Adhikarana atha nasyavidhirnAmaikonatriMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో నస్యవిధిర్నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो नस्यविधिर्नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyanirvacanaM paryAyAshca (2) · Śloka 2
నాసాయాం ప్రణీయమానమౌషధం నస్యం| నావనం నస్యకర్మేతి చ సంజ్ఞాం లభతే||2||
नासायां प्रणीयमानमोउषधं नस्यम्| नावनं नस्यकर्मेति च संज्ञां लभते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyasyordhvajannuvikAreShu kArmukatvam (3) · Śloka 3
నాసా హి శిరసో ద్వారం| తత్రావసేచితమౌషధం స్రోతః- శృంగాటకం ప్రాప్య వ్యాప్య చ మూర్ధానం నేత్రశ్రోత్రకంఠాది- సిరాముఖాని చ ముంజాదిషీకామవిసక్తామూర్ధ్వజత్రుగతాం వైకారికీమశేషామాశు దోషసంహతిముత్తమాంగాదపకర్షతి||3||
नासा हि शिरसो द्वारम्| तत्रावसेचितमोउषधं स्रोतः- शृङ्गाटकं प्राप्य व्याप्य च मूर्धानं नेत्रश्रोत्रकण्ठादि- सिरामुख़ानि च मुञ्जादिषीकामविसक्तामूर्ध्वजत्रुगतां वैकारिकीमशेषामाशु दोषसंहतिमुत्तमाङ्गादपकर्षति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyaBedAH (4) · Śloka 4
తత్తు త్రివిధం విరేచనం బృంహణం శమనం చ||4||
तत्तु त्रिविधं विरेचनं बृंहणं शमनं च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecananasyArhAH virecananasyadravyAdi ca (5) · Śloka 5
తేషాం విరేచనం జత్రూర్ధ్వగౌరవశోఫోపదేహకండూస్తంభాభి- ష్యందపాకప్రసేకవైరస్యారోచకస్వరభేదక్రిమిప్రతిశ్యాయా- పస్మారగంధాజ్ఞానగ్రంథ్యర్బుదదద్రుకోఠాదిషు శ్లేష్మజేషు తీక్ష్ణేన స్నేహేన శిరోవిరేచనద్రవ్యైర్వా సిద్ధేన తేషాం వా క్వాథచూర్ణ- స్వరసైస్తైరేవ వా యథార్హద్రవశ్లక్ష్ణకల్కితాలోడితైర్మధు- సైంధవాసవపిత్తమూత్రైర్యథాస్వంచోపదిష్టైర్యోజ్యం||5||
तेषां विरेचनं जत्रूर्ध्वगोउरवशोफोपदेहकण्डूस्तम्भाभि- ष्यन्दपाकप्रसेकवैरस्यारोचकस्वरभेदक्रिमिप्रतिश्याया- पस्मारगन्धाज्ञानग्रन्थ्यर्बुददद्रुकोठादिषु श्लेष्मजेषु तीक्ष्णेन स्नेहेन शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सिद्धेन तेषां वा क्वाथचूर्ण- स्वरसैस्तैरेव वा यथार्हद्रवश्लक्ष्णकल्कितालोडितैर्मधु- सैन्धवासवपित्तमूत्रैर्यथास्वञ्चोपदिष्टैर्योज्यम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhikAraBedena snehAdikalpanABedaH (6) · Śloka 6
తత్ర భీతక్లీబకృశసుకుమారేషు స్నేహః| గలరోగసన్ని- పాతజ్వరాతినిద్రామనోవికారక్రిమివిషాభిపన్నాభిష్య- ణ్ణసర్పదష్టవిసంజ్ఞేషు శేషాః| తేష్వేవ భూయసి దోషే శీఘ్ర- కారిణి చ చూర్ణః| స హి నిహితనాసాగ్రఆవేగకరతరో భవతి||6||
तत्र भीतक्लीबकृशसुकुमारेषु स्नेहः| गलरोगसन्नि- पातज्वरातिनिद्रामनोविकारक्रिमिविषाभिपन्नाभिष्य- ण्णसर्पदष्टविसंज्ञेषु शेषाः| तेष्वेव भूयसि दोषे शीग़्र- कारिणि च चूर्णः| स हि निहितनासाग्रआवेगकरतरो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNanasyArhA vyAdhayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7
బృంహణం సూర్యావర్తార్ధావభేదకకృమిశిరోరోగాక్షిసంకోచస్ప- ందతిమిరకృచ్ఛ్రావబోధదంతకర్ణశూలనాదనాసాముఖశోష- వాక్యసంగస్వరోపఘాతమన్యారోగాపతానకాపబాహుకనిద్రా- నాశాదిష్వనిలోత్థేషు స్నిగ్ధమధురద్రవ్యైస్తత్సిద్ధైర్యథాయథ- ంచోపదిష్టైః స్నేహైర్నిర్యాసైర్ధన్వమాంసరసరక్తైశ్ఛ||7||
बृंहणं सूर्यावर्तार्धावभेदककृमिशिरोरोगाक्षिसङ्कोचस्प- न्दतिमिरकृच्छ्रावबोधदन्तकर्णशूलनादनासामुख़शोष- वाक्यसङ्गस्वरोपग़ातमन्यारोगापतानकापबाहुकनिद्रा- नाशादिष्वनिलोत्थेषु स्निग्धमधुरद्रव्यैस्तत्सिद्धैर्यथायथ- ञ्चोपदिष्टैः स्नेहैर्निर्यासैर्धन्वमांसरसरक्तैश्छ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanasyArhA vyAdhayaH dravyaBedashcha dravyAdi ca (8) · Śloka 8
శమనమకాలవలీపలితఖలతిదారుణకరక్తరాజీవ్యంగనీ- లికారక్తపిత్తాదిషు యథాస్వముపదిష్టైః స్నేహైర్భేషజస్వర- సాదిభిః క్షీరోదకాభ్యాం వా సమదోషే వాణుతైలేనేతి||8||
शमनमकालवलीपलितख़लतिदारुणकरक्तराजीव्यङ्गनी- लिकारक्तपित्तादिषु यथास्वमुपदिष्टैः स्नेहैर्भेषजस्वर- सादिभिः क्षीरोदकाभ्यां वा समदोषे वाणुतैलेनेति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehanasyasya dvaividhyamavapIDAdivivaraNa~jca (9) · Śloka 9
తత్ర స్నేహో మాత్రాభేదాద్ ద్విధా-మర్శః ప్రతిమర్శశ్ఛ| విరే- చనః శమనో వా నాసయా ప్రణీయమానః కల్కో&అంప్;వపీడసంజ్ఞో విరేచనచూర్ణస్య ప్రధమనాఖ్యః| పరిశేషం తు నావనమవ- పీడకసంజ్ఞం| కల్కీకృతాదౌషధాదవపీడితః స్రుతో రసో- &అంప్;వపీడ ఇత్యపరేషాం| తత్ర పునస్తీక్ష్ణే వైశేషికీ శిరో- విరేచనసంజ్ఞా| తథాన్యే సర్వమేవ విరేచనం నస్యమిత్యాహుః| సద్యః శ్లేష్మవిరేచనసామాన్యాత్||9||
तत्र स्नेहो मात्राभेदाद् द्विधा-मर्शः प्रतिमर्शश्छ| विरे- चनः शमनो वा नासया प्रणीयमानः कल्को&अम्प्;वपीडसंज्ञो विरेचनचूर्णस्य प्रधमनाख़्यः| परिशेषं तु नावनमव- पीडकसंज्ञम्| कल्कीकृतादोउषधादवपीडितः स्रुतो रसो- &अम्प्;वपीड इत्यपरेषाम्| तत्र पुनस्तीक्ष्णे वैशेषिकी शिरो- विरेचनसंज्ञा| तथान्ये सर्वमेव विरेचनं नस्यमित्याहुः| सद्यः श्लेष्मविरेचनसामान्यात्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aNutailANuGRute (10) · Śloka 10
అథాణుతైలస్య విధానముచ్యతే| అణుతైలవిధానం తు మంజి- ష్ఠామధుకప్రపౌండరీకజీవకర్షభకకాలోలీద్వయపయస్యా- సారివానంతానీలోత్పలాంజనరాస్నావిడంగతండులమధుపర్ణీ- శ్రావణీమేదాకాకనాసాసరలసాలభద్రదారుచందనైః సుపి- ష్టైరష్టగుణం షడ్గుణేన పయసా తైలం పచేత్| ఘృతం వ పిత్తో- ల్బణేషు దోషేషు||10||
अथाणुतैलस्य विधानमुच्यते| अणुतैलविधानं तु मञ्जि- ष्ठामधुकप्रपोउण्डरीकजीवकर्षभककालोलीद्वयपयस्या- सारिवानन्तानीलोत्पलाञ्जनरास्नाविडङ्गतण्डुलमधुपर्णी- श्रावणीमेदाकाकनासासरलसालभद्रदारुचन्दनैः सुपि- ष्टैरष्टगुणं षड्गुणेन पयसा तैलं पचेत्| ग़ृतं व पित्तो- ल्बणेषु दोषेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyamaNutailam (11) · Śloka 11
అథవా చందనాగరుపత్రదార్వీత్వఙ్మధుకబలాద్వయబిల్వోత్ప- లపద్మకేసరప్రపౌండరీకవిడంగోశీరహ్నీబేరవన్యత్వఙ్ముస్తా- సారివాబృహతీద్వయాంశుమతీద్వయజీవంతీదేవదారుసురభిశతా- వరీః శతగుణే దివ్యేఽంభసి దశభాగావశిష్టం క్వా థయేత్| తతస్తస్య క్వాథస్య దశమాంశేన సమాంశం తైలం సాధయేత్| దశమే చాత్ర పాకే తైలతుల్యమాజమపి పయో దద్యాత్| ఏతదయ్యణుతైలం పుర్వస్మాద్విశేషేణేంద్రియదార్ఢ్యకరం కేశ్యం త్వచ్యం కంఠ్యం ప్రీణనం బృంహణం దోషత్రయఘ్నం చ||11||
अथवा चन्दनागरुपत्रदार्वीत्वङ्मधुकबलाद्वयबिल्वोत्प- लपद्मकेसरप्रपौण्डरीकविडङ्गोशीरह्नीबेरवन्यत्वङ्मुस्ता- सारिवाबृहतीद्वयांशुमतीद्वयजीवन्तीदेवदारुसुरभिशता- वरीः शतगुणे दिव्येऽम्भसि दशभागावशिष्टं क्वा थयेत्| ततस्तस्य क्वाथस्य दशमांशेन समांशं तैलं साधयेत्| दशमे चात्र पाके तैलतुल्यमाजमपि पयो दद्यात्| एतदय्यणुतैलं पुर्वस्माद्विशेषेणेन्द्रियदार्ढ्यकरं केश्यं त्वच्यं कण्ठ्यं प्रीणनं बृंहणं दोषत्रयग़्नं च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyAnarhAstatra kAraNAni ca (12) · Śloka 12
అనస్యార్హాస్తు భుక్తభక్తస్నేహమద్యగరతోయపీతపాతుకామ- శిరఃస్నాతస్నాతుకామసిరాదివ్యధస్రుతరక్తమూత్రితోచ్చరితా- భిహతకృతవమనవిరేకబస్తికర్మగర్భిణీసూతికానవప్రతి- శ్యాయశ్వాసకాసినోఽనార్తవదుర్దినేష్వపి| తత్ర భుక్తభక్తస్య నస్యేరితో దోషఊర్ధ్వస్రోతాంస్యావృత్య ఛర్దిశ్వాసకాసప్రతి- శ్యాయాన్ జనయేత్| స్నేహాదిపీతపాతుకామానామక్షినాసా- స్యస్యందోపహతితిమిరశిరోరోగాన్| శిరఃస్నాతస్య శిరో- ఽక్షికర్ణశూలకంఠరోగపీనసహనుమన్యాస్తంభార్దితశిరః- కంపాన్| స్నాతుకామస్య మూర్ధస్తైమిత్యజాడ్యారుచిపీన- సాన్| స్రుతరక్తస్య క్షామతామరుచిమగ్నిసాదంచ| మూత్రితో- చ్చారితయోర్భృశతరం వేగధారణజాన్ వికారాన్| అభిహత- స్య తీవ్రతరాం రుజం| కృతవమనాదీనాం శ్వాసకాసస్వరే- ంద్రియహానిశిరోగౌరవకండూకృమిదోషాన్| గర్భిణ్యా భక్త- ద్వేషజ్వరమూర్చ్ఛార్ధావభేదకాః స్యురపత్యంచ వ్యంగం విక- లేంద్రియమున్మాదాపస్మారయుక్తం వా| సూతికాయాః స్రుతరక్తో- క్తాన్ దోషాన్| నవప్రతిశ్యాయస్య స్రోతోరోధాద్ దుష్టప్రతి- శ్యాయకేశశాతకృమికండూవిచర్చికాః| శ్వాసకాసినో- ర్వ్యాధివృద్ధిః| అకాలే దుర్దినే సహసైవ శైత్యాచ్ఛిరోరు- గ్వేపథుస్తైమిత్యతాలునేత్రకండూపాకమన్యాస్తంభకంఠరోగ- ప్రతిశ్యాయారూంషికాః||12||
अनस्यार्हास्तु भुक्तभक्तस्नेहमद्यगरतोयपीतपातुकाम- शिरःस्नातस्नातुकामसिरादिव्यधस्रुतरक्तमूत्रितोच्चरिता- भिहतकृतवमनविरेकबस्तिकर्मगर्भिणीसूतिकानवप्रति- श्यायश्वासकासिनोऽनार्तवदुर्दिनेष्वपि| तत्र भुक्तभक्तस्य नस्येरितो दोषऊर्ध्वस्रोतांस्यावृत्य छर्दिश्वासकासप्रति- श्यायान् जनयेत्| स्नेहादिपीतपातुकामानामक्षिनासा- स्यस्यन्दोपहतितिमिरशिरोरोगान्| शिरःस्नातस्य शिरो- ऽक्षिकर्णशूलकण्ठरोगपीनसहनुमन्यास्तम्भार्दितशिरः- कम्पान्| स्नातुकामस्य मूर्धस्तैमित्यजाड्यारुचिपीन- सान्| स्रुतरक्तस्य क्षामतामरुचिमग्निसादञ्च| मूत्रितो- च्चारितयोर्भृशतरं वेगधारणजान् विकारान्| अभिहत- स्य तीव्रतरां रुजम्| कृतवमनादीनां श्वासकासस्वरे- न्द्रियहानिशिरोगौरवकण्डूकृमिदोषान्| गर्भिण्या भक्त- द्वेषज्वरमूर्च्छार्धावभेदकाः स्युरपत्यञ्च व्यङ्गं विक- लेन्द्रियमुन्मादापस्मारयुक्तं वा| सूतिकायाः स्रुतरक्तो- क्तान् दोषान्| नवप्रतिश्यायस्य स्रोतोरोधाद् दुष्टप्रति- श्यायकेशशातकृमिकण्डूविचर्चिकाः| श्वासकासिनो- र्व्याधिवृद्धिः| अकाले दुर्दिने सहसैव शैत्याच्छिरोरु- ग्वेपथुस्तैमित्यतालुनेत्रकण्डूपाकमन्यास्तम्भकण्ठरोग- प्रतिश्यायारूंषिकाः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyAnarhANAM nasyaprayogAjjAteShUpadraveShu pratIkAraH (13) · Śloka 13
తేషు యథాస్వమాయతనం దోషోద్రేకం చాపేక్ష్య స్నేహస్వేదశిరో- వక్త్రలేపసేకతీక్ష్ణావపీడధూమగండూషాదీనాచరేత్| విశే- షేణ తు గర్భిణీ రూక్షే నస్యకర్మణి వర్షాభూకాకోలీక- పికచ్ఛుభిః శృతం పయః పిబేత్| బలావిదార్యంశుమతీ- మేదాభిర్వా| ఏభిరేవ చ శృతం హవిః| వాతహరశ్చ సిద్ధః స్నేహః శిరోబస్తౌ కర్ణపూరణే చ యోజ్యః| సర్వంచ బృంహణ- మన్నపానం| భుక్తభక్తాదిష్వపి చాత్యయికవ్యాధ్యాతురమ- పేక్షేత||13||
तेषु यथास्वमायतनं दोषोद्रेकं चापेक्ष्य स्नेहस्वेदशिरो- वक्त्रलेपसेकतीक्ष्णावपीडधूमगण्डूषादीनाचरेत्| विशे- षेण तु गर्भिणी रूक्षे नस्यकर्मणि वर्षाभूकाकोलीक- पिकच्छुभिः शृतं पयः पिबेत्| बलाविदार्यंशुमती- मेदाभिर्वा| एभिरेव च शृतं हविः| वातहरश्च सिद्धः स्नेहः शिरोबस्तौ कर्णपूरणे च योज्यः| सर्वञ्च बृंहण- मन्नपानम्| भुक्तभक्तादिष्वपि चात्ययिकव्याध्यातुरम- पेक्षेत||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana marshanasyapramANam (14) · Śloka 14
మర్శప్రమాణం తు ప్రదేశిన్యంగులీపర్వద్వయాన్నిమగ్నోద్ధృతాద్యావత్ప- తతి స బిందుః| అమీ దశాష్టౌ షడ్బిందవ ఉత్తమమధ్య- మకనీయస్యో మాత్రాః| క్వాథాదీనామష్టౌ షట్ చత్వారః| ప్రధమనస్య తు షడంగులద్విముఖయా నాడ్యా ముఖానిలేరిత- స్యాకంఠగతేర్దోషానురోధతశ్చ పునః పునర్యోజనమితి||14||
मर्शप्रमाणं तु प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्निमग्नोद्धृताद्यावत्प- तति स बिन्दुः| अमी दशाष्टौ षड्बिन्दव उत्तममध्य- मकनीयस्यो मात्राः| क्वाथादीनामष्टौ षट् चत्वारः| प्रधमनस्य तु षडङ्गुलद्विमुख़या नाड्या मुख़ानिलेरित- स्याकण्ठगतेर्दोषानुरोधतश्च पुनः पुनर्योजनमिति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyavidhiH (15) · Śloka 15
అథ నస్యార్హం నరమవ్యాహతవేగం ధౌతాంతర్బహిర్ముఖం స్నిగ్ధ- స్విన్నశిరసం నాతిక్షుధితం ప్రాయోగికధూమపానవిశుద్ధస్రోతసం స్వాస్తీర్ణనివాతశయనస్థముత్తానశిర్షమీషదున్నతపాదం ప్రసా- రితకరచరణం జత్రూర్ధ్వం పాణితాపేన పునః పునః స్వేదయేత్| తతః కనకరజతతామ్రాన్యతమశుక్తిస్థితం ప్రదేయమౌషధత్రి- భాగముష్ణాంబుప్రతప్తం కించిత్ ప్రలంబితశిరసో వామహస్తా- ంగుష్ఠకనిష్ఠికాభ్యామాక్రమ్య నయనప్రచ్ఛాదనం చతుర్గుణం వాసో మధ్యమయా నాసాగ్రమున్నమయ్య ప్రదేశిన్యనామికాభ్యం చైకైకం నాసాపుటం పర్యాయేణ పిధాయేతరస్మిన్ నాసాస్రోతసి దక్షిణ- హస్తేన ప్రనాడ్యా పిచునా వానవచ్ఛిన్నమాసించేత్||15||
अथ नस्यार्हं नरमव्याहतवेगं धौतान्तर्बहिर्मुख़ं स्निग्ध- स्विन्नशिरसं नातिक्षुधितं प्रायोगिकधूमपानविशुद्धस्रोतसं स्वास्तीर्णनिवातशयनस्थमुत्तानशिर्षमीषदुन्नतपादं प्रसा- रितकरचरणं जत्रूर्ध्वं पाणितापेन पुनः पुनः स्वेदयेत्| ततः कनकरजतताम्रान्यतमशुक्तिस्थितं प्रदेयमौषधत्रि- भागमुष्णाम्बुप्रतप्तं किञ्चित् प्रलम्बितशिरसो वामहस्ता- ङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यामाक्रम्य नयनप्रच्छादनं चतुर्गुणं वासो मध्यमया नासाग्रमुन्नमय्य प्रदेशिन्यनामिकाभ्यं चैकैकं नासापुटं पर्यायेण पिधायेतरस्मिन् नासास्रोतसि दक्षिण- हस्तेन प्रनाड्या पिचुना वानवच्छिन्नमासिञ्चेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAnusAraM vyAdhyAdyanusAra~jca nasyakAlAH (16) · Śloka 16
వాతపిత్తకఫామయేశు క్రమేణాపరాహ్ణమధ్యాహ్నపూర్వాహ్ణేషు| లా- లాస్రావసుప్తప్రలాపదంతకటకటాయనక్రథనకృచ్ఛ్రోన్మీలన- పూతిముఖకర్ణనాదతృష్ణార్దితశిరోరోగశ్వాసకాసోన్నిద్రేషు రాత్రౌ| స్వస్థవృత్తే తు శీతే మధ్యాహ్నే శరద్వసంతయోః ప్రాహ్ణే గ్రీష్మే- ఽపరాహ్ణే వర్షాస్వాదిత్యదర్శనే పంచకర్మాణ్యాచరతో బస్తి- కర్మోత్తరకాలమేవ||16||
वातपित्तकफामयेशु क्रमेणापराह्णमध्याह्नपूर्वाह्णेषु| ला- लास्रावसुप्तप्रलापदन्तकटकटायनक्रथनकृच्छ्रोन्मीलन- पूतिमुख़कर्णनादतृष्णार्दितशिरोरोगश्वासकासोन्निद्रेषु रात्रौ| स्वस्थवृत्ते तु शीते मध्याह्ने शरद्वसन्तयोः प्राह्णे ग्रीष्मे- ऽपराह्णे वर्षास्वादित्यदर्शने पञ्चकर्माण्याचरतो बस्ति- कर्मोत्तरकालमेव||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInatvAdiyuktanasyaniShedhastatra hetushca (10) · Śloka 10
న చ హీనాధికం సకృదేవ సర్వమత్యుష్ణశీతమత్యున్నతావన- తశిరసే సంకుచితగాత్రావయవాయ దేయం| తత్ర హీనం దోష- ముత్క్లేశ్య న నిర్హరేత్| గౌరవారుచికాసప్రసేకపీనసచ్ఛ- ర్దికంఠరోగాన్ కుర్యాత్| అధికమతియోగదోషాన్| సకృ- దేవ సర్వం దత్తముత్స్నేహనశిరోరోగప్రతిశ్యాయఘ్Rఆనక్లేదానుచ్ఛ్- వాసోపరోధంచ| అత్యుష్ణం దాహపాకజ్వరరక్తాగమశిరోరు- గ్దృష్టిదౌర్బల్యమూర్చ్ఛాభ్రమాన్| అతిశీతం హీనదోషాన్| అత్యు- న్నతశిరసోఽపి సమ్యక్ శిరోఽప్రతిపద్యమానం తానేవ| అత్యవనతశిరసోఽతిదూరగమనాన్మూర్చ్ఛాజాడ్యకండూదాహ- జ్వరాన్| సంకుచితగాత్రస్య సమ్యగ్ధమనీరవ్యాప్నువద్దోషో- త్కేల్శం వేదనాం స్తంభం వా||10||
न च हीनाधिकं सकृदेव सर्वमत्युष्णशीतमत्युन्नतावन- तशिरसे सङ्कुचितगात्रावयवाय देयम्| तत्र हीनं दोष- मुत्क्लेश्य न निर्हरेत्| गौरवारुचिकासप्रसेकपीनसच्छ- र्दिकण्ठरोगान् कुर्यात्| अधिकमतियोगदोषान्| सकृ- देव सर्वं दत्तमुत्स्नेहनशिरोरोगप्रतिश्यायग़्ऱानक्लेदानुच्छ्- वासोपरोधञ्च| अत्युष्णं दाहपाकज्वररक्तागमशिरोरु- ग्दृष्टिदौर्बल्यमूर्च्छाभ्रमान्| अतिशीतं हीनदोषान्| अत्यु- न्नतशिरसोऽपि सम्यक् शिरोऽप्रतिपद्यमानं तानेव| अत्यवनतशिरसोऽतिदूरगमनान्मूर्च्छाजाड्यकण्डूदाह- ज्वरान्| सङ्कुचितगात्रस्य सम्यग्धमनीरव्याप्नुवद्दोषो- त्केल्शं वेदनां स्तम्भं वा||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyamUrcCAyAM pratIkAraH (1) · Śloka 1
యది చ నస్యే దీయమానే భేషజవేగాదసాత్మ్యతయా వా మూర్చ్ఛా స్యాత్ తతః శోరోవర్జం శీతాంభసా సించేత్||1||
यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्यतया वा मूर्च्छा स्यात् ततः शोरोवर्जं शीताम्भसा सिञ्चेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyasevanasamaye varjanIyantatra hetushca (17) · Śloka 2
న చ నస్యే నిషిచ్యమానే కోపహాస్యవ్యాహారస్పందనోచ్ఛింఖ- నాన్యాచరేత్| తథా హి శిరోరుక్ప్రతిశ్యాయకాసతిమిర- ఖలతిపలితవ్యంగతిలకాలకమూకదూషికాణాం సంభవః||2||
न च नस्ये निषिच्यमाने कोपहास्यव्याहारस्पन्दनोच्छिङ्ख़- नान्याचरेत्| तथा हि शिरोरुक्प्रतिश्यायकासतिमिर- ख़लतिपलितव्यङ्गतिलकालकमूकदूषिकाणां सम्भवः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyadAnottarakRutyam (18) · Śloka 18
దత్తమాత్రే తు నస్యే కర్ణలలాటకేశభూమిగండమన్యాస్క- ంధపాణిపాదతలాన్యనుసుఖం మర్దయేత్| శనైశ్చోచ్ఛింఖేత్| అన- భ్యవహరంశ్చ వామదక్షిణపార్శ్వయోరౌషధం నిష్ఠీవేత్| సకలం హి తదభ్యవహృతమగ్నిమవసాదయేత్| దోషం చ సంవర్ధయేత్| ఏకపార్శ్వనిష్ఠీవనేన సర్వాః సిరా భేషజేన సమ్యగ్వ్యాప్యంతే| పునః పునశ్చైనం స్వేదయేదాభేషజదర్శనాన్నోఛింఖన్నిష్ఠీవేచ్చ| తతశ్చైవమేవ ద్వితీయమంశమనుషేచయేత్తథా తృతీయం దోషాదిబలేన వా| విరేచనే త్వవపీడే దోషబలమపేక్ష్య పశ్చాత్ స్నేహమను- షేచయేత్| నివృత్తనస్యం చైవమున్నిద్రముత్తానం వాక్శతమాత్రం శాయ- యేత్| తతః పునరప్యుత్క్లిష్టదోషశేషోపశాంతయే వైరేచనికం యథార్హం వా ధూమం పాయయిత్వోష్ణోదకగండూషాన్ ధారయేత్| అథాస్య స్నేహోక్తమాచారమాదిశేత్| అతిద్రవపానంచ వర్జయేత్| పునశ్చ తృతీయేఽహని నస్యమవసేచయేత్| హిధ్మాస్వరోపఘాత- మన్యాస్తంభాపతానకేషు శిరసి చానిలార్త్యాద్యభిభూతే ప్రత్యహం సాయంప్రాతరుభయకాలం వా| అనేన విధినా పంచ సప్త నవ వా దినాని దద్యాదాసమ్యగ్యోగాద్వా||18||
दत्तमात्रे तु नस्ये कर्णललाटकेशभूमिगण्डमन्यास्क- न्धपाणिपादतलान्यनुसुख़ं मर्दयेत्| शनैश्चोच्छिङ्ख़ेत्| अन- भ्यवहरंश्च वामदक्षिणपार्श्वयोरौषधं निष्ठीवेत्| सकलं हि तदभ्यवहृतमग्निमवसादयेत्| दोषं च संवर्धयेत्| एकपार्श्वनिष्ठीवनेन सर्वाः सिरा भेषजेन सम्यग्व्याप्यन्ते| पुनः पुनश्चैनं स्वेदयेदाभेषजदर्शनान्नोछिङ्ख़न्निष्ठीवेच्च| ततश्चैवमेव द्वितीयमंशमनुषेचयेत्तथा तृतीयं दोषादिबलेन वा| विरेचने त्ववपीडे दोषबलमपेक्ष्य पश्चात् स्नेहमनु- षेचयेत्| निवृत्तनस्यं चैवमुन्निद्रमुत्तानं वाक्शतमात्रं शाय- येत्| ततः पुनरप्युत्क्लिष्टदोषशेषोपशान्तये वैरेचनिकं यथार्हं वा धूमं पाययित्वोष्णोदकगण्डूषान् धारयेत्| अथास्य स्नेहोक्तमाचारमादिशेत्| अतिद्रवपानञ्च वर्जयेत्| पुनश्च तृतीयेऽहनि नस्यमवसेचयेत्| हिध्मास्वरोपग़ात- मन्यास्तम्भापतानकेषु शिरसि चानिलार्त्याद्यभिभूते प्रत्यहं सायम्प्रातरुभयकालं वा| अनेन विधिना पञ्च सप्त नव वा दिनानि दद्यादासम्यग्योगाद्वा||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyasamyagyogAyogAtiyogalakShaNAni (19) · Śloka 19
తత్ర సమ్యక్ స్నిగ్ధే మూర్ధని విరిక్తే వా సుఖోచ్ఛ్వాసని- శ్వాసక్షవథుస్వప్నప్రబోధశిరోవేదనేంద్రియవిశుద్ధయో భవంతి| యథోక్తవ్యాధ్యుపశమశ్చ| అయోగాతియోగయోస్తు యథాస్వం వాతకఫవికారాస్తాన్యథా స్వమేవ సాధయేత్| అన్యాంశ్చ పూర్వోక్తాన్ వికారాన్||19||
तत्र सम्यक् स्निग्धे मूर्धनि विरिक्ते वा सुख़ोच्छ्वासनि- श्वासक्षवथुस्वप्नप्रबोधशिरोवेदनेन्द्रियविशुद्धयो भवन्ति| यथोक्तव्याध्युपशमश्च| अयोगातियोगयोस्तु यथास्वं वातकफविकारास्तान्यथा स्वमेव साधयेत्| अन्यांश्च पूर्वोक्तान् विकारान्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshArhAnarhAshca (20) · Śloka 20
ప్రతిమర్శస్తు క్షామక్షతతృష్ణాముఖశోషవృద్ధబాలభీరుసుకు- మారేష్వప్యకాలవర్షదుర్దినేష్వపి చ యోజ్యః| న తు దుష్ట- ప్రతిశ్యాయబహుదోషక్రిమిణశిరోమద్యపితదుర్బలశ్రోత్రేషు| ఏషాం హ్యుదీర్ణదోషత్వాత్ తావతా దోషోత్క్లేశో భవతి||20||
प्रतिमर्शस्तु क्षामक्षततृष्णामुख़शोषवृद्धबालभीरुसुकु- मारेष्वप्यकालवर्षदुर्दिनेष्वपि च योज्यः| न तु दुष्ट- प्रतिश्यायबहुदोषक्रिमिणशिरोमद्यपितदुर्बलश्रोत्रेषु| एषां ह्युदीर्णदोषत्वात् तावता दोषोत्क्लेशो भवति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshasya pa~jcadashakAlA teShu nasyadAnaguNAshca (21) · Śloka 21
తస్య పంచదశకాలస్తేషం చ గుణాః| ప్రాతర్దత్తే భుక్త- వతశ్చాంతే స్రోతోవిశుద్ధిః శిరోలాఘవం మనఃప్రసాదశ్చ భవతి| విణ్మూత్రశిరోఽభ్యంగాంజనకవలాంతే దృష్టిప్రసాదః| దంతధావనాంతే దంతదృఢతా సౌగంధ్యంచ| అధ్వవ్యాయామవ్య- వాయాంతే శ్రమక్లమస్వేదస్తంభనాశః| దివాస్వప్నాంతే నిద్రా- శేషగౌరవప్రణాశో మనఃప్రసాదశ్చ| అతిహసితాంతేఽని- లప్రశమః| ఛర్దితాంతే స్రోతోలీనలేష్మవ్యపోహః| దినాంతే స్రోతోవిశుద్ధిః సుఖనిద్రాప్రబోధశ్చ భవతి||21||
तस्य पञ्चदशकालस्तेषं च गुणाः| प्रातर्दत्ते भुक्त- वतश्चान्ते स्रोतोविशुद्धिः शिरोलाग़वं मनःप्रसादश्च भवति| विण्मूत्रशिरोऽभ्यङ्गाञ्जनकवलान्ते दृष्टिप्रसादः| दन्तधावनान्ते दन्तदृढता सौगन्ध्यञ्च| अध्वव्यायामव्य- वायान्ते श्रमक्लमस्वेदस्तम्भनाशः| दिवास्वप्नान्ते निद्रा- शेषगौरवप्रणाशो मनःप्रसादश्च| अतिहसितान्तेऽनि- लप्रशमः| छर्दितान्ते स्रोतोलीनलेष्मव्यपोहः| दिनान्ते स्रोतोविशुद्धिः सुख़निद्राप्रबोधश्च भवति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshapramANam (3) · Śloka 3
భవతి చాత్ర- ప్రమాణం ప్రతిమర్శస్య బిందుద్వితయమిష్యతే| బిందుర్వా యేన చోత్క్లేశో నానుత్క్లిష్టస్య జాయతే| నిష్ఠ్యూతే యత్ర వా స్నేహో న సాక్షాదుపలక్ష్యతే|3|
भवति चात्र- प्रमाणं प्रतिमर्शस्य बिन्दुद्वितयमिष्यते| बिन्दुर्वा येन चोत्क्लेशो नानुत्क्लिष्टस्य जायते| निष्ठ्यूते यत्र वा स्नेहो न साक्षादुपलक्ष्यते|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyAdInAM visheSheNa niShedhaH (3) · Śloka 3
న నస్యమూనసప్తాబ్దే నాతీతాశీతివత్సరే| న చోనాష్టాదశే ధూమః కవలో నోనపంచమే| న శుద్ధిరూనదశమే న చాతిక్రాంతసప్తతౌ|3|
न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे| न चोनाष्टादशे धूमः कवलो नोनपञ्चमे| न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshaprashaMsA (3) · Śloka 3
ఆజన్మమరణం శస్తః ప్రతిమర్శస్తు బస్తివత్| మర్శవచ్చ గుణాన్ కుర్యాత్ స హి నిత్యోపసేవనాత్| న చాత్ర యంత్రణా నాపి వ్యాపద్భ్యో మర్శబద్భయం||3||
आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्| मर्शवच्च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात्| न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शबद्भयम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityanasyArthaM tailasya shraiShThyam (22) · Śloka 22
తైలమేవ చ నస్యార్థే నిత్యాభ్యాసేన శస్యతే| శిరసః శ్లేష్మధామత్వాత్స్నేహాః స్వస్థస్య నేతరే||22||
तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते| शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana marshaprashaMsA (23) · Śloka 23
ఆశుకృచ్చిరకారిత్వం గుణోత్కృష్టావకృష్టతా| మర్శే చ ప్రతిమర్శే చ న విశేషో భవేద్యది| కో మర్శం సపరీహారం సాపదం చ భజేత్తతః||23||
आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कृष्टावकृष्टता| मर्शे च प्रतिमर्शे च न विशेषो भवेद्यदि| को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prasa~ggAcacCapAnAdInAM prashaMsA (24-25) · Śloka 25
అచ్ఛాపానవిచారాఖ్యా కుటీవాతాతపస్థితీ| అన్వాసమాత్రాబస్తీ చ తద్వదేవ వినిర్దిశేత్||24|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే నస్యవిధిర్నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః||25||
अच्छापानविचाराख़्या कुटीवातातपस्थिती| अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon