Adhikarana atha doShaBedIyo nAma viMSo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദോഷഭേദീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByaH doShANAM samBavaH (2) · Śloka 2
വായ്വാകാശധാതുഭ്യാം വായുഃ| ആഗ്നേയം പിത്തമ്| അമ്ഭഃപൃഥിവീഭ്യാം ശ്ലേഷ്മാ||൨||
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः| आग्नेयं पित्तम्| अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (3) · Śloka 3
തത്ര പക്വാശയഃ കടിഃ സക്ഥിനീ പാദാവസ്ഥി ശ്രോത്രം സ്പര്ശനഞ്ച വാതസ്ഥാനാനി| അത്ര ച പക്വാശയോ വിശേഷേണ| നാഭിരാമാശയഃ സ്വേദോ ലസികാ രുധിരം ചക്ഷുഃ സ്പര്ശനം ച പിത്തസ്ഥാനാനി| അത്ര നാഭിര്വിശേഷേണ| ഉരഃ കണ്ഠഃ ശിരഃ ക്ലോമ പര്വാണ്യാമാശയോ രസോ മേദോ ഘ്രാണം രസനം ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി| അത്രാപ്യുരോവിശേഷേണ||൩||
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि| अत्र च पक्वाशयो विशेषेण| नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि| अत्र नाभिर्विशेषेण| उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि| अत्राप्युरोविशेषेण||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthUNABidhAnaM tatropapattiSca (4) · Śloka 4
ഇത്ഥമധോമധ്യോര്ധ്വസന്നിവേശിനാ ദോഷത്രയേണ ശരീരമാഗാരമിവ സ്ഥൂണാത്രിതയേന സ്ഥിരീകൃതമ്| അതശ്ച ദോഷാ ദേഹസ്യ സ്ഥിരീകരണാത് സ്ഥൂണാ ഇത്യുച്യന്തേ||൪||
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्| अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtu-mala-doSha-saMj~jAnAmupapattiH (5) · Śloka 5
ധാരണാദ് ധാതവഃ| മലിനീകരണാദാഹാരമലത്വാച്ച മലാഃ| ദൂഷണസ്വഭാവത്വാദൂഷണസ്വഭാവത്വാദ്ദോഷാ ഇതി||൫||
धारणाद् धातवः| मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः| दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM pratyekaM pa~jcavidhatvaM vAyoH praBedasthAnakarmANi ca (6) · Śloka 6
ത ഏതേ പ്രത്യേകം പഞ്ചധാ ഭിദ്യന്തേ| തദ്യഥാ-പ്രാണോദാനവ്യാനസമാനാപാനഭേദൈര്വായുഃ| തത്ര പ്രാണോ മൂര്ധ്ന്യവസ്ഥിതഃ കണ്ഠോരശ്ചരോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയഹൃദയമനോധമനീധാരണഷ്ഠീവനക്ഷവഥൂദ്ഗാരപ്രശ്വാസോച്ഛ്വാസാന്നപ്രവേശാദിക്രിയഃ| ഉദാന ഉരസ്യവസ്ഥിതഃ കണ്ഠനാസികാനാഭിചരോ വാക്പ്രവൃത്തിപ്രയത്നോര്ജാബലവര്ണ സ്രോതഃപ്രീണനധീധൃതിസ്മൃതിമനോബോധനാദിക്രിയഃ| വ്യാനോ ഹൃദ്യവസ്ഥിതഃ കൃത്സ്നദേഹചരഃ ശീഘ്രതരഗതിര്ഗതിപ്രസാരണാ കുഞ്ചനോത്ക്ഷേപാവക്ഷേപനിമേഷോന്മേഷജൃമ്ഭണാന്നാസ്വാദനസ്രോതോ വിശോധനസ്വേദാസൃക്സ്രാവണാദിക്രിയോ യോനൌ ച ശുക്രപ്രതിപാദനോ വിഭജ്യ ചാന്നസ്യ കിട്ടാത്സാരം തേന ക്രമാശോ ധാതൂംസ്തര്പയതി| സമാനോऽന്തരഗ്നിസമീപസ്ഥസ്തത്സന്ധുക്ഷണഃ പക്വാ മാശയദോഷമലശുക്രാര്തവാമ്ബുവഹഃ സ്രോതോവിചാരീ തദവല മ്ബനാന്നധാരണപാചനവിവേചന്കിട്ടാऽധോനയനാദിക്രിയഃ| അപാനസ്ത്വപാനസ്ഥിതോ ബസ്തിശ്രോണിമേഢ്രവൃഷണവങ്ക്ഷണോരുചരോ വിണ്മൂത്രശുക്രാര്തവഗര്ഭനിഷ്ക്രമനാദിക്രിയ ഇതി||൬||
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते| तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः| तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः| उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः| व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति| समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः| अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (7) · Śloka 7
പാചകരഞ്ജകസാധകാലോചകഭ്രാജകത്വഭേദൈഃ പിത്തമ്| തത്ര യദാമാശയപക്വാശയമധ്യസ്ഥം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകത്വേऽപി തേജോഗുണോത്കര്ഷാത് ക്ഷപിതസോമഗുണം തതശ്ച ത്യക്തദ്രവസ്വഭാവം സഹകാരികാരണൈര്വായുക്ലേദാദിഭിരനുഗ്രാഹാദ് ദഹനപചനാ- ദിക്രിയയാ ലബ്ധാഗ്നിശബ്ദം പിത്തമന്നം പചതി, സാരകിത്തൌ വിഭജതി ശേഷാണി ച പിത്തസ്ഥാനാനി തത്രസ്ഥമേവാനുഗൃഹ്ണാതി തത്പാചകമിത്യുച്യതേ| ആമാശയസ്ഥന്തു രസസ്യ രഞ്ജനാദ്ര ഞ്ജകമ്| ദൃഷ്ടിസ്ഥം രൂപാലോചനാദാലോചകമ്| ത്വക് സ്ഥം ത്വചോ ഭ്രാജനാത് ഭ്രാജകമ്| തദഭ്യങ്ഗപരിഷേകാലേപാ ദീന് പാചയതി ഛായാശ്ച പ്രകാശയതി||൭||
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्| तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते| आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्| दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्| त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्| तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaNaH pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (8) · Śloka 8
അവലമ്ബകക്ലേദകബോധകതര്പകശ്ലേഷകത്വഭേദൈഃ ശ്ലേഷ്മാ| സ തൂരസ്ഥഃ സ്വവീര്യേനാ ത്രികസ്യാന്നവീര്യേണ ച സഹ ഹൃദയ സ്യച ശേഷാണാം ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനാം തത്രസ്ഥ ഏവോദകകര്മ ണാവലമ്ബനാദവലമ്ബക ഇത്യുച്യതേ| ആമാശയസ്ത്ഥിതോऽന്നസങ്ഘാതസ്യ ക്ലേദനാത്ക്ലേദകഃ| രസനാസ്ഥഃ സമ്പ്രഗ്രസബോധനാത് ബോധകഃ| ശിരസ്ഥശ്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയതര്പണാത്തര്പകഃ| പര്വസ്ഥോऽസ്ഥിസന്ധിശ്ലേഷണാത് ശ്ലേഷക ഇതി||൮||
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा| स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते| आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः| रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः| शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः| पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakathanopasaMhAraH (9) · Śloka 9
ഏവമമിഷു സ്ഥാനേഷു ഭൂയിഷ്ഠമവികൃതാഃ സകലശരീരവ്യാ പിനോऽപി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ വര്തന്തേ||൯||
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhihetuH (10) · Śloka 10
തേഷാം വൃദ്ധിഹേതുര്വക്ഷ്യതേ നിദാനേഷു||൧൦||
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhikShayalakShaNe (11) · Śloka 11
സാമാന്യതശ്ച വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണമുക്തം പൂര്വാധ്യായേ||൧൧||
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddherdvaividhyaM doShANAM sa~jcayaprakopapraSamahetavaSca (12) · Śloka 12
വൃദ്ധിര്ഹി ദ്വേധാ ചയപ്രകോപഭേദേന| തത്രോഷ്ണഗുണോപഹിതാ രൂക്ഷാ ദയോ വായോഃ സഞ്ചയമാപാദയന്തി| ശീതഗുണോപഹിതാഃ പ്രകോപ മുഷ്ണഗോണോപഹിതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ പ്രശമമ്| ശീതഗുണോപ ഹിതാസ്തീക്ഷ്ണാദയഃ പിത്തസ്യ ചയമുഷ്ണഗുണോപഹിതാഃ കോപം ശീതഗുണോപഹിതാ മന്ദാദയഃ പ്രശമമ്| ശീതഗുണോപഹിതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ കഫസ്യ ചയമുഷ്ണഗുണോപഹിതാഃ കോപം തഥാ തു രൂക്ഷാദയഃ പ്രശമമ്||൧൨||
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन| तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति| शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्| शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्| शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShacayaprakopapraSamAnAM lakShaNam (13) · Śloka 13
ചയോ വൃദ്ധിഃ സ്വാധാമ്ന്യേവ പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു| വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച കോപസ്തൂന്മാര്ഗഗാമിതാ| ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമസ്വാസ്ഥ്യം രോഗസമ്ഭവഃ| സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ സമതാ വികാരാസമ്ഭവഃ ശമഃ|൧൩|
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु| विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopasthAnAnurodhena vikArasamBavaH (13) · Śloka 13
ദേഹേऽക്രുദ്ധോऽനിലവശാത്കൃത്സ്നേऽര്ദ്ധേऽവയവേऽപി വാ| ദോഷാ വികാരം കുരുതേ ഖേ വര്ഷമിവ തോയദഃ||൧൩||
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा| दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AviShkRutatamAnAM vikArANAM sa~gKyAnirdeSaH (14) · Śloka 14
അഥ പ്രകുപിതാ വാതാദയോ നാനാവിധൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപന്തി| ആവിഷ്കൃൗതതമാസ്തു വായോരശീതിര്വികാരാശ്ചത്വാരിംശത്പിത്തസ്യ വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മണഃ||൧൪||
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति| आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSItiH vAtavikArAH (15) · Śloka 15
തത്ര വാതവികാരാഃ| തദ്യഥാ-നഖഭേദോ വിപാദികാ പാദശൂലം പാദഭ്രംശഃ സുപ്തപാദതാ വാതഖുഡ്ഡതാ ഗുല്ഫഗ്രഹഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ഗൃധ്രസീ ജാനുഭേദോ ജാനുവിശ്ലേഷഃ ഉരുസാദഃ ഉരുസ്തമ്ഭഃ പങ്ഗുത്വം ഗുദഭ്രംശോ ഗുദാര്തിര്വൃഷണാക്ഷേപോ മേഢ്രസ്തമ്ഭോ വംക്ഷണാനാഹഃ ശ്രോണിഭേദോ വിഡ്ഭേദ ഉദാവര്തഃ ഖഞ്ജത്വം കുബ്ജത്വം വാമനത്വം ത്രികഗ്രഹഃ പൃഷ്ഠഗ്രഹഃ പാര്ശ്വാവമര്ദ ഉദരാവേഷ്ടോ ഹൃന്മോഹോ ഹൃദ്ദ്രവോ വക്ഷോദ്ഘര്ഷസ്തഥാ വക്ഷോപരോധോ വക്ഷസ്തോദോ ബാഹുശോഷസ്തഥാ ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോ മന്യാസ്തമ്ഭഃ കണ്ഠോദ്ധ്വംസോ ഹനുസ്തമ്ഭസ്താല്വോഷ്ഠഭേദോ ദന്തഭേദോ ദന്തശൈഥില്യം മൂകത്വം വാക്സങ്ഗഃ പ്രലാപഃ കഷായാസ്യതാ മുഖശോഷോ രസാജ്ഞത്വം ഘ്രാണനാശഃ കര്ണശൂലമശബ്ദശ്രുതിരുച്ചൈഃ ശ്രുതിര്ബാധിര്യം വര്ത്മസ്തമ്ഭോ വര്ത്മസങ്കോചസ്തിമിരമക്ഷിശൂലമക്ഷിവ്യുദാസോ ഭ്രൂവ്യുദാസഃ ശങ്ഖഭേദോ ലലാടഭേദഃ ശിരോരുക്കേശഭൂമിസ്ഫുടനമര്ദിതമേകാങ്ഗരോഗഃ സര്വാങ്ഗരോഗ ആക്ഷോപകോ ദണ്ഡകഃ ശ്രമോ ഭ്രമോ വേപഥുര്ജൃമ്ഭാ ഗ്ലാനിര്വിഷാദോ രൌക്ഷ്യം പാരുഷ്യം ശ്യാവാരുണാഭാസത്വമസ്വപ്നോऽനവസ്ഥിതചിത്തതാ ച||൧൫||
तत्र वातविकाराः| तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catvAriMSatpittavikArAH (16) · Śloka 16
പിത്തവികാരാഃ പുനഃ-ഓഷഃ പ്ലോഷഃ ദവോ ദവഥുര്വിദാഹോ ऽന്തര്ദാഹസ്ത്വഗ്ദാഹോംऽസദാഹോ ധൂമകോऽമ്ലക ഊഷ്മാധിക്യ മതിസ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധോऽവയവസദനം ശോണിക്ലേദോ മാംസക്ലേദ സ്ത്വങ്മാംസാവദരണം ചര്മദരണം രക്തകോടോ രക്തവിസ്ഫോടോ രക്തമണ്ഡലാനി രക്തപിത്തം ഹരിതത്വം ഹാരിദ്രത്വം നീലികാ കക്ഷ്യാ കാമലാ തിക്താസ്യതാ ലോഹിതഗന്ധാസ്യതാ പൂതിമുഖത്വം തൃഷ്ണാധിക്യമതൃപ്തിരാസ്യപാകോ ഗലപാകോऽക്ഷിപാകഃ പായുപാകോ മേഢ്രപാകോ ജീവാദാനം തമഃപ്രവേശോ ഹരി തഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രശകൃത്വഞ്ച||൧൬||
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viMSatiH SleShmavikArAH (17) · Śloka 17
ശ്ലേഷ്മവികാരാസ്തു-തൃപ്തിസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാऽऽധിക്യം സ്തൈമിത്യം ഗുരുഗാത്രതാऽऽലസ്യം മുഖമാധുര്യം പ്രസേകഃ ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണം മലാധിക്യം ബലാസോ ഹൃദയോപലേപഃ കണ്ഠോപലേപോ ധമനീ പ്രതിചയോ ഗലഗന്ഡോऽതിസ്ഥൌല്യം ശീതാഗ്നിത്വമുദര്ദഃ ശ്വേതാ വഭാസതാ ശ്വേതനേത്രമൂത്രശകൃത്ത്വം ച||൧൭||
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdInAM lakShaNam (18) · Śloka 18
തത്ര സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്രഃ സന്താപോ ദാഹഃ| സ്വേദാരതിമാനോഷഃ| പ്രാദേശികഃ സ്വേദരഹിതോऽഗ്ന്യര്ചിഷേവ ദാഹഃ പ്ലോഷഃ| മുഖോ ഷ്ഠതാലുഷു ദാഹോ ദവഃ| ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയേഷു ദാഹോ ദവഥുഃ| പാണിപാദാംസമൂലേഷു വിവിധഃ സന്താപോ വിദാഹഃ| കോഷ്ഠേ ദാഹോऽന്തര്ദാഹഃ| ശിരോഗ്രീവാകണ്ഠതാലുഷു ധൂമായനം ധൂമകഃ| സാന്തര്ദാഹഹൃദയശൂലോദ്ഗാരോऽമ്ലകഃ| ശോണിതസ്യ കൃഷ്ണതാ ദൌര്ഗന്ധ്യതനുത്വാനി ക്ലേദഃ| മാംസസ്യ തു കൃഷ്ണതാ ദൌര്ഗന്ധ്യഞ്ച| ബാഹ്യത്വക്സംഹതിശ്ചര്മ കോഥഃ| കോഷ്ഠഗൌരവാദാഹാരസ്പൃഹാ തൃപ്തിഃ| അന്യേ പുനരാഹുഃ-അന്നാനഭിനന്ദതാ തൃപ്തിരിവ തൃപ്തിരരോചകഃ| നിദ്രാര്ത്തസ്യേവ വിഷയാഗ്രഹണം തന്ദ്രാ| സ്തൈമിത്യം തു പ്രമീലക ഇത്യന്യൈഃ പഠിതമ്| ഉപലേപ ഇവോപലേപഃ| തദതിശയഃ പ്രതിചയോऽതിപൂരണമ്| അഗ്നേരതി മന്ദതാ ശൈത്യമ്| ഉരസോऽഭിഷ്യന്ദ ഉദര്ദഃ| കേഷാഞ്ചിച്ഛീതവേപഥുരുദര്ദഃ| അന്യേ പുനരാഹുഃ- ശീതപാനീയസംസ്പര്ശാച്ഛീതകാലേ വിശേഷതഃ| സരാഗകണ്ഡൂഃ ശോഫ സ്യാദുദര്ദഃ സ കഫോദ്ഭവഃ||൧൮||
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः| स्वेदारतिमानोषः| प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः| मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः| चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः| पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः| कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः| शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः| सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः| शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः| मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च| बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः| कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः| अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः| निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा| स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्| उपलेप इवोपलेपः| तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्| अग्नेरति मन्दता शैत्यम्| उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः| केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः| अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः| सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvikArakShudravikArayornAmakaraNavidhiH (19) · Śloka 19
മഹാവികാരാസ്തു യഥാസ്വമേവോ ദേക്ഷ്യന്തേ| ക്ഷുദ്രവികാരാഃ പുനര്യദേവാങ്ഗമാവിശന്തി തദുപപദമേവ നാമ ലഭന്തേ| യഥാ നഖശങ്ഖലലാടഭേദാഃ സാന്തര്ദാഹകണ്ഠഹൃദയോപലേപാദയഃ| തേഷാം ഹി തഥൈവ സ്വരൂപമുപദിഷ്ഠം ഭവതി||൧൯||
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते| क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते| यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः| तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavikAreShvapi cikitsopakramaH (20) · Śloka 20
സര്വേഷു തേഷു തേഷ്വനുക്തേഷു ചാന്യേഷ്വസങ്ഖ്യേയത്വാദ്വികാരേഷു ഇമാന്യേവ ദോഷാണാമാത്മലിങ്ഗാനി സകലശരീരവ്യാപീന്യവ്യ ഭിചാരീണി ച| തഥാ കര്മാണ്യുപക്രമശ്ച| തത്രാത്മലിങ്ഗാന്യായുഷ്കാമീയേ നിര്ദിഷ്ടാനി||൨൦||
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च| तथा कर्माण्युपक्रमश्च| तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM karmANi (21) · Śloka 21
കര്മാണി തു വായോഃ സ്രംസവ്യാസങ്ഗസാദഭേദതോദഹര്ഷതര്ഷവര്ത്താ ങ്ഗിമര്ദകമ്പവ്യഥവേഷ്ടഭങ്ഗശൂലശോഷസ്വാപപാരുഷ്യസൌഷിര്യസങ്കോച സ്പന്ദനാനി കഷായരസത്വം ശ്യാവാരുണവര്ണതാ ച| പിത്തസ്യ ദാഹോഷ്മപാകസ്വേദക്ലേദകോഥസ്രാവരാഗാഃ കട്വമ്ലരസത്വം ശുക്ലാരുണവര്ജ്യവര്ണതാ ച| ശ്ലേഷ്മണഃ കണ്ഡൂസ്ഥൈര്യഗൌര വോപദേഹസ്നേഹശൈത്യബന്ധനചിരകാരിത്വാനി മധുരലവണരസത്വം ശ്വേതവര്ണതാ ചേതി||൨൧||
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च| पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च| श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapilabalamatena doShasvalakShaNAni suSrutamata~jca (22) · Śloka 22
കപിലബലസ്ത്വേഷാം സ്വലക്ഷണാനി രസതോ നിര്ദിദേശ കട്വമ്ലലവണം പിത്തം സ്വാദ്വമ്ലലവണം കഫഃ| കഷായതിക്തകടുകോ വായുര്ദൃഷ്ടോऽനുമാനതഃ| സുശ്രുതഃ പുനഃ പഠതി-പിത്തം വിദഗ്ധമമ്ലതാമുപൈതി, ശ്ലേഷ്മാ ലവണതാമ്||൨൨||
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः| कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः| सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (23) · Śloka 23
തദേവമേതാനി വായ്വാദിരൂപകര്മാണ്യവഹിതഃ സമ്യഗുപലക്ഷ യേദാഗമപ്രത്യക്ഷാനുമാനൈഃ| അനന്തരഞ്ച ദേശകാലമാത്രാദീന് പ്രമാണീകൃത്യാശ്വേവോപക്രമേതേതി||൨൩||
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः| अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM triShaShTirBedAH (24) · Śloka 24
ഭവന്തി ചാത്ര വക്ഷ്യന്തേऽതഃ പരം ദോഷാ വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദതഃ| പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി സംസര്ഗസ്ത്രിധാ തത്ര തു താന്നവ| ത്രീനേവ സമയാ വൃദ്ധ്യാ ഷഡേകസ്യാതിശായനേ| ത്രയോദശ സമസ്തേഷു ഷഡ്ദ്വ്യേകാതിശയേന തു| ഏകം തുല്യാധികൈഃ ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്| പഞ്ചവിംശതിരിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ ക്ഷീണൈശ്ച താവതഃ| ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട് തേ പുനശ്ച ഷട്| ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ സവിപര്യയയാऽപി തേ| ഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിര്നിര്ദിഷ്ടാസ്ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്||൨൪||
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव| त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yugapadvRuddhisAmyakShayAnugadoShavikAravarNanam (25) · Śloka 25
രോഗ്യവസ്ഥാസു യുഗപദ് വ്രുദ്ധിസാമ്യക്ഷയാനുഗമ്| ഷട്കം ഹി ദുര്ബോധതരം വികാരൈരുപദേക്ഷ്യതേ| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം വൃദ്ധോ വായുഃ കഫക്ഷയേ| സ്ഥാനാദാദായ ഗാത്രേഷു യത്ര യത്ര വിസര്പതി| തദാ ഭേദശ്ച ദാഹശ്ച തത്ര തത്രാനവസ്ഥിതൌ| ഗാത്രോദ്ദേശേ തഥാ സ്യാതാം ബലഹാനിപരിശ്രമൌ| പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം ക്ഷീണേ പിത്തേ വായുര്യദാ ബലീ| കര്ഷേത്കുര്യാത്തദാ ശൂലം സശൈത്യസ്തമ്ഭഗൌരവമ്| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ വാതം പിത്തം വൃദ്ധം കപക്ഷയേ| സംരുണദ്ധി തദാ ദാഹഃ ശൂലം ചാസ്യോപജായതേ| പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം വൃദ്ധം പിത്തം വായുക്ഷയേ യദാ| സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാത്സ തന്ദ്രാഗൌരവം ജ്വരമ്| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ വായും വൃദ്ധഃ പിത്തക്ഷയേ കഫഃ| സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാച്ഛീതകം ഗൌരവം ജ്വരമ്| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം വൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാനിലക്ഷയേ| സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാന്മന്ദാഗ്നിത്വം ശിരോഗ്രഹമ്| നിദ്രാതന്ദ്രോപലേപാംശ്ച ഹൃദ്രോഗം ഗാത്രഗൌരവമ്| ഷ്ഠീവനം പിത്തകഫയോര്നഖാദീനാം ച പീതതാമ്||൨൫||
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्| षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ| गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ| प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली| कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्| प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते| प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्| निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktalakShaNasamAveSaH (26) · Śloka 26
യേ ദോഷവൃദ്ധിക്ഷയയോര്വികാരാഃ കീര്തിതാഃ പൃഥക്| ശേഷേഷ്വപി തു താനേവ കല്പയേത്തദ്യഥായഥമ്||൨൬||
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्| शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM saMsargAdiBirAnatyam (27-20) · Śloka 20
സംസര്ഗാദ്രസരുധിരാദിഭിസ്തഥൈഷാം ദോഷാണാം ക്ഷയസമാവിവൃദ്ധഭേദൈഃ| ആനന്ത്യം തരതമയോഗതശ്ച യാതാന് ജാനീയാദവഹിതമാനസോ യഥാസ്വമ്||൨൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷഭേദീയോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon