Adhikarana atha doShaBedIyo nAma viMSo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో దోషభేదీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByaH doShANAM samBavaH (2) · Śloka 2
వాయ్వాకాశధాతుభ్యాం వాయుః| ఆగ్నేయం పిత్తం| అంభఃపృథివీభ్యాం శ్లేష్మా||2||
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः| आग्नेयं पित्तम्| अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (3) · Śloka 3
తత్ర పక్వాశయః కటిః సక్థినీ పాదావస్థి శ్రోత్రం స్పర్శనంచ వాతస్థానాని| అత్ర చ పక్వాశయో విశేషేణ| నాభిరామాశయః స్వేదో లసికా రుధిరం చక్షుః స్పర్శనం చ పిత్తస్థానాని| అత్ర నాభిర్విశేషేణ| ఉరః కంఠః శిరః క్లోమ పర్వాణ్యామాశయో రసో మేదో ఘ్రాణం రసనం చ శ్లేష్మస్థానాని| అత్రాప్యురోవిశేషేణ||3||
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि| अत्र च पक्वाशयो विशेषेण| नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि| अत्र नाभिर्विशेषेण| उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि| अत्राप्युरोविशेषेण||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthUNABidhAnaM tatropapattiSca (4) · Śloka 4
ఇత్థమధోమధ్యోర్ధ్వసన్నివేశినా దోషత్రయేణ శరీరమాగారమివ స్థూణాత్రితయేన స్థిరీకృతం| అతశ్చ దోషా దేహస్య స్థిరీకరణాత్ స్థూణా ఇత్యుచ్యంతే||4||
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्| अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtu-mala-doSha-saMj~jAnAmupapattiH (5) · Śloka 5
ధారణాద్ ధాతవః| మలినీకరణాదాహారమలత్వాచ్చ మలాః| దూషణస్వభావత్వాదూషణస్వభావత్వాద్దోషా ఇతి||5||
धारणाद् धातवः| मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः| दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM pratyekaM pa~jcavidhatvaM vAyoH praBedasthAnakarmANi ca (6) · Śloka 6
త ఏతే ప్రత్యేకం పంచధా భిద్యంతే| తద్యథా-ప్రాణోదానవ్యానసమానాపానభేదైర్వాయుః| తత్ర ప్రాణో మూర్ధ్న్యవస్థితః కంఠోరశ్చరో బుద్ధీంద్రియహృదయమనోధమనీధారణష్ఠీవనక్షవథూద్గారప్రశ్వాసోచ్ఛ్వాసాన్నప్రవేశాదిక్రియః| ఉదాన ఉరస్యవస్థితః కంఠనాసికానాభిచరో వాక్ప్రవృత్తిప్రయత్నోర్జాబలవర్ణ స్రోతఃప్రీణనధీధృతిస్మృతిమనోబోధనాదిక్రియః| వ్యానో హృద్యవస్థితః కృత్స్నదేహచరః శీఘ్రతరగతిర్గతిప్రసారణా కుంచనోత్క్షేపావక్షేపనిమేషోన్మేషజృంభణాన్నాస్వాదనస్రోతో విశోధనస్వేదాసృక్స్రావణాదిక్రియో యోనౌ చ శుక్రప్రతిపాదనో విభజ్య చాన్నస్య కిట్టాత్సారం తేన క్రమాశో ధాతూంస్తర్పయతి| సమానోఽంతరగ్నిసమీపస్థస్తత్సంధుక్షణః పక్వా మాశయదోషమలశుక్రార్తవాంబువహః స్రోతోవిచారీ తదవల ంబనాన్నధారణపాచనవివేచంకిట్టాఽధోనయనాదిక్రియః| అపానస్త్వపానస్థితో బస్తిశ్రోణిమేఢ్రవృషణవంక్షణోరుచరో విణ్మూత్రశుక్రార్తవగర్భనిష్క్రమనాదిక్రియ ఇతి||6||
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते| तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः| तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः| उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः| व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति| समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः| अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (7) · Śloka 7
పాచకరంజకసాధకాలోచకభ్రాజకత్వభేదైః పిత్తం| తత్ర యదామాశయపక్వాశయమధ్యస్థం పంచమహాభూతాత్మకత్వేఽపి తేజోగుణోత్కర్షాత్ క్షపితసోమగుణం తతశ్చ త్యక్తద్రవస్వభావం సహకారికారణైర్వాయుక్లేదాదిభిరనుగ్రాహాద్ దహనపచనా- దిక్రియయా లబ్ధాగ్నిశబ్దం పిత్తమన్నం పచతి, సారకిత్తౌ విభజతి శేషాణి చ పిత్తస్థానాని తత్రస్థమేవానుగృహ్ణాతి తత్పాచకమిత్యుచ్యతే| ఆమాశయస్థంతు రసస్య రంజనాద్ర ంజకం| దృష్టిస్థం రూపాలోచనాదాలోచకం| త్వక్ స్థం త్వచో భ్రాజనాత్ భ్రాజకం| తదభ్యంగపరిషేకాలేపా దీన్ పాచయతి ఛాయాశ్చ ప్రకాశయతి||7||
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्| तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते| आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्| दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्| त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्| तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaNaH pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (8) · Śloka 8
అవలంబకక్లేదకబోధకతర్పకశ్లేషకత్వభేదైః శ్లేష్మా| స తూరస్థః స్వవీర్యేనా త్రికస్యాన్నవీర్యేణ చ సహ హృదయ స్యచ శేషాణాం చ శ్లేష్మస్థానానాం తత్రస్థ ఏవోదకకర్మ ణావలంబనాదవలంబక ఇత్యుచ్యతే| ఆమాశయస్త్థితోఽన్నసంఘాతస్య క్లేదనాత్క్లేదకః| రసనాస్థః సంప్రగ్రసబోధనాత్ బోధకః| శిరస్థశ్చక్షురాదీంద్రియతర్పణాత్తర్పకః| పర్వస్థోఽస్థిసంధిశ్లేషణాత్ శ్లేషక ఇతి||8||
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा| स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते| आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः| रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः| शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः| पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakathanopasaMhAraH (9) · Śloka 9
ఏవమమిషు స్థానేషు భూయిష్ఠమవికృతాః సకలశరీరవ్యా పినోఽపి వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వర్తంతే||9||
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhihetuH (10) · Śloka 10
తేషాం వృద్ధిహేతుర్వక్ష్యతే నిదానేషు||10||
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhikShayalakShaNe (11) · Śloka 11
సామాన్యతశ్చ వృద్ధిక్షయలక్షణముక్తం పూర్వాధ్యాయే||11||
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddherdvaividhyaM doShANAM sa~jcayaprakopapraSamahetavaSca (12) · Śloka 12
వృద్ధిర్హి ద్వేధా చయప్రకోపభేదేన| తత్రోష్ణగుణోపహితా రూక్షా దయో వాయోః సంచయమాపాదయంతి| శీతగుణోపహితాః ప్రకోప ముష్ణగోణోపహితాః స్నిగ్ధాదయః ప్రశమం| శీతగుణోప హితాస్తీక్ష్ణాదయః పిత్తస్య చయముష్ణగుణోపహితాః కోపం శీతగుణోపహితా మందాదయః ప్రశమం| శీతగుణోపహితాః స్నిగ్ధాదయః కఫస్య చయముష్ణగుణోపహితాః కోపం తథా తు రూక్షాదయః ప్రశమం||12||
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन| तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति| शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्| शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्| शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShacayaprakopapraSamAnAM lakShaNam (13) · Śloka 13
చయో వృద్ధిః స్వాధామ్న్యేవ ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు| విపరీతగుణేచ్ఛా చ కోపస్తూన్మార్గగామితా| లింగానాం దర్శనం స్వేషామస్వాస్థ్యం రోగసంభవః| స్వస్థానస్థస్య సమతా వికారాసంభవః శమః|13|
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु| विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopasthAnAnurodhena vikArasamBavaH (13) · Śloka 13
దేహేఽక్రుద్ధోఽనిలవశాత్కృత్స్నేఽర్ద్ధేఽవయవేఽపి వా| దోషా వికారం కురుతే ఖే వర్షమివ తోయదః||13||
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा| दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AviShkRutatamAnAM vikArANAM sa~gKyAnirdeSaH (14) · Śloka 14
అథ ప్రకుపితా వాతాదయో నానావిధైర్వికారైః శరీరముపతపంతి| ఆవిష్కౄతతమాస్తు వాయోరశీతిర్వికారాశ్చత్వారింశత్పిత్తస్య వింశతిః శ్లేష్మణః||14||
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति| आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSItiH vAtavikArAH (15) · Śloka 15
తత్ర వాతవికారాః| తద్యథా-నఖభేదో విపాదికా పాదశూలం పాదభ్రంశః సుప్తపాదతా వాతఖుడ్డతా గుల్ఫగ్రహః పిండికోద్వేష్టనం గృధ్రసీ జానుభేదో జానువిశ్లేషః ఉరుసాదః ఉరుస్తంభః పంగుత్వం గుదభ్రంశో గుదార్తిర్వృషణాక్షేపో మేఢ్రస్తంభో వంక్షణానాహః శ్రోణిభేదో విడ్భేద ఉదావర్తః ఖంజత్వం కుబ్జత్వం వామనత్వం త్రికగ్రహః పృష్ఠగ్రహః పార్శ్వావమర్ద ఉదరావేష్టో హృన్మోహో హృద్ద్రవో వక్షోద్ఘర్షస్తథా వక్షోపరోధో వక్షస్తోదో బాహుశోషస్తథా గ్రీవాస్తంభో మన్యాస్తంభః కంఠోద్ధ్వంసో హనుస్తంభస్తాల్వోష్ఠభేదో దంతభేదో దంతశైథిల్యం మూకత్వం వాక్సంగః ప్రలాపః కషాయాస్యతా ముఖశోషో రసాజ్ఞత్వం ఘ్రాణనాశః కర్ణశూలమశబ్దశ్రుతిరుచ్చైః శ్రుతిర్బాధిర్యం వర్త్మస్తంభో వర్త్మసంకోచస్తిమిరమక్షిశూలమక్షివ్యుదాసో భ్రూవ్యుదాసః శంఖభేదో లలాటభేదః శిరోరుక్కేశభూమిస్ఫుటనమర్దితమేకాంగరోగః సర్వాంగరోగ ఆక్షోపకో దండకః శ్రమో భ్రమో వేపథుర్జృంభా గ్లానిర్విషాదో రౌక్ష్యం పారుష్యం శ్యావారుణాభాసత్వమస్వప్నోఽనవస్థితచిత్తతా చ||15||
तत्र वातविकाराः| तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catvAriMSatpittavikArAH (16) · Śloka 16
పిత్తవికారాః పునః-ఓషః ప్లోషః దవో దవథుర్విదాహో ఽంతర్దాహస్త్వగ్దాహోంఽసదాహో ధూమకోఽమ్లక ఊష్మాధిక్య మతిస్వేదోఽంగగంధోఽవయవసదనం శోణిక్లేదో మాంసక్లేద స్త్వఙ్మాంసావదరణం చర్మదరణం రక్తకోటో రక్తవిస్ఫోటో రక్తమండలాని రక్తపిత్తం హరితత్వం హారిద్రత్వం నీలికా కక్ష్యా కామలా తిక్తాస్యతా లోహితగంధాస్యతా పూతిముఖత్వం తృష్ణాధిక్యమతృప్తిరాస్యపాకో గలపాకోఽక్షిపాకః పాయుపాకో మేఢ్రపాకో జీవాదానం తమఃప్రవేశో హరి తహారిద్రనేత్రమూత్రశకృత్వంచ||16||
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viMSatiH SleShmavikArAH (17) · Śloka 17
శ్లేష్మవికారాస్తు-తృప్తిస్తంద్రా నిద్రాఽఽధిక్యం స్తైమిత్యం గురుగాత్రతాఽఽలస్యం ముఖమాధుర్యం ప్రసేకః శ్లేష్మోద్గిరణం మలాధిక్యం బలాసో హృదయోపలేపః కంఠోపలేపో ధమనీ ప్రతిచయో గలగండోఽతిస్థౌల్యం శీతాగ్నిత్వముదర్దః శ్వేతా వభాసతా శ్వేతనేత్రమూత్రశకృత్త్వం చ||17||
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdInAM lakShaNam (18) · Śloka 18
తత్ర సర్వాంగీణస్తీవ్రః సంతాపో దాహః| స్వేదారతిమానోషః| ప్రాదేశికః స్వేదరహితోఽగ్న్యర్చిషేవ దాహః ప్లోషః| ముఖో ష్ఠతాలుషు దాహో దవః| చక్షురాదీంద్రియేషు దాహో దవథుః| పాణిపాదాంసమూలేషు వివిధః సంతాపో విదాహః| కోష్ఠే దాహోఽంతర్దాహః| శిరోగ్రీవాకంఠతాలుషు ధూమాయనం ధూమకః| సాంతర్దాహహృదయశూలోద్గారోఽమ్లకః| శోణితస్య కృష్ణతా దౌర్గంధ్యతనుత్వాని క్లేదః| మాంసస్య తు కృష్ణతా దౌర్గంధ్యంచ| బాహ్యత్వక్సంహతిశ్చర్మ కోథః| కోష్ఠగౌరవాదాహారస్పృహా తృప్తిః| అన్యే పునరాహుః-అన్నానభినందతా తృప్తిరివ తృప్తిరరోచకః| నిద్రార్త్తస్యేవ విషయాగ్రహణం తంద్రా| స్తైమిత్యం తు ప్రమీలక ఇత్యన్యైః పఠితం| ఉపలేప ఇవోపలేపః| తదతిశయః ప్రతిచయోఽతిపూరణం| అగ్నేరతి మందతా శైత్యం| ఉరసోఽభిష్యంద ఉదర్దః| కేషాంచిచ్ఛీతవేపథురుదర్దః| అన్యే పునరాహుః- శీతపానీయసంస్పర్శాచ్ఛీతకాలే విశేషతః| సరాగకండూః శోఫ స్యాదుదర్దః స కఫోద్భవః||18||
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः| स्वेदारतिमानोषः| प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः| मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः| चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः| पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः| कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः| शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः| सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः| शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः| मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च| बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः| कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः| अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः| निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा| स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्| उपलेप इवोपलेपः| तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्| अग्नेरति मन्दता शैत्यम्| उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः| केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः| अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः| सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvikArakShudravikArayornAmakaraNavidhiH (19) · Śloka 19
మహావికారాస్తు యథాస్వమేవో దేక్ష్యంతే| క్షుద్రవికారాః పునర్యదేవాంగమావిశంతి తదుపపదమేవ నామ లభంతే| యథా నఖశంఖలలాటభేదాః సాంతర్దాహకంఠహృదయోపలేపాదయః| తేషాం హి తథైవ స్వరూపముపదిష్ఠం భవతి||19||
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते| क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते| यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः| तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavikAreShvapi cikitsopakramaH (20) · Śloka 20
సర్వేషు తేషు తేష్వనుక్తేషు చాన్యేష్వసంఖ్యేయత్వాద్వికారేషు ఇమాన్యేవ దోషాణామాత్మలింగాని సకలశరీరవ్యాపీన్యవ్య భిచారీణి చ| తథా కర్మాణ్యుపక్రమశ్చ| తత్రాత్మలింగాన్యాయుష్కామీయే నిర్దిష్టాని||20||
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च| तथा कर्माण्युपक्रमश्च| तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM karmANi (21) · Śloka 21
కర్మాణి తు వాయోః స్రంసవ్యాసంగసాదభేదతోదహర్షతర్షవర్త్తా ంగిమర్దకంపవ్యథవేష్టభంగశూలశోషస్వాపపారుష్యసౌషిర్యసంకోచ స్పందనాని కషాయరసత్వం శ్యావారుణవర్ణతా చ| పిత్తస్య దాహోష్మపాకస్వేదక్లేదకోథస్రావరాగాః కట్వమ్లరసత్వం శుక్లారుణవర్జ్యవర్ణతా చ| శ్లేష్మణః కండూస్థైర్యగౌర వోపదేహస్నేహశైత్యబంధనచిరకారిత్వాని మధురలవణరసత్వం శ్వేతవర్ణతా చేతి||21||
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च| पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च| श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapilabalamatena doShasvalakShaNAni suSrutamata~jca (22) · Śloka 22
కపిలబలస్త్వేషాం స్వలక్షణాని రసతో నిర్దిదేశ కట్వమ్లలవణం పిత్తం స్వాద్వమ్లలవణం కఫః| కషాయతిక్తకటుకో వాయుర్దృష్టోఽనుమానతః| సుశ్రుతః పునః పఠతి-పిత్తం విదగ్ధమమ్లతాముపైతి, శ్లేష్మా లవణతాం||22||
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः| कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः| सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (23) · Śloka 23
తదేవమేతాని వాయ్వాదిరూపకర్మాణ్యవహితః సమ్యగుపలక్ష యేదాగమప్రత్యక్షానుమానైః| అనంతరంచ దేశకాలమాత్రాదీన్ ప్రమాణీకృత్యాశ్వేవోపక్రమేతేతి||23||
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः| अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM triShaShTirBedAH (24) · Śloka 24
భవంతి చాత్ర వక్ష్యంతేఽతః పరం దోషా వృద్ధిక్షయవిభేదతః| పృథక్ త్రీన్ విద్ధి సంసర్గస్త్రిధా తత్ర తు తాన్నవ| త్రీనేవ సమయా వృద్ధ్యా షడేకస్యాతిశాయనే| త్రయోదశ సమస్తేషు షడ్ద్వ్యేకాతిశయేన తు| ఏకం తుల్యాధికైః షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్| పంచవింశతిరిత్యేవం వృద్ధైః క్షీణైశ్చ తావతః| ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్ తే పునశ్చ షట్| ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా సవిపర్యయయాఽపి తే| భేదా ద్విషష్టిర్నిర్దిష్టాస్త్రిషష్టిః స్వాస్థ్యకారణం||24||
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव| त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yugapadvRuddhisAmyakShayAnugadoShavikAravarNanam (25) · Śloka 25
రోగ్యవస్థాసు యుగపద్ వ్రుద్ధిసామ్యక్షయానుగం| షట్కం హి దుర్బోధతరం వికారైరుపదేక్ష్యతే| ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం వృద్ధో వాయుః కఫక్షయే| స్థానాదాదాయ గాత్రేషు యత్ర యత్ర విసర్పతి| తదా భేదశ్చ దాహశ్చ తత్ర తత్రానవస్థితౌ| గాత్రోద్దేశే తథా స్యాతాం బలహానిపరిశ్రమౌ| ప్రకృతిస్థం కఫం క్షీణే పిత్తే వాయుర్యదా బలీ| కర్షేత్కుర్యాత్తదా శూలం సశైత్యస్తంభగౌరవం| ప్రకృతిస్థం యదా వాతం పిత్తం వృద్ధం కపక్షయే| సంరుణద్ధి తదా దాహః శూలం చాస్యోపజాయతే| ప్రకృతిస్థం కఫం వృద్ధం పిత్తం వాయుక్షయే యదా| సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాత్స తంద్రాగౌరవం జ్వరం| ప్రకృతిస్థం యదా వాయుం వృద్ధః పిత్తక్షయే కఫః| సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాచ్ఛీతకం గౌరవం జ్వరం| ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం వృద్ధః శ్లేష్మానిలక్షయే| సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాన్మందాగ్నిత్వం శిరోగ్రహం| నిద్రాతంద్రోపలేపాంశ్చ హృద్రోగం గాత్రగౌరవం| ష్ఠీవనం పిత్తకఫయోర్నఖాదీనాం చ పీతతాం||25||
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्| षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ| गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ| प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली| कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्| प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते| प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्| निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktalakShaNasamAveSaH (26) · Śloka 26
యే దోషవృద్ధిక్షయయోర్వికారాః కీర్తితాః పృథక్| శేషేష్వపి తు తానేవ కల్పయేత్తద్యథాయథం||26||
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्| शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM saMsargAdiBirAnatyam (27-20) · Śloka 20
సంసర్గాద్రసరుధిరాదిభిస్తథైషాం దోషాణాం క్షయసమావివృద్ధభేదైః| ఆనంత్యం తరతమయోగతశ్చ యాతాన్ జానీయాదవహితమానసో యథాస్వం||27|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషభేదీయో నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon