7. annsvarūpavijñānīyaḥ

Adhikarana athAnnasvarupavij~jAnIyo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातोऽन्न्स्वरुपविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana (1) SUkadhAnyavargaH,SAliBedAH teShAM sAmAnyaguNAshca (2) · Śloka 2

रक्तो महानू सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः| शारामुख़ो दीर्घशूको लोघ्रशूकः सुगन्धिकः| पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरशारिवौ| कञ्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः| लाङ्गला लोहवालाख़्याः कर्दमाः शीतभीरुकाः| पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः| स्वादुपाकरसाः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः| कषायानुरसाः पथ्या लग़वो मूत्रला हिमाः||२||

Adhikarana shUkajeshu raktashAlyAdInAM yathottaramavaratvam (3) · Śloka 3

शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा| महांस्तं चानु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे||३||

Adhikarana yavakAdInAM yathApUrvamavaratvam (4) · Śloka 4

यवका हायनः पांसुवाप्यनैषधकादयः| स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः| सृष्टमूत्रपुरिषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः||४||

Adhikarana vrIhiShu ShaShTikasya shraiShThyam (5) · Śloka 5

स्निग्धो ग्राहि लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः| षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः||५||

Adhikarana mahAvrIhyAdInAM ShaShTikAt hInaguNatvam (6) · Śloka 6

ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः| कुक्कटाण्डकलाबाक्षपारावतकसूकराः| वरकोद्दालकोज्जालचीनशारददर्दुराः| गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः||६||

Adhikarana itaravrIhiguNAH (7) · Śloka 7

स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः||७||

Adhikarana pATalavrIhiguNAH (8) · Śloka 8

बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||८||

Adhikarana ka~ggvAditRuNadhAnyAnAM sAmAnyaguNAH ka~ggvAdInAM visheShaguNAH (9) · Śloka 9

कङ्गुकोद्रवजूर्णाह्वगदीवरुणपादिकाः| श्यामाकतोयश्यामाकहस्तिश्यामाकशिल्बिकाः| शिशिरोद्दालनीवारवरूकबरकोत्कटाः| मधूलिकान्तनिर्गण्डीवेणुपर्णीप्रशान्तिकाः| गवेधुकाण्डलौहित्यतोयपर्णीमुकुन्दराः| कफपित्तहरा रूक्षः कषायमधुरा हिमाः| वातला बद्धविण्मूत्रा लघवो लेखनात्मकाः| भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुर्बृंहणी गुरुः| कोरदूषः परं ग्राहि स्पर्शे शीतो विषापहः| उद्दालकस्तु वीर्योष्णो नीवारः श्लेष्मवर्धनः| शीतवीर्या विशेषेण स्निग्धा वृष्या मधूलिका||९||

Adhikarana yavAdInAM guNAH (10) · Śloka 10

रूक्षः शीतो गुरुःस्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः| वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफाञ्जयेत्| पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्| गुणैर्न्यूनतरा ज्ञेया यवादनु यवाह्वयाः| उष्णाः सरा वेणुयवाः कषाया वातपित्तलाः||१०||

Adhikarana godhUmaguNAH (11) · Śloka 11

वृष्यः शीतो गुरूः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा| सन्धानकारि मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः| पथ्या नन्दीसुखी शीता कषाया मधुरा लघुः||११||

Adhikarana (2) shimbidhAnyavargaH shimbIparicayasteShAM sAmAnyaguNAshca (12) · Śloka 12

शिम्बिजा मुद्गमङ्गल्यवनमुद्गमकुष्ठकाः| मसूरकफलाढक्यश्चणकाश्च पृथग्विधाः| कषायस्वादुलघवो विबन्धाध्मानकारिणः| रूक्षा बद्धमलाः शीता विपाके कटुका हिताः| पित्तासृक्कफमेदस्सु सूपालेपादियोजनात्||१२||

Adhikarana mudgaguNAH (13) · Śloka 13

सूप्यानामुत्तमा मुद्गा लघीयांसोऽल्पमारुताः| हरितास्तेष्वपिवरा.....................||१३||

Adhikarana makuShThamasuraguNAH (14) · Śloka 14

........................ंअकुष्ठाः क्रिमिकारिणः| वर्ण्याः परं प्रलेपाद्यैर्मसूरा ग्राहिणो भृशम्||१४||

Adhikarana rAjamAShaguNAH (15) · Śloka 15

राजमाषो गुरुर्भूरिशकृद्रूक्षोऽतिवातः||१५||

Adhikarana kulatthaguNAH (16) · Śloka 16

कषायस्वादुरूक्षोष्णा कुलत्था रक्तपित्तलाः| पीनसाश्वासकासार्शोहिध्मानाहकफानिलान्| घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं दृष्टिं शोफं तथोदरम्| ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः||१६||

Adhikarana niShpAvaguNAH (17) · Śloka 17

निष्पावस्तु सरो रूक्षः कषायमधुरो गुरुः| पाकेऽम्लो वातविष्टम्भी स्तन्यमूत्रास्रपित्तकृत्| उष्णो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः||१७||

Adhikarana mAShaguNAH (18) · Śloka 18

माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः| गुरुष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिर्विरेककृत्||१८||

Adhikarana kAkANDolAtmaguptayorguNAH (19) · Śloka 19

फलानि गुणवद्विद्यात् काकाण्डोलात्मगुप्तयोः||१९||

Adhikarana kuSAmrashimbiguNAH (20) · Śloka 20

कुशाम्रशिम्बी मधुरा वातापित्तहरा हिमा||२०||

Adhikarana anuktaSimbidhAnyAnAM sAmAnyaguNAH (21) · Śloka 21

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः| स्नेहाढ्या बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||२१||

Adhikarana tilaguNAH (22) · Śloka 22

स्निग्धोष्णतिक्तकटुकः कषायमधुरस्तिलः| मेध्यः केश्यो गुरुर्वर्ण्यः स्पर्शशीतोऽनिलापहः| अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्निकफपित्तकृत्| कृष्णः प्रशस्तस्तमनु शुक्लस्तमनु चारुणः||२२||

Adhikarana atasIguNAH (23) · Śloka 23

स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः| दृक्छुक्रहृत्कटुः पाके.....................||२३||

Adhikarana kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

.......................तद्वद्बीजं कुसुम्भजम्||२४||

Adhikarana mAShayavakayoravaratvaM shimbishUka- dhAnyorvarAvaratvam (25) · Śloka 25

माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकः शूकजेषु च||२५||

Adhikarana navapurANAdidhAnyaguNAHsUpyasya laghutvAva (26) · Śloka 26

नवं धान्यमभिष्यन्दि सेक्यं केदारजं च यत्| लघु वर्षोषितं दग्धभूमिजं स्थलसम्भम्| शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्||२६||

Adhikarana (3) kRutAnnavargaH maNDapeyAdInAM yathApUrva lAghavam| (27) · Śloka 27

मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्| यथापूर्व............................||२७||

Adhikarana maNDaguNAH (28) · Śloka 28

.................शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः| तृङ्गानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्| स्रोतोमार्दवकृत्स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्||२८||

Adhikarana peyAguNAH (29) · Śloka 29

क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा| मलानुलोमिनी पथ्या पेया दीपनपाचनी||२९||

Adhikarana vilepIguNAH (30) · Śloka 30

विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता| व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम्||३०||

Adhikarana odanasya gurulAghavam (31) · Śloka 31

सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नस्त्यक्तोष्मा चौदनो लघुः| यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः| विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः||३१||

Adhikarana dravyakriyAdibhiH kRutAnnasya gurulAghavaM peyAdInAM guNAH (32) · Śloka 32

इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्||३२||

Adhikarana mAMsaraguNAH (33) · Śloka 33

शुष्यतां व्याधिमुक्तानां शुद्धानां शुद्धिकांक्षिणाम्| कृशक्षामतोरस्कक्षीणधात्विन्द्रियौजसाम्| दृष्टिश्रवणवहन्यायुर्बलवर्णस्वरार्थिनाम्| भग्नविश्लिष्टसंधीना व्रणिनां वातरोगिणाम्| हृद्यः पथ्यंः परं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो रसः||३३||

Adhikarana maudgarasaguNAH (34) · Śloka 34

मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्||३४||

Adhikarana kaulattharasaguNAH (35) · Śloka 35

वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनिप्रतूनिजित्||३५||

Adhikarana mAShasUpaguNAH (36) · Śloka 36

प्रभूताभ्यन्तरमलो माषसूपः परं स्मृतः||३६||

Adhikarana khalakAmbalikaguNAH (37) · Śloka 37

खलकाम्बलिकौ हृद्यौ च्छेदिनौ स्वौषधानुगौ||३७||

Adhikarana rasayUShakhalAnAM lakShaNAni (38) · Śloka 38

पिशितेन रसस्तत्र यूषो धान्यैः खलः फलैः||३८||

Adhikarana kAmbalikalakShaNam (39) · Śloka 39

मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः||३९||

Adhikarana mAMsarasAdInAM kRutAkRutalakShaNam (40) · Śloka 40

ज्ञेयाः कृताकृतास्ते तु स्नेहादियुतवर्जिताः||४०||

Adhikarana dakalAvaNikalakShaNam (41) · Śloka 41

अल्पमांसादयः स्वच्छा दकलावणिकाः स्मृताः||४१||

Adhikarana yUShAdInAmuttarottaraM gurutvam (42) · Śloka 42

विद्याद्यूषे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम्| गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादुष्वेषु पृथक् तथा||४२||

Adhikarana tilapiNyAkavikRutyAdInAM guNAH (43) · Śloka 43

तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्| चाण्डाकीवटकं दृग्घ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु||४३||

Adhikarana parpaTakShAraparpaTayorguNAH (44) · Śloka 44

पर्पटा लघवो रूच्या लघीयान् क्षारपर्पटः||४४||

Adhikarana rAgaShADavayoguNAH (45) · Śloka 45

हृद्या वृष्या रुचिकरा गुरवो रागषाडवाः| प्रीणना भ्रमतृट्च्छर्दिमदमूर्च्छाश्रमच्छिदः||४५||

Adhikarana manthaguNAH rasAlAguNAH (47) · Śloka 47

तृट्च्छर्दिश्रमनुन्मन्थः शीतः सद्योबलप्रदः| प्रमेहक्षयकुष्ठानि न च स्युर्मन्थपायिनः||४६|| रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा||४७||

Adhikarana pAnakaguNAH (48) · Śloka 48

श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु| विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्||४८||

Adhikarana lAjAguNAH (49) · Śloka 49

लाजास्तृटूच्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः| कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः||४९||

Adhikarana pRuthukaguNAH (50) · Śloka 50

पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः||५०||

Adhikarana dhAnAguNAH (51) · Śloka 51

धानाविष्टम्भिनी रुक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः||५१||

Adhikarana saktuprabhRutInAM guNAH (52) · Śloka 52

कण्ठनेत्रामयक्षुत्तृट्श्रमछर्दिव्रणापहाः| सक्तवो लघवः पानात् सद्य एव बलप्रदाः| निचयात् कठिना गुर्वी प्रोक्ता पिण्डी मृदुर्लघुः| सक्तूनाम् द्रवतायोगाल्लघीयस्यवलेहिका| शष्कुलीमोदकादीनां व्याख्यातैवं च कल्पना||५२||

Adhikarana saktubhakShaNe niyamAH (53) · Śloka 53

नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्| न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्वा सक्तूनध्यन्न वा बहुन्||५३||

Adhikarana karkandhubadarAdi saktuguNAH (54) · Śloka 54

कर्कन्धुबदरादीनां श्रमतृष्णाक्लमच्छिदः| सक्तबोऽम्लरसा हृघा यथाद्रव्यगुणाश्च ते||५४||

Adhikarana piNyAkaguNAH (55) · Śloka 55

पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः||५५||

Adhikarana veSavAraguNAH (56) · Śloka 56

वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः||५६||

Adhikarana mudgAdijAnAM veSavArANAM guNAH (57) · Śloka 57

मुद्गाजिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः||५७||

Adhikarana kukUlAdipakvAnAmapUpAnAM yathottaraM laGutvamGAryAdInAM yathottaraM gurutvam (58) · Śloka 58

कुकूलकर्परभ्राष्टकन्द्वङ्गारविपाचितान्| एकयोनीन् सघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्| घारी केडरिकाद्याश्च गुरवश्च यथोत्तरम्||५८||

Adhikarana (4) mAMsavargaH mRugavargaH (59) · Śloka 59

हरिणैणकुरङ्गर्श्यगोकर्णमृगमातृकाः| कालपुच्छकचारुष्कवरपोतशशोरणाः| श्वदंष्ट्रामशरभकोहकारकशम्भराः| करालकृतमालौ च पृषतश्च मृगाः स्मृताः||५९||

Adhikarana viShkiravargaH (60) · Śloka 60

लाववातीकवर्तीररक्तवर्त्मककक्कुभाः| कपिञ्जलोपचक्राख्याचकोररुरुबाहवः| वर्तको वर्तिका चेति तित्तिरिः क्रकरः शिखी| ताम्रचूडाख्यवरकगोनर्दगिरिवर्तिकाः| तथा शारपदेन्द्राह्ववारटाश्चेति विष्किराः||६०||

Adhikarana pratudavargaH (61) · Śloka 61

शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टी जीवजीवकः| खञ्जरीटकहारीतदुर्नामारिकृशाग्रहाः| लट्वा लडूषो वटहा गोक्ष्वेलो डिण्डिमाणवः| जटी दुन्दुभिपार्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः| शारिकाशुकशार्ङ्गाचिरीटीककुयष्टिकाः| मञ्जरीयकदात्यूहगोधापुत्रप्रियात्मजाः| कलविङ्कः परभृतः कपोतोऽङ्गारचूडकः| पारावतः पाणविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः||६१||

Adhikarana bileSayavargaH (62) · Śloka 62

श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुली मृगः| भेकचिल्लटकूचीका गोधाशल्यकशाण्डकाः| वृषाहिकदलीश्वाविन्नकुलाद्या बिलेशयाः||६२||

Adhikarana prasahavargaH (63) · Śloka 63

गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः| मार्जारमूषिकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः| लोपाकजम्बुकश्येनचाषोलूकश्ववायसाः| शशघ्नीभासकुररगृध्रवेश्यकुलिङ्गकाः| धूमिका मधुहा चेति प्रसहामृगपक्षिणः||६३||

Adhikarana mahAmRugAH (64) · Śloka 64

महिषन्यङ्कुरोहीतवराहरुरुवारणाः| सुमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः||६४||

Adhikarana jalacArivargaH (65) · Śloka 65

हंससारसकादम्बबककारण्डवप्लवाः| मृणालकण्ठचक्राह्वबलाका रक्तशीर्षकाः| उत्क्रोशपुण्डरीकाक्षशरारीमणितुण्डकाः| काकतुण्डघनारावमद्गुक्रौञ्चाम्बुकुक्कुटाः| नंद्यास्यमल्लिकाद्याश्च पक्षिणो जलचारिणः||६५||

Adhikarana matsyavargaH (66) · Śloka 66

मत्स्यारोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः| शुक्तिशङ्ह्खोद्रुशम्बूकशफरीवर्त्मिचन्द्रिकाः| बोलूकीनक्रमकरशिशुमारतिमिङ्गलाः| राजी चिलिचिमाद्याश्च मांसमित्याहुरष्टधा||६६||

Adhikarana ajAvyoH yojyanishcayaH (67) · Śloka 67

योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते||६७||

Adhikarana mAMsasya traividhyAdi (68) · Śloka 68

अद्यान्त्या जाङ्ह्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ| विकीर्यादिक्रियायोगैर्भक्षणाद्विष्किरादयः||६८||

Adhikarana jA~ggalamAMsaguNAH (69) · Śloka 69

तत्र बद्धमला रुच्या मांसानामुत्तमा हिमाः| कषायस्वादुविशदा लघवो जाङ्गला हिताः| पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६९||

Adhikarana hariNaiNayorvarNAH guNASca (70) · Śloka 70

ताम्रोऽत्र हरिणः कृष्णस्त्वेणो हृद्यस्त्रिदोषजित्| लघीयान् षड्रसश्चासौ............................||७०||

Adhikarana shashaguNAH (71) · Śloka 71

........................ग्राहि रूक्षो हिमः शशः| कटुपाकोऽग्निकृत् पथ्यः सन्निपातेऽनिलावरे||७१||

Adhikarana lAvakapi~jjalayorguNAH (72) · Śloka 72

तद्वल्लवोऽप्यरूक्षस्तु किञ्चिद्रूक्षः कपिञ्जलः||७२||

Adhikarana vanyapArAvatakapotayorguNAH (73) · Śloka 73

पारावताः कपोताश्च तद्वद्वन्याः सुपूजिताः||७३||

Adhikarana vartakAdInAM sAmAnyaguNAH (74) · Śloka 74

ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः||७४||

Adhikarana tittiriguNAH (75) · Śloka 75

तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृ ग्राही वर्ण्योऽनिलोक्तसन्निपातहरः परम्| धन्वानूपविचारित्वात् स्निग्धोष्णागुरूबृंहणः||७५||

Adhikarana mayUraguNAH (76) · Śloka 76

नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्||७६||

Adhikarana kukkuTaguNAH (77) · Śloka 77

तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यो ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः||७७||

Adhikarana krakaropacakrakaguNAH (78) · Śloka 78

मेधानलकरा हृद्याः क्रकराः सोपचक्रकाः||७८||

Adhikarana kANakapotaguNAH (79) · Śloka 79

गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्||७९||

Adhikarana bileSayAdivargANAM yathottaraM gurutvAdisAmAnyaguNASca (80) · Śloka 80

गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्| मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः||८०||

Adhikarana mahAmRugaguNAH (81) · Śloka 81

शीतामहामृगास्तेषु.................................||८१||

Adhikarana prasahaguNAH (82) · Śloka 82

.................................क्रव्यादाः प्रसहाः पुनः| चक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमांसलाः कटुपाकिनः| जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः||८२||

Adhikarana godhAmUShakaguNAH (83) · Śloka 83

गोधा नियच्छति विषं मूषिकः शुक्रकरः||८३||

Adhikarana gomAMsaguNAH (84) · Śloka 84

शुष्ककासश्रमात्याग्निविषमज्वरपीनसान्| कार्श्यकेवलवातंश्च गोमांसं सन्नियश्चति||८४||

Adhikarana caTakaguNAH (85) · Śloka 85

चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्||८५||

Adhikarana mahiShaguNAH (86) · Śloka 86

गुरुष्णो महिषः स्निग्धः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्||८६||

Adhikarana varAhaguNAH (87) · Śloka 87

तद्वद्वराहः श्रमाह रुचिशुक्रबलप्रदः||८७||

Adhikarana haMsaguNAH (88) · Śloka 88

हंसः स्वरकरः पित्तरक्तजिन्मेदुरो हिमः||८८||

Adhikarana matsyasAmAnyaguNAH (89) · Śloka 89

कफपित्तकरा मत्स्याः परं पवननाशनाः||८९||

Adhikarana rohitamatsyacilicimayorguNAH (90) · Śloka 90

प्रतिस्रोतोविचारित्वादाकाशप्लवनेन च| नित्यं शैवालभक्षत्वाद्दिवास्वप्नविवर्जनात्| रोहितः प्रवरस्तेषां परं चिलिचिमोऽवरः| अगोचरविचारित्वात् सर्वदोषकरो हि सः||९०||

Adhikarana kulIraguNAH (91) · Śloka 91

कुलीरः परमं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो गुरुः||९१||

Adhikarana AjamAMsaguNAH (92) · Śloka 92

नातिशीतगुरुस्निग्धं मासंमाजमदोषलम्| शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृहणम्||९२||

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (93) · Śloka 93

विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्||९३||

Adhikarana tyAjyaM mAMsam (94) · Śloka 94

अतिमेद्यं त्यजेन्मांसं हतं व्याधिविषोधकैः| स्वयं मृतं धूमपूर्णमगोचरभृतं कृशम्||९४||

Adhikarana praSastaM mAMsam (95) · Śloka 95

सद्योहतं वयस्थं च शुद्धं सुरभि शस्यते||९५||

Adhikarana svasvavargeShveNAdInAM varatvam (96) · Śloka 96

एणः कुरङ्गो हरिणः शशो लावः कपिञ्जलः| तित्तिरिः क्रकरो गोधा श्वाविड्गृध्रो मृगाधिपः| तथैव शारिका न्यङ्कुर्हंसौ रोहितकच्छपौ| वर्त्मी चाग्र्याः स्ववर्गेषु.......................||९६||

Adhikarana vareShu pravarAH (97) · Śloka 97

................................प्रवरास्तेष्वपि स्मृताः| लावैणगोधाः सिंहश्च..................................||९७||

Adhikarana svasvavargeShu ninditAH (98) · Śloka 98

.......................................... निन्दितौ गौः सदर्दुरः| ऋश्यः काणकपोतश्च शोषमुक्तं यथायथम्||९८||

Adhikarana aNDAnAM gurutvaM, bAlavRuddhayormAMsaguNAHmAMsAnAM gurulAghavam (99) · Śloka 99

गुरुण्यण्डानि बालानां कषायमधुरं पलम्| वृद्धानाम् स्नायुभूयिष्ठमबल्यं गुरुदोषलम्| पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी गर्भिणी गुरुह्| लघुर्योषिच्चतुष्पास्तु विहङ्गेषु पुनः पुमान्| शिरःस्कन्धादीनां यथापूर्वं गौरवम् शिरस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्नोश्च गौरवम्| तथाऽऽमपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्देशेत्| शोणितादीनां यथोत्तरं गौरवम् शोणितप्रभृतीनाञ्च धातूनामुत्तरोत्तरम्| मांसाद् गरीयो वृषणमेढ्रवृक्कयकृद्गुदम्||९९||

Adhikarana (5)shAkavargaH pAThAdishAkasAmAnyaguNAH (100) · Śloka 100

शाकं पाठा शटी श्रूषा सुनिषण्ड सतीनजं| त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्||१००||

Adhikarana suniShaNNakaguNAH (101) · Śloka 101

सुनिषण्णोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु...........................||१०१||

Adhikarana rAjakShavavAstukaguNAH (102) · Śloka 102

...................राजक्षवः परम्| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नः वर्च्चोभेदी तु वास्तुकः||१०२||

Adhikarana kAkamAcIguNAH (103) · Śloka 103

हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी| काकमाची सरा सवर्या......................||१०३||

Adhikarana cA~ggerIguNAH (104) · Śloka 104

.......................चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी| ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः||१०४||

Adhikarana paTolAdInAM sAmAnyaguNAH (105) · Śloka 105

पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गेष्टावल्गुजामृताः| वेत्राग्रबृहतीवासाकुन्तलीतिलपर्णिकाः| मण्डूकपर्णीकर्क्कोटकारवेल्लकपर्पटाः| नाडीकलायगोजिह्वा वार्त्ताकं वनतिक्तकम्| करीरं कूलकं नन्दी कुवेला शकुलादनी| कठिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्क्कशम्| तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्||१०५||

Adhikarana paTolaguNAH (106) · Śloka 106

हृद्यं पटोलं क्रिमिनुत्स्वादुपाकं रुचिप्रदम्||१०६||

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (107) · Śloka 107

पित्तलं दीपनं भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्||१०७||

Adhikarana vRuShaguNAH (108) · Śloka 108

वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्||१०८||

Adhikarana kAravellaguNAH (109) · Śloka 109

कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफपित्तजित्||१०९||

Adhikarana vArtAkaguNAH (110) · Śloka 110

वार्ताकं कटुतिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्| सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्||११०||

Adhikarana karIraguNAH (111) · Śloka 111

करीरमाध्मानकरं कषायं स्वादुतिक्तकं||१११||

Adhikarana koSAtakAvalgujaguNAH (112) · Śloka 112

कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ||११२||

Adhikarana SyAmAdInAM sAmAnyaguNAH (113) · Śloka 113

श्यामाशाल्मतिकाश्मर्यभञ्जीकर्णकयूथिकाः| वृक्षादिनीक्षीरवृक्षबिम्बीतनिकवृक्षकाः| लोध्रः शणः कच्छुदारः सशेलुर्वृषमुष्टिका| भल्लातकः कोविदारः कमलोत्पलकिंशकुम्| पटोलादिगुणं स्वादु कषायं पित्तजित् परम्||११३||

Adhikarana Ba~jjIguNAH (114) · Śloka 114

बद्धमूत्रा सरा भञ्जी............................||११४||

Adhikarana SatAvarya~gkuraguNAH (115) · Śloka 115

............................करीरं स्यादभीरुजम्| सतिक्तं लघु चक्षुष्यं वृष्यं दोषत्रयप्रणुत्||११५||

Adhikarana taNDulIyaguNAH (116) · Śloka 116

तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघुः| मदपित्तविषास्रघ्नो ....................................||११६||

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (117) · Śloka 117

................ंउञ्जातं वातपित्तजित्| स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्रकृत् परम्||११७||

Adhikarana pAlakyAguNAH (118) · Śloka 118

पालक्या पिच्छिला गुर्वी श्लेष्मला भेदिनी हिमाः||११८||

Adhikarana upodikAcu~jcuguNAH (119) · Śloka 119

मदघ्न्युपोदका चुञ्चुर्ग्राही तौ पूर्ववत्तथा||११९||

Adhikarana vidArIguNAH (120) · Śloka 120

विदारी वातपित्तघ्नी मूत्रला स्वादु शीतला| जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वी वृष्या रसायनी||१२०||

Adhikarana jIvantIguNAH (121) · Śloka 121

चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा| शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु||१२१||

Adhikarana bhaNDyAditrayaguNAH (122) · Śloka 122

वातपित्तहरा भण्डी पर्वणी पर्वपुष्पिका||१२२||

Adhikarana kUShmANDAdInAM sAmAnyaguNAH (123) · Śloka 123

कूष्माण्डतुम्बकालिङ्गकर्कारूर्वारुतिण्डिशम्| तथा त्रपुसचीनाकचिर्भिटं कफवातकृत्| भेदी विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु||१२३||

Adhikarana kUShmANDaguNAH (124) · Śloka 124

वल्लीफलानां प्रवरं कूष्माण्डं वातपिताजित्| बस्तिशुद्धिकरं वृष्यं............................||१२४||

Adhikarana trapusaguNAH (125) · Śloka 125

..................त्रपुसं त्वतिमूत्रलम्||१२५||

Adhikarana tumbaguNAH (126) · Śloka 126

तुम्बं रूक्षतरं ग्राहि......................||१२६||

Adhikarana avasthABedena kAli~ggAdiguNAH (127) · Śloka 127

.........................कालिङ्गोर्वारुचिर्भिटम्| बालं पित्तहरं शीतं विद्यात् पक्वमथोऽन्यथा| शीर्णवृन्तं तु सक्षारं पित्तलं कफवातजित्| रोचनं दीपनं हृद्यमष्ठीलानाहनुल्लघु||१२७||

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (128) · Śloka 128

मृणालबिसशालूकश्रृङ्गाटककशेरुकाः| नन्दीमाषककेलूटक्रौञ्चादनकलोड्यकम्| सतरूढं कदम्बं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु||१२८||

Adhikarana kalambAdiguNAH (129) · Śloka 129

कलम्बुनालिकामाषकठिञ्जरकुतुम्बकम्| चिल्लीलट्वाकनिष्पावकुरूटकगवेधुकाः| यातुका सालकल्याणी श्रीपर्णी पीलुपर्णिका| कुमारी जीवलोणीका यवशाकसुवर्चलाः| कुष्माण्डनीलिनी स्वर्चा वृकधूमकलक्ष्मणा| आलूपानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि रालकः| जीवन्तिकञ्चुञ्चुपर्णीप्रपुन्नाटकुबेरकम्| स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु| शीतलं सृष्टविण्मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति| स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं नातिदोषलम्||१२९||

Adhikarana cillIguNAH (130) · Śloka 130

लघुपत्रा तु या चिल्ली सा वास्तुकसमा मता||१३०||

Adhikarana takkArIvaraNayorguNAH (131) · Śloka 131

तक्कारीवरणं स्वादु सतिक्तं कफवातजित्||१३१||

Adhikarana varShABUkAlaSAkAnAM guNAH (132) · Śloka 132

वर्षाभ्वौ कालशाकं च सक्षारं कटु तिक्तकम्| दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्||१३२||

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (133) · Śloka 133

दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः||१३३||

Adhikarana urUbUkalA~ggalyorguNAH (134) · Śloka 134

लघुरुष्णा सरा तिक्ता सोरुबूका च लाङ्गली||१३४||

Adhikarana tilavetasayorguNAH (135) · Śloka 135

वातलौ कटुतिक्ताम्लौ भेदिनौ तिलवेतसौ||१३५||

Adhikarana pa~jcA~ggulaguNAH (136) · Śloka 136

तद्वत्पञ्चाङ्गुलो...................||१३६||

Adhikarana vaMSakarIraguNAH (137) · Śloka 137

.............वंशकरीरास्तु विदाहिनः| वातपित्तकरा रूक्षाः कटुपाकाः कफापहाः||१३७||

Adhikarana bilvAdi SAkatrayaguNAH (138) · Śloka 138

बिल्वरास्नाबलाशाकं वातघ्नमतिसारजित्||१३८||

Adhikarana vatsAdanyAdiguNAH (139) · Śloka 139

वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१३९||

Adhikarana pattUraguNAH (140) · Śloka 140

पत्तूरो दीपनस्तिक्तः प्लीहार्शःकफवातजित्||१४०||

Adhikarana kAsamardaguNAH (141) · Śloka 141

क्रिमिकासकफोत्क्लेदान्कासमर्दो जयेत्सरः||१४१||

Adhikarana kausumBaSAkaguNAH (142) · Śloka 142

रूक्षोष्णमम्लं कौसुम्भं गुरु पित्तकरं सरम्||१४२||

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (143) · Śloka 143

सक्षारं मधुरं स्निग्धमुष्णं गुरु च सार्षपम्| शाकानामवरं बद्धविण्मूत्रं सर्वदोषकृत्||१४३||

Adhikarana avasthAdiBedena mUlakaguNAH (144) · Śloka 144

यद्बालमव्यक्तरसं किञ्चित्क्षारं सतिक्तकम्| तन्मूलकं दोषहरं लघु सोष्णं नियच्छति| गुल्मकासक्षयश्वासव्रणनेत्रगलामयान्| स्वराग्निसादोदावर्तपीनसांश्च महत्पुनः| गुरूष्णकटुकं स्वादु विपाकं सर्वदोषकृत्| गुर्वभिष्यन्दि च स्निग्धसिद्धं तदपि वातजित्| वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामं तु दोषलम्||१४४||

Adhikarana piNDAlukaguNAH (145) · Śloka 145

कटूष्णो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवर्धनः||१४५||

Adhikarana kuTherAdiguNAH (haritavargaH) (146) · Śloka 146

कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृणाः| धान्यतुम्बुरुशैलेययवानी शृङ्गिवेरकाः| पर्णासो गृञ्जनोऽजाजी जीरकं गजपिप्पली| फणिर्जार्जकजम्बीरखराह्वाकालमालिकाः| दीप्यकः क्षवकद्वीपिबस्तगन्धादि बद्धविट्| रसे पाके च कटुकं दोषोत्क्लेशकरं लघु| विदाहि रूक्षतीक्ष्णोष्णं दृक्शुक्रक्रिमिनाशनम्| वर्गो हरितकाख्योऽयमुपदंशेषु युज्यते| वासनो व्यञ्जनानां च हृद्यो दीपनरोचनः||१४६||

Adhikarana surasasumuKadhAnakAnAM guNAH (147) · Śloka 147

हिध्माकासविषश्वासपार्श्वरुक्पूतिगन्धहा| सुरसः सुमुखः शोफगन्धहा धानका पुनः| कषायतिक्तमधुरा मूत्रला न च पित्तकृत्||१४७||

Adhikarana KarAhvacitrakayorguNAH (148) · Śloka 148

खराह्वा बस्तिशूलघ्नी चित्रको दीपनः परम्||१४८||

Adhikarana lashunaguNAH (149) · Śloka 149

पत्रे सक्षारमधुरो मध्ये मधुरपिच्छिलः| तीक्ष्णोष्णो लशुनः कन्दे कटुपाकरसः सरः| हृद्यः केश्यः गुरुर्बृष्यः स्निग्धो रोचनदीपनः| भग्नसन्धानकृद् बल्यो रक्तपित्तप्रदूषणः| किलासकुष्ठगुल्मार्शीमेहक्रिमिकफानिलान्| सहिध्मापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनम्||१४९||

Adhikarana palANDuguNAH (150) · Śloka 150

पलाण्डुस्तद्गुणैर्न्यूनो विपाके मधुरस्तु सः| कफं करोति नो पित्तं केवलानिलनाशनः||१५०||

Adhikarana sUraNabhUkandayorguNAH (151) · Śloka 151

दीपनः सूरणो रूच्यः कफघ्नो विशदो लघुः| विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः||१५१||

Adhikarana shAkAnAM patrapuShpAdikrameNa yathottaraM gurutvam (152) · Śloka 152

पत्रे पुष्पे फले नाले कन्दे च गुरुता क्रमात्||१५२||

Adhikarana varAvaraSAkam (153) · Śloka 153

वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपास्त्ववराः परम्||१५३||

Adhikarana (6) PalavargaH drAkShAguNAH (154) · Śloka 154

द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्टमूत्रविट्| स्वादु पाकरसा स्निग्धा सकषाया हिमा गुरुः| निहन्त्यनिलपित्तास्रतिक्तास्यत्वमदात्ययान्| तृष्णाकासज्वरश्वासस्वरभेदक्षतक्षयान्||१५४||

Adhikarana dADimaguNAH (155) · Śloka 155

उद्रिक्तपित्ताञ्जयति त्रिदोषान् स्वादु दाडिमम्| पित्ताविरोधि नात्युष्णमम्लं वातकफापहम्| सर्वं हृद्यं लघुः स्निग्धं ग्राहि रोचनदीपनम्||१५५||

Adhikarana kadalyAdiphalAnAM sAmAnyaguNAH (156) · Śloka 156

मोचखर्जूरपनसनालिकेरपरुषकम्| आम्राततालकाश्मर्यराजादनमधूकजम्| सौवीरबदराङ्कोलफल्गुश्लेष्मातकोद्भवम्| वातामाभिषुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम्| उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरुशीतलम्| दाहक्षतक्षयहरं रक्तपित्तप्रसादनम्| स्वादु पाकरसं स्निग्धं विष्टम्भि कफशुक्रकृत्||१५६||

Adhikarana nAlikeraguNAH,kadalIPalaguNAH,rAjAdanaPalaguNAH (157) · Śloka 157

नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम्| बलमांसकरं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम्| मोचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम्| रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु| स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु||१५७||

Adhikarana tAlaPalakASmarIPalaguNAH (158) · Śloka 158

फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्यजं हिमम्| शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम्||१५८||

Adhikarana madhUrakabadaraPalayorguNAH (159) · Śloka 159

मधूकजमहृद्यं तु बदरं सरणात्मकम्||१५९||

Adhikarana vAtAmAdiguNAH (160) · Śloka 160

वातामाद्युष्णवीर्यं तु कफपित्तकरं सरम्||१६०||

Adhikarana priyAlaguNAH (161) · Śloka 161

परं वातहरं स्निग्धमनुष्णं तु प्रियालजम्||१६१||

Adhikarana priyAlamajjakolamajjayorguNAH (162) · Śloka 162

प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः| कोलमज्जा गुणैस्तद्वत्तृट्छर्दिः कासजिच्च सः||१६२||

Adhikarana tindukAdInAM sAmAnyaguNAH (163) · Śloka 163

तिन्दुकाश्मन्तकासीनफलिनी बिम्बितोदनम्| टङ्काश्वकर्णबकुलगाङ्गेरुधवधन्वनम्| श्वेतपाककपित्थानि सिञ्चती भव्यजाम्बवम्| क्षीरिवृक्षभवं बीजं पौष्करं कफपित्तजित्| कषायमधुरं रूक्षं शीतलं गुरु लेखनम्| विबन्धाध्मानजननं स्तम्भनं वातकोपनम्||१६३||

Adhikarana kapitthaguNAH (164) · Śloka 164

कपित्थमामं कण्ठघ्नं कषायाम्लं त्रिदोषकृत्| पक्वं रुच्यं कषायाम्लं स्वादु हिध्मावमिप्रणुत्| दोषघ्नं षाडवारिष्टरागयुक्तिषु पूजितम्| विषघ्नमुभयं ग्राहि कपित्थान्येवमादिशेत्||१६४||

Adhikarana si~jcitikAPalaguNAH (165) · Śloka 165

बृंहणं वातपित्तघ्नं स्निग्धं सिञ्चितिकाफलम्||१६५||

Adhikarana BavyajAmbavakShIrivRukShaPalaguNAH (166) · Śloka 166

भव्यं विशदमम्लञ्च जाम्बवं त्वतिवातलम्| विष्टम्भकृदकण्ठ्यं च साम्लन्तु क्षीरिवृक्षजम्||१६६||

Adhikarana akShakIPalaguNAH (167) · Śloka 167

पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षकीफलम्||१६७||

Adhikarana AmraguNAHsahakArarasaguNAH (168) · Śloka 168

बालं कषायकट्वम्लं रूक्षं वातास्रपित्तकृत्| सम्पूर्णमाम्रमम्लं तु रक्तपित्तकफप्रदम्| स्वादु साम्लं गुरु स्निग्धं मारुतघ्नमपित्तलम्| हृद्यं पर्यागतं श्लेष्ममांसशुक्रबलप्रदम्| सहकाररसो हृद्यः सुरभिः स्निग्धरोचनः| दीपनः पित्तवातघ्नः शुक्रशोणितशुद्धिकृत्||१६८||

Adhikarana lavalIPalaguNAH (169) · Śloka 169

कषायं रोचनं हृद्यं वातलं लवलीफलम्||१६९||

Adhikarana bilvaguNAH (170) · Śloka 170

गुर्वग्निसादकृद्बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्| पक्वं बालं पुनस्तीक्ष्णं पित्तलं लघुदीपनम्| वातश्लेष्मघ्नमुष्णं च स्निग्धं ग्राह्युभयं परम्||१७०||

Adhikarana vRukShAmlakoSAmrayorguNAH (171) · Śloka 171

वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं लघु दीपनरोचनम्| वातश्लेष्महरं किञ्चिदूनं कोशाम्लजं ततः||१७१||

Adhikarana kara~jjaPalaguNAH (172) · Śloka 172

फलं करञ्जं विष्टम्भि पित्तश्लेष्माविरोधि च||१७२||

Adhikarana SamIPalaguNAH (173) · Śloka 173

गुरूष्णमधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्||१७३||

Adhikarana pIluPalaguNAH (174) · Śloka 174

कटुपाकरसं पीलु तीक्ष्णोष्णं भेदि पित्तलम्| क्रिमि गुल्मोदरगरप्लीहार्शः कफवातजित्| सतिक्तं स्वादु यत्पीलु नात्युष्णं तत्त्रिदोषजित्||१७४||

Adhikarana nIpAdiPalAnAM guNAH (175) · Śloka 175

नीपं शताक्षिकं प्राचीनागरं तृणशूल्यजम्| अस्मादल्पान्तरगुणमेङ्गुदं सविकङ्कतम्||१७५||

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (176) · Śloka 176

त्वक्तिक्तकटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातजित्| बृंहणं मधुरं मांसं वातपित्तहरं गुरु| लघु तत्केसरं कासश्वासहिध्मामदात्ययान्| अस्यशोषानिलश्लेष्मविबन्धच्छर्द्यरोचकान्| गुल्मोदरार्शःशूलानि मन्दाग्नित्वं च नाशयेत्||१७६||

Adhikarana bhallAtakaguNAH (177) · Śloka 177

भल्लातकस्य त्वङ्मांस बृंहणं स्वादु शीतलम्| तदस्थ्यग्निसमं मेध्यं कफवातहरं परम्||१७७||

Adhikarana pArAvatArukayorguNAH (178) · Śloka 178

स्वाद्वम्लं शीतमुष्णञ्च द्विधा पारावतं गुरु| रुच्यमत्यग्निशमनं रुच्यं मधुरमारुकम्| पक्वमाशु जरां याति नात्युष्णं गुरु दोषलम्||१७८||

Adhikarana ArdradrAkShAdiguNAH (179) · Śloka 179

द्राक्षापरूषकं चार्द्रमम्लं पित्तकफप्रदम्| गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं सकरमर्दकम्||१७९||

Adhikarana kolAdiguNAH (180) · Śloka 180

तथाम्लं कोलकर्कन्धुलिकुचाम्रातकारुकम्| ऐरावतं दन्तशठं सत्रुदं मृगतिण्डकम्| नातिपित्तकरं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्||१८०||

Adhikarana amlikA~gkolayorguNAH (181) · Śloka 181

दीपनं भेदनं शुष्कमम्लिकाङ्कोलयोः फलम्| तृष्णाश्रमक्लमच्छेदि लघ्विष्टं कफवातयोः||१८१||

Adhikarana likucaguNAH (182) · Śloka 182

फलानामवरं तत्र लिकुचं सर्वदोषकृत्||१८२||

Adhikarana sApavAdaH tyAjyadhAnyashAkaphalanirdeshaH (183) · Śloka 183

हिमानिलोष्णदुर्वातव्यललालादिदूषितम्| जन्तुजुष्टं जले मग्नमभूमिजमनार्तवम्| अन्यधान्ययुतं हीनवीर्यं जीर्णतयाऽति च| धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षसिद्धमकोमलम्| असञ्जातरसं तद्वच्छुष्कं चान्यत्र मूलकात्| प्रायेण फलमप्येवं तथामं बिल्ववर्जितम्||१८३||

Adhikarana (7) mAtrAdivargaH prakaraNopasaMhAraH (184) · Śloka 184

शकशिम्बिलपक्वान्नमांसशाकफलाश्रयैः| वर्गैरन्नैकदेशोऽयं भूयिष्ठमुपयोगवान्| निर्दिष्टो रसवीर्याद्यैर्यथास्वं कर्मसाधने||१८४||

Adhikarana mAtrAdivaSAt hitAhitasyABimatavastunaH niravaSeSheNa guNakathanaM duSSakam (185) · Śloka 185

न शक्यं विस्तरेणापि वक्तुं सर्वं तु सर्वथा| हिताहितत्वेऽप्येकान्तनियमोऽस्मादनिश्चितः| मात्रायोगक्रियादेशकालावस्थादिभेदतः| ततस्ततो यतो दृष्टास्ते ते भावास्तथा तथा||१८५||

Adhikarana mAtrAviSeShodAharaNAni (186) · Śloka 186

मात्रया सेवितं मद्यं हन्ति रोगांस्तदुद्भवान्| निषेव्यमाणं तिलशो विषमप्यमृतायते| हीनातिमात्रमशनं मरुन्निचयकोपनम्| भजेते विषरुपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी||१८६||

Adhikarana saMyogaviSeShodAharaNam (187) · Śloka 187

क्षारोऽम्लरससंयोगो मधुरीभवति क्षणात्| उत्तुण्डकस्यास्तिन्दुकेन तिक्तता मधुरायते| हिङ्गुर्गैरिकसिन्धूत्थं गन्धवर्णरसाधिकम्| पूगताम्बूलशङ्खेभ्यो गन्धवर्णरसोद्भवः| कोद्रवो हन्त्यसृक्पित्तं करोत्येव विदाहिभिः| कुष्ठं तत्कार्यपि तिलो हन्ति भल्लातकैः सह| गुडः कर्ताग्निसादस्य स हिनस्त्यभयादिभिः| तृष्यत्यग्नेः समदनं सर्पिरप्युपदिश्यते| जीवनीयमपि क्षीरं विषलेशेन मृत्यवे| तुल्ये अपि हतोऽन्योन्यं विषे स्थावरजङ्गमे| सक्तवो वातला रूक्षाः पीतास्ते तर्पयन्ति तु||१८७||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (188) · Śloka 188

विनापि चोपयोगेन मणिमन्त्रादिकार्यकृत्||१८८||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (189) · Śloka 189

आर्द्रकाज्जायते शुण्ठी संस्कारेण लघीयसी| लघुभ्योऽपि हि सक्तुभ्यो गुरवः सिद्धपिण्डिकाः||१८९||

Adhikarana kriyAsvabhAvavisheShodAharaNam (190) · Śloka 190

भृष्टः क्षुण्णोऽपि पृथुको रक्तशालेर्लघोर्गुरुः||१९०||

Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (191) · Śloka 191

शालिः पिष्टो गरीयस्त्वं गोधूमादपि गच्छति||१९१||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (192) · Śloka 192

लघु पित्तहरा लाजा व्रीहितो गुरुपित्तलात्| संग्राहिणो लघुर्मुद्गात्कुल्माषो भेदनो गुरुः| आमं ग्राहितरं तक्रं नागरीकृतमार्द्रकम्||१९२||

Adhikarana saMyogasaMskAraviSeShodAharaNAni (193) · Śloka 193

गुडात्तोयाच्च सुतरां मूत्रलं गुरु पानकम्||१९३||

Adhikarana kriyAsaMyogavisheShodAharaNam (194) · Śloka 194

गरीयो गुडदध्युत्था रसाला चातिशुक्रला||१९४||

Adhikarana kriyAvisheShodAharaNam (195) · Śloka 195

दण्डाभिमथनाद्दध्नो गुरुणश्चातिशोफदात्| अनुद्धृतस्नेहमपि तक्रं शोफहरं लघु||१९५||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (196) · Śloka 196

सर्पिः स्निग्धतरं हन्ति नार्दितं नवनीतवत्||१९६||

Adhikarana saMskAravisheShodAharaNam (197) · Śloka 197

चक्षुष्योऽपि हि गोधूमस्तैलपक्वस्तु दृष्टिहा| मूलकं दोषजननं सिद्धं तु तददोषलम्| उष्णं विषीभवत्येव विषघ्नमपि माक्षिकम्||१९७||

Adhikarana pAtraviSeShodAharaNAni (198) · Śloka 198

दुर्भाजनस्था द्राक्षाम्ला दोषला च प्रजायते||१९८||

Adhikarana viruddhakriyAprayogaviSeShodAharaNam (199) · Śloka 199

श्लख्श्णशुष्कघनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्| त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृत्त्वन्यथाऽगुरोः||१९९||

Adhikarana kriyAsvaBAvavisheShodAharaNam (200) · Śloka 200

मेध्यस्तिलः स्पर्शशीतो मेध्यं तैलं खलो हिमः| तस्यैव श्लेष्मकारित्वं न तैलस्य खलस्य वा||२००||

Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (201) · Śloka 201

दध्नि श्वयथुकारित्वं न तक्रनवनीतयोः||२०१||

Adhikarana deshavisheSheShu sAtmyavisheShodAharaNAni (202) · Śloka 202

देशविशेषेषु सात्म्यविशेषोदाहरणानि भूमिसात्म्यं दधिक्षीरकरीरं मरुवासिषु| क्षारः प्राच्येषु मत्स्यास्तु सैन्धवेष्वश्मकेषु तु| तैलाम्लः कन्दमूलानि मलये कोङ्कणे पुनः| पेया मन्थ उदीच्येषु गोधूमोऽवन्तिभूमिषु| बाह्लिका बाह्लवाश्चीनाः शूलिका यवनाः शकाः| मांसगोधूममार्द्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः||२०२||

Adhikarana dehasAtmyAsAtmyodAharaNAni (203) · Śloka 203

देहसात्म्यं घृतं क्षीरं मद्यं मांसं च कस्यचित्| पेया यूषो रसोऽन्यस्य गोधूमोऽन्यस्य शालयः| अहितैरपि तेषां च तैरेवोपहितं हितम्||२०३||

Adhikarana svaBAvavisheShodAharaNam (204) · Śloka 204

अन्नपानौषधं दोषमात्राकालाद्यपेक्षया| सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषञ्च बह्वपि||२०४||

Adhikarana dehavisheShodAharaNam (205) · Śloka 205

स्रंसनं सत् पयो गव्यं भवति ग्राहि कस्यचित्||२०५||

Adhikarana prakRutivisheShaH (206) · Śloka 206

मन्दोऽग्निर्भवति प्रायः कफवायोत्तरे हिमे||२०६||

Adhikarana dehavisheShodAharaNam,avasthAvisheShodAharaNam (207) · Śloka 207

विषघ्नेनापि पयसा देहेऽहेर्वधते विषम्| स्थूलस्थविरबालादौ वमनादि निषिध्यते||२०७||

Adhikarana svabhAvavisheShodAharaNam (208) · Śloka 208

तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति तु| वातहृत्वेऽपि मृद्वीकखर्जूरं कोष्ठवातकृत्||२०८||

Adhikarana viShayavisheShodAharaNAni (209) · Śloka 209

नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्||२०९||

Adhikarana dRuShTishrotrayoH svabhAvavisheShodAharaNam (210) · Śloka 210

दृष्टेः स्पर्शहिमं द्रव्यं श्रोत्रस्योष्णं तु पूजितम्||२१०||

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (211) · Śloka 211

पयः स्वादु सरं शीतं विपरीतं ततो दधि| कालेन जायते तस्मात् क्षीरवच्च पुनर्घृतम्| पयो दधि च वातघ्नमजातं वातलं तु तत्| तक्रं ग्राहि कषायाम्लमम्लमेव तु भेदनम्||२११||

Adhikarana saMskArakAlavisheShodAharaNAni (212) · Śloka 212

धातकीगुडतोयानि कारणं मद्यशुक्तयोः| शीते न तु तदाद्यन्ते स्निग्धाम्ललवणा हिताः| उदमन्थदिवास्वप्नौ ग्रीष्मादन्यत्र गर्हितौ||२१२||

Adhikarana kAlasvabhAvavisheShodAharaNam (213) · Śloka 213

समयोगेऽपि घर्माद्या वातादिचयहेतवः| ऋतुष्वन्यो रसेष्वन्यो रौक्ष्ये स्नेहे बले क्रमः||२१३||

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (214) · Śloka 214

रसायनं काकमाची सद्यः पर्युषिता विषम्||२१४||

Adhikarana jAtivisheShodAharaNam (215) · Śloka 215

मूलकं दोषजिद्बालं विपरीतं तु कन्दवत्||२१५||

Adhikarana vyAdhyavasthAvisheShodAharaNam (216) · Śloka 216

ज्वरे पेया कषायाश्च सर्पिः क्षीरं विरेचनम्| षडहं षडहं युञ्ज्याद्वीक्ष्य दोषबलाबलम्||२१६||

Adhikarana rogAvasthodAharaNam (217) · Śloka 217

छर्दिहृद्रोगगुल्मार्ते वमनं च चिकित्सिते| निषिद्धमपि निर्दिष्टं बस्तिरर्शसकुष्ठिनोः||२१७||

Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (218) · Śloka 218

ज्वरे तुल्यर्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता| रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यत्वहेतवः||२१८||

Adhikarana rogAvasthAvisheShodAharaNam (219) · Śloka 219

आश्चोतनमभिष्यन्दे युञ्जीतोर्ध्वं दिनत्रयात्| अञ्जनं पक्वदोशस्य प्रतिश्याये च नावनम्| नातिप्रवृद्धे तिमिरे सिरामोक्षो विधीयते||२१९||

Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (220) · Śloka 220

दुष्टास्रसम्भवेऽपीष्टो नास्रपित्ते सिराव्यधः||२२०||

Adhikarana pradesharogavisheShodAharaNam (221) · Śloka 221

अपथ्यं पथ्यमप्यन्नं निशायां नेत्ररोगिणाम्||२२१||

Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (222) · Śloka 222

अहिताः सक्तवः शुष्का हितास्ते तु प्रमेहिणः||२२२||

Adhikarana dravyashaktivisheShodAharaNam (223) · Śloka 223

गुल्मिनः क्षीरदध्यादि हपुषाद्यैर्युतं हितम्| वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते||२२३||

Adhikarana upayogavisheShodAharaNam (224) · Śloka 224

तदेव मद्यं मद्यस्य..............................||२२४||

Adhikarana vastuvisheShodAharaNam (225) · Śloka 225

..................................विषयस्य तु विषान्तरम्||२२५||

Adhikarana deshakAlavisheShodAharaNam,vyAdhisvabhAvavisheShodAharaNamvastusvabhAvavisheShodAharaNam (226) · Śloka 226

घृतमानूपदेशोत्थं हेमन्ते च बलाधिकम्| आलस्यगौरवे रूपं वातजेऽपि ज्वरे पुरः| स्वेदैर्याति शमं दाहः प्रायो लशुनपानजः||२२६||

Adhikarana kAlavastusvabhAvavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227

दिवास्वप्नाज्जरां याति भुक्तमन्येद्युरद्य न|२२७|

Adhikarana kAraNavisheShodAharaNam (227) · Śloka 227

कोष्ठे रुद्धोऽग्निकृद्वायुर्मेदसार्शोभिरग्निहृत्||२२७||

Adhikarana prabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

दुष्पानं दुर्जरं सर्पिर्दीपनं च पयोऽन्यथा|२२८|

Adhikarana vastusvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

सर्पादिशवकोथेभ्यो वृश्चिकानां समुद्भवः| ते तैरेव पुनर्दष्टाः सद्यो जहति जीवितम्|२२८|

Adhikarana dravyasvabhAvavisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

स्वयमेव विषं तीव्रं तान्पुनर्नातिबाधते|२२८|

Adhikarana avasthAvisheShodAharaNam (228) · Śloka 228

सर्वाङ्गव्यापि तेषाञ्च शुक्रवत्संसृतं विषम्| तन्मांसमुपयोगाय मांसवर्गे च पठ्यते||२२८||

Adhikarana svabhAvavisheSho viruddhakAryakAraNodAharaNam (229) · Śloka 229

छर्दिघ्नी मक्षिकाविट् च मक्षिकैव तु वामयेत्||२२९||

Adhikarana samprAptivisheShodAharaNam (230) · Śloka 230

कफे लङ्घनसाध्येऽपि कर्तरि ज्वरगुल्मयोः| तुल्येऽपि देशकालादौ लङ्घनं न समं मतम्||२३०||

Adhikarana rogasvabhAvavisheShodAharaNam (231) · Śloka 231

सर्वथा दोषजित्तक्रं ग्रहण्यां दोषकृद् व्रणे| संस्कारस्वभावविशेषोदाहरणम् पीनसश्वासकासादौ सिद्धमेव प्रशस्यते||२३१||

Adhikarana mAtrAdiprakaraNopasaMhAraH (7) · Śloka 7

इत्येतेऽन्ये च बहवः सूक्ष्मा दुर्लभहेतुकाः| धर्मा विचित्रा भावेषु किञ्चित्तेषां निदर्शितम्| दिशाऽनया शेषमपि स्वयमूह्येत बुद्धिमान्| न शास्त्रमात्रशरणो न चानालोचितागमः||२३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसङ्ग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नस्वरूपविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||