્યં પ્રસેકઃ શ્લેષ્મોદ્ગિરણં મલાધિક્યં બલાસો હૃદયોપલેપઃ કણ્ઠોપલેપો ધમની પ્રતિચયો ગલગન્ડોઽતિસ્થૌલ્યં શીતાગ્નિત્વમુદર્દઃ શ્વેતા વભાસતા શ્વેતનેત્રમૂત્રશકૃત્ત્વં ચ||૧૭||
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdInAM lakShaNam (18) · Śloka 18
તત્ર સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રઃ સન્તાપો દાહઃ| સ્વેદારતિમાનોષઃ| પ્રાદેશિકઃ સ્વેદરહિતોઽગ્ન્યર્ચિષેવ દાહઃ પ્લોષઃ| મુખો ષ્ઠતાલુષુ દાહો દવઃ| ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષુ દાહો દવથુઃ| પાણિપાદાંસમૂલેષુ વિવિધઃ સન્તાપો વિદાહઃ| કોષ્ઠે દાહોઽન્તર્દાહઃ| શિરોગ્રીવાકણ્ઠતાલુષુ ધૂમાયનં ધૂમકઃ| સાન્તર્દાહહૃદયશૂલોદ્ગારોઽમ્લકઃ| શોણિતસ્ય કૃષ્ણતા દૌર્ગન્ધ્યતનુત્વાનિ ક્લેદઃ| માંસસ્ય તુ કૃષ્ણતા દૌર્ગન્ધ્યઞ્ચ| બાહ્યત્વક્સંહતિશ્ચર્મ કોથઃ| કોષ્ઠગૌરવાદાહારસ્પૃહા તૃપ્તિઃ| અન્યે પુનરાહુઃ-અન્નાનભિનન્દતા તૃપ્તિરિવ તૃપ્તિરરોચકઃ| નિદ્રાર્ત્તસ્યેવ વિષયાગ્રહણં તન્દ્રા| સ્તૈમિત્યં તુ પ્રમીલક ઇત્યન્યૈઃ પઠિતમ્| ઉપલેપ ઇવોપલેપઃ| તદતિશયઃ પ્રતિચયોઽતિપૂરણમ્| અગ્નેરતિ મન્દતા શૈત્યમ્| ઉરસોઽભિષ્યન્દ ઉદર્દઃ| કેષાઞ્ચિચ્છીતવેપથુરુદર્દઃ| અન્યે પુનરાહુઃ- શીતપાનીયસંસ્પર્શાચ્છીતકાલે વિશેષતઃ| સરાગકણ્ડૂઃ શોફ સ્યાદુદર્દઃ સ કફોદ્ભવઃ||૧૮||
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः| स्वेदारतिमानोषः| प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः| मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः| चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः| पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः| कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः| शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः| सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः| शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः| मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च| बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः| कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः| अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः| निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा| स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्| उपलेप इवोपलेपः| तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्| अग्नेरति मन्दता शैत्यम्| उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः| केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः| अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः| सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvikArakShudravikArayornAmakaraNavidhiH (19) · Śloka 19
મહાવિકારાસ્તુ યથાસ્વમેવો દેક્ષ્યન્તે| ક્ષુદ્રવિકારાઃ પુનર્યદેવાઙ્ગમાવિશન્તિ તદુપપદમેવ નામ લભન્તે| યથા નખશઙ્ખલલાટભેદાઃ સાન્તર્દાહકણ્ઠહૃદયોપલેપાદયઃ| તેષાં હિ તથૈવ સ્વરૂપમુપદિષ્ઠં ભવતિ||૧૯||
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते| क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते| यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः| तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavikAreShvapi cikitsopakramaH (20) · Śloka 20
સર્વેષુ તેષુ તેષ્વનુક્તેષુ ચાન્યેષ્વસઙ્ખ્યેયત્વાદ્વિકારેષુ ઇમાન્યેવ દોષાણામાત્મલિઙ્ગાનિ સકલશરીરવ્યાપીન્યવ્ય ભિચારીણિ ચ| તથા કર્માણ્યુપક્રમશ્ચ| તત્રાત્મલિઙ્ગાન્યાયુષ્કામીયે નિર્દિષ્ટાનિ||૨૦||
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च| तथा कर्माण्युपक्रमश्च| तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM karmANi (21) · Śloka 21
કર્માણિ તુ વાયોઃ સ્રંસવ્યાસઙ્ગસાદભેદતોદહર્ષતર્ષવર્ત્તા ઙ્ગિમર્દકમ્પવ્યથવેષ્ટભઙ્ગશૂલશોષસ્વાપપારુષ્યસૌષિર્યસઙ્કોચ સ્પન્દનાનિ કષાયરસત્વં શ્યાવારુણવર્ણતા ચ| પિત્તસ્ય દાહોષ્મપાકસ્વેદક્લેદકોથસ્રાવરાગાઃ કટ્વમ્લરસત્વં શુક્લારુણવર્જ્યવર્ણતા ચ| શ્લેષ્મણઃ કણ્ડૂસ્થૈર્યગૌર વોપદેહસ્નેહશૈત્યબન્ધનચિરકારિત્વાનિ મધુરલવણરસત્વં શ્વેતવર્ણતા ચેતિ||૨૧||
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च| पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च| श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapilabalamatena doShasvalakShaNAni suSrutamata~jca (22) · Śloka 22
કપિલબલસ્ત્વેષાં સ્વલક્ષણાનિ રસતો નિર્દિદેશ કટ્વમ્લલવણં પિત્તં સ્વાદ્વમ્લલવણં કફઃ| કષાયતિક્તકટુકો વાયુર્દૃષ્ટોઽનુમાનતઃ| સુશ્રુતઃ પુનઃ પઠતિ-પિત્તં વિદગ્ધમમ્લતામુપૈતિ, શ્લેષ્મા લવણતામ્||૨૨||
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः| कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः| सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (23) · Śloka 23
તદેવમેતાનિ વાય્વાદિરૂપકર્માણ્યવહિતઃ સમ્યગુપલક્ષ યેદાગમપ્રત્યક્ષાનુમાનૈઃ| અનન્તરઞ્ચ દેશકાલમાત્રાદીન્ પ્રમાણીકૃત્યાશ્વેવોપક્રમેતેતિ||૨૩||
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः| अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM triShaShTirBedAH (24) · Śloka 24
ભવન્તિ ચાત્ર વક્ષ્યન્તેઽતઃ પરં દોષા વૃદ્ધિક્ષયવિભેદતઃ| પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ સંસર્ગસ્ત્રિધા તત્ર તુ તાન્નવ| ત્રીનેવ સમયા વૃદ્ધ્યા ષડેકસ્યાતિશાયને| ત્રયોદશ સમસ્તેષુ ષડ્દ્વ્યેકાતિશયેન તુ| એકં તુલ્યાધિકૈઃ ષટ્ ચ તારતમ્યવિકલ્પનાત્| પઞ્ચવિંશતિરિત્યેવં વૃદ્ધૈઃ ક્ષીણૈશ્ચ તાવતઃ| એકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્ તે પુનશ્ચ ષટ્| એકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા સવિપર્યયયાઽપિ તે| ભેદા દ્વિષષ્ટિર્નિર્દિષ્ટાસ્ત્રિષષ્ટિઃ સ્વાસ્થ્યકારણમ્||૨૪||
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव| त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yugapadvRuddhisAmyakShayAnugadoShavikAravarNanam (25) · Śloka 25
રોગ્યવસ્થાસુ યુગપદ્ વ્રુદ્ધિસામ્યક્ષયાનુગમ્| ષટ્કં હિ દુર્બોધતરં વિકારૈરુપદેક્ષ્યતે| પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં વૃદ્ધો વાયુઃ કફક્ષયે| સ્થાનાદાદાય ગાત્રેષુ યત્ર યત્ર વિસર્પતિ| તદા ભેદશ્ચ દાહશ્ચ તત્ર તત્રાનવસ્થિતૌ| ગાત્રોદ્દેશે તથા સ્યાતાં બલહાનિપરિશ્રમૌ| પ્રકૃતિસ્થં કફં ક્ષીણે પિત્તે વાયુર્યદા બલી| કર્ષેત્કુર્યાત્તદા શૂલં સશૈત્યસ્તમ્ભગૌરવમ્| પ્રકૃતિસ્થં યદા વાતં પિત્તં વૃદ્ધં કપક્ષયે| સંરુણદ્ધિ તદા દાહઃ શૂલં ચાસ્યોપજાયતે| પ્રકૃતિસ્થં કફં વૃદ્ધં પિત્તં વાયુક્ષયે યદા| સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાત્સ તન્દ્રાગૌરવં જ્વરમ્| પ્રકૃતિસ્થં યદા વાયું વૃદ્ધઃ પિત્તક્ષયે કફઃ| સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાચ્છીતકં ગૌરવં જ્વરમ્| પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં વૃદ્ધઃ શ્લેષ્માનિલક્ષયે| સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાન્મન્દાગ્નિત્વં શિરોગ્રહમ્| નિદ્રાતન્દ્રોપલેપાંશ્ચ હૃદ્રોગં ગાત્રગૌરવમ્| ષ્ઠીવનં પિત્તકફયોર્નખાદીનાં ચ પીતતામ્||૨૫||
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्| षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ| गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ| प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली| कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्| प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते| प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्| निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktalakShaNasamAveSaH (26) · Śloka 26
યે દોષવૃદ્ધિક્ષયયોર્વિકારાઃ કીર્તિતાઃ પૃથક્| શેષેષ્વપિ તુ તાનેવ કલ્પયેત્તદ્યથાયથમ્||૨૬||
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्| शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM saMsargAdiBirAnatyam (27-20) · Śloka 20
સંસર્ગાદ્રસરુધિરાદિભિસ્તથૈષાં દોષાણાં ક્ષયસમાવિવૃદ્ધભેદૈઃ| આનન્ત્યં તરતમયોગતશ્ચ યાતાન્ જાનીયાદવહિતમાનસો યથાસ્વમ્||૨૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષભેદીયો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon