29. nasyavidhiḥ

Adhikarana atha nasyavidhirnAmaikonatriMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो नस्यविधिर्नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana nasyanirvacanaM paryAyAshca (2) · Śloka 2

नासायां प्रणीयमानमोउषधं नस्यम्| नावनं नस्यकर्मेति च संज्ञां लभते||२||

Adhikarana nasyasyordhvajannuvikAreShu kArmukatvam (3) · Śloka 3

नासा हि शिरसो द्वारम्| तत्रावसेचितमोउषधं स्रोतः- शृङ्गाटकं प्राप्य व्याप्य च मूर्धानं नेत्रश्रोत्रकण्ठादि- सिरामुख़ानि च मुञ्जादिषीकामविसक्तामूर्ध्वजत्रुगतां वैकारिकीमशेषामाशु दोषसंहतिमुत्तमाङ्गादपकर्षति||३||

Adhikarana nasyaBedAH (4) · Śloka 4

तत्तु त्रिविधं विरेचनं बृंहणं शमनं च||४||

Adhikarana virecananasyArhAH virecananasyadravyAdi ca (5) · Śloka 5

तेषां विरेचनं जत्रूर्ध्वगोउरवशोफोपदेहकण्डूस्तम्भाभि- ष्यन्दपाकप्रसेकवैरस्यारोचकस्वरभेदक्रिमिप्रतिश्याया- पस्मारगन्धाज्ञानग्रन्थ्यर्बुददद्रुकोठादिषु श्लेष्मजेषु तीक्ष्णेन स्नेहेन शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सिद्धेन तेषां वा क्वाथचूर्ण- स्वरसैस्तैरेव वा यथार्हद्रवश्लक्ष्णकल्कितालोडितैर्मधु- सैन्धवासवपित्तमूत्रैर्यथास्वञ्चोपदिष्टैर्योज्यम्||५||

Adhikarana adhikAraBedena snehAdikalpanABedaH (6) · Śloka 6

तत्र भीतक्लीबकृशसुकुमारेषु स्नेहः| गलरोगसन्नि- पातज्वरातिनिद्रामनोविकारक्रिमिविषाभिपन्नाभिष्य- ण्णसर्पदष्टविसंज्ञेषु शेषाः| तेष्वेव भूयसि दोषे शीग़्र- कारिणि च चूर्णः| स हि निहितनासाग्रआवेगकरतरो भवति||६||

Adhikarana bRuMhaNanasyArhA vyAdhayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7

बृंहणं सूर्यावर्तार्धावभेदककृमिशिरोरोगाक्षिसङ्कोचस्प- न्दतिमिरकृच्छ्रावबोधदन्तकर्णशूलनादनासामुख़शोष- वाक्यसङ्गस्वरोपग़ातमन्यारोगापतानकापबाहुकनिद्रा- नाशादिष्वनिलोत्थेषु स्निग्धमधुरद्रव्यैस्तत्सिद्धैर्यथायथ- ञ्चोपदिष्टैः स्नेहैर्निर्यासैर्धन्वमांसरसरक्तैश्छ||७||

Adhikarana shamanasyArhA vyAdhayaH dravyaBedashcha dravyAdi ca (8) · Śloka 8

शमनमकालवलीपलितख़लतिदारुणकरक्तराजीव्यङ्गनी- लिकारक्तपित्तादिषु यथास्वमुपदिष्टैः स्नेहैर्भेषजस्वर- सादिभिः क्षीरोदकाभ्यां वा समदोषे वाणुतैलेनेति||८||

Adhikarana snehanasyasya dvaividhyamavapIDAdivivaraNa~jca (9) · Śloka 9

तत्र स्नेहो मात्राभेदाद् द्विधा-मर्शः प्रतिमर्शश्छ| विरे- चनः शमनो वा नासया प्रणीयमानः कल्को&अम्प्;वपीडसंज्ञो विरेचनचूर्णस्य प्रधमनाख़्यः| परिशेषं तु नावनमव- पीडकसंज्ञम्| कल्कीकृतादोउषधादवपीडितः स्रुतो रसो- &अम्प्;वपीड इत्यपरेषाम्| तत्र पुनस्तीक्ष्णे वैशेषिकी शिरो- विरेचनसंज्ञा| तथान्ये सर्वमेव विरेचनं नस्यमित्याहुः| सद्यः श्लेष्मविरेचनसामान्यात्||९||

Adhikarana aNutailANuGRute (10) · Śloka 10

अथाणुतैलस्य विधानमुच्यते| अणुतैलविधानं तु मञ्जि- ष्ठामधुकप्रपोउण्डरीकजीवकर्षभककालोलीद्वयपयस्या- सारिवानन्तानीलोत्पलाञ्जनरास्नाविडङ्गतण्डुलमधुपर्णी- श्रावणीमेदाकाकनासासरलसालभद्रदारुचन्दनैः सुपि- ष्टैरष्टगुणं षड्गुणेन पयसा तैलं पचेत्| ग़ृतं व पित्तो- ल्बणेषु दोषेषु||१०||

Adhikarana dvitIyamaNutailam (11) · Śloka 11

अथवा चन्दनागरुपत्रदार्वीत्वङ्मधुकबलाद्वयबिल्वोत्प- लपद्मकेसरप्रपौण्डरीकविडङ्गोशीरह्नीबेरवन्यत्वङ्मुस्ता- सारिवाबृहतीद्वयांशुमतीद्वयजीवन्तीदेवदारुसुरभिशता- वरीः शतगुणे दिव्येऽम्भसि दशभागावशिष्टं क्वा थयेत्| ततस्तस्य क्वाथस्य दशमांशेन समांशं तैलं साधयेत्| दशमे चात्र पाके तैलतुल्यमाजमपि पयो दद्यात्| एतदय्यणुतैलं पुर्वस्माद्विशेषेणेन्द्रियदार्ढ्यकरं केश्यं त्वच्यं कण्ठ्यं प्रीणनं बृंहणं दोषत्रयग़्नं च||११||

Adhikarana nasyAnarhAstatra kAraNAni ca (12) · Śloka 12

अनस्यार्हास्तु भुक्तभक्तस्नेहमद्यगरतोयपीतपातुकाम- शिरःस्नातस्नातुकामसिरादिव्यधस्रुतरक्तमूत्रितोच्चरिता- भिहतकृतवमनविरेकबस्तिकर्मगर्भिणीसूतिकानवप्रति- श्यायश्वासकासिनोऽनार्तवदुर्दिनेष्वपि| तत्र भुक्तभक्तस्य नस्येरितो दोषऊर्ध्वस्रोतांस्यावृत्य छर्दिश्वासकासप्रति- श्यायान् जनयेत्| स्नेहादिपीतपातुकामानामक्षिनासा- स्यस्यन्दोपहतितिमिरशिरोरोगान्| शिरःस्नातस्य शिरो- ऽक्षिकर्णशूलकण्ठरोगपीनसहनुमन्यास्तम्भार्दितशिरः- कम्पान्| स्नातुकामस्य मूर्धस्तैमित्यजाड्यारुचिपीन- सान्| स्रुतरक्तस्य क्षामतामरुचिमग्निसादञ्च| मूत्रितो- च्चारितयोर्भृशतरं वेगधारणजान् विकारान्| अभिहत- स्य तीव्रतरां रुजम्| कृतवमनादीनां श्वासकासस्वरे- न्द्रियहानिशिरोगौरवकण्डूकृमिदोषान्| गर्भिण्या भक्त- द्वेषज्वरमूर्च्छार्धावभेदकाः स्युरपत्यञ्च व्यङ्गं विक- लेन्द्रियमुन्मादापस्मारयुक्तं वा| सूतिकायाः स्रुतरक्तो- क्तान् दोषान्| नवप्रतिश्यायस्य स्रोतोरोधाद् दुष्टप्रति- श्यायकेशशातकृमिकण्डूविचर्चिकाः| श्वासकासिनो- र्व्याधिवृद्धिः| अकाले दुर्दिने सहसैव शैत्याच्छिरोरु- ग्वेपथुस्तैमित्यतालुनेत्रकण्डूपाकमन्यास्तम्भकण्ठरोग- प्रतिश्यायारूंषिकाः||१२||

Adhikarana nasyAnarhANAM nasyaprayogAjjAteShUpadraveShu pratIkAraH (13) · Śloka 13

तेषु यथास्वमायतनं दोषोद्रेकं चापेक्ष्य स्नेहस्वेदशिरो- वक्त्रलेपसेकतीक्ष्णावपीडधूमगण्डूषादीनाचरेत्| विशे- षेण तु गर्भिणी रूक्षे नस्यकर्मणि वर्षाभूकाकोलीक- पिकच्छुभिः शृतं पयः पिबेत्| बलाविदार्यंशुमती- मेदाभिर्वा| एभिरेव च शृतं हविः| वातहरश्च सिद्धः स्नेहः शिरोबस्तौ कर्णपूरणे च योज्यः| सर्वञ्च बृंहण- मन्नपानम्| भुक्तभक्तादिष्वपि चात्ययिकव्याध्यातुरम- पेक्षेत||१३||

Adhikarana marshanasyapramANam (14) · Śloka 14

मर्शप्रमाणं तु प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्निमग्नोद्धृताद्यावत्प- तति स बिन्दुः| अमी दशाष्टौ षड्बिन्दव उत्तममध्य- मकनीयस्यो मात्राः| क्वाथादीनामष्टौ षट् चत्वारः| प्रधमनस्य तु षडङ्गुलद्विमुख़या नाड्या मुख़ानिलेरित- स्याकण्ठगतेर्दोषानुरोधतश्च पुनः पुनर्योजनमिति||१४||

Adhikarana nasyavidhiH (15) · Śloka 15

अथ नस्यार्हं नरमव्याहतवेगं धौतान्तर्बहिर्मुख़ं स्निग्ध- स्विन्नशिरसं नातिक्षुधितं प्रायोगिकधूमपानविशुद्धस्रोतसं स्वास्तीर्णनिवातशयनस्थमुत्तानशिर्षमीषदुन्नतपादं प्रसा- रितकरचरणं जत्रूर्ध्वं पाणितापेन पुनः पुनः स्वेदयेत्| ततः कनकरजतताम्रान्यतमशुक्तिस्थितं प्रदेयमौषधत्रि- भागमुष्णाम्बुप्रतप्तं किञ्चित् प्रलम्बितशिरसो वामहस्ता- ङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यामाक्रम्य नयनप्रच्छादनं चतुर्गुणं वासो मध्यमया नासाग्रमुन्नमय्य प्रदेशिन्यनामिकाभ्यं चैकैकं नासापुटं पर्यायेण पिधायेतरस्मिन् नासास्रोतसि दक्षिण- हस्तेन प्रनाड्या पिचुना वानवच्छिन्नमासिञ्चेत्||१५||

Adhikarana doShAnusAraM vyAdhyAdyanusAra~jca nasyakAlAH (16) · Śloka 16

वातपित्तकफामयेशु क्रमेणापराह्णमध्याह्नपूर्वाह्णेषु| ला- लास्रावसुप्तप्रलापदन्तकटकटायनक्रथनकृच्छ्रोन्मीलन- पूतिमुख़कर्णनादतृष्णार्दितशिरोरोगश्वासकासोन्निद्रेषु रात्रौ| स्वस्थवृत्ते तु शीते मध्याह्ने शरद्वसन्तयोः प्राह्णे ग्रीष्मे- ऽपराह्णे वर्षास्वादित्यदर्शने पञ्चकर्माण्याचरतो बस्ति- कर्मोत्तरकालमेव||१६||

Adhikarana hInatvAdiyuktanasyaniShedhastatra hetushca (10) · Śloka 10

न च हीनाधिकं सकृदेव सर्वमत्युष्णशीतमत्युन्नतावन- तशिरसे सङ्कुचितगात्रावयवाय देयम्| तत्र हीनं दोष- मुत्क्लेश्य न निर्हरेत्| गौरवारुचिकासप्रसेकपीनसच्छ- र्दिकण्ठरोगान् कुर्यात्| अधिकमतियोगदोषान्| सकृ- देव सर्वं दत्तमुत्स्नेहनशिरोरोगप्रतिश्यायग़्ऱानक्लेदानुच्छ्- वासोपरोधञ्च| अत्युष्णं दाहपाकज्वररक्तागमशिरोरु- ग्दृष्टिदौर्बल्यमूर्च्छाभ्रमान्| अतिशीतं हीनदोषान्| अत्यु- न्नतशिरसोऽपि सम्यक् शिरोऽप्रतिपद्यमानं तानेव| अत्यवनतशिरसोऽतिदूरगमनान्मूर्च्छाजाड्यकण्डूदाह- ज्वरान्| सङ्कुचितगात्रस्य सम्यग्धमनीरव्याप्नुवद्दोषो- त्केल्शं वेदनां स्तम्भं वा||१०||

Adhikarana nasyamUrcCAyAM pratIkAraH (1) · Śloka 1

यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्यतया वा मूर्च्छा स्यात् ततः शोरोवर्जं शीताम्भसा सिञ्चेत्||१||

Adhikarana nasyasevanasamaye varjanIyantatra hetushca (17) · Śloka 2

न च नस्ये निषिच्यमाने कोपहास्यव्याहारस्पन्दनोच्छिङ्ख़- नान्याचरेत्| तथा हि शिरोरुक्प्रतिश्यायकासतिमिर- ख़लतिपलितव्यङ्गतिलकालकमूकदूषिकाणां सम्भवः||२||

Adhikarana nasyadAnottarakRutyam (18) · Śloka 18

दत्तमात्रे तु नस्ये कर्णललाटकेशभूमिगण्डमन्यास्क- न्धपाणिपादतलान्यनुसुख़ं मर्दयेत्| शनैश्चोच्छिङ्ख़ेत्| अन- भ्यवहरंश्च वामदक्षिणपार्श्वयोरौषधं निष्ठीवेत्| सकलं हि तदभ्यवहृतमग्निमवसादयेत्| दोषं च संवर्धयेत्| एकपार्श्वनिष्ठीवनेन सर्वाः सिरा भेषजेन सम्यग्व्याप्यन्ते| पुनः पुनश्चैनं स्वेदयेदाभेषजदर्शनान्नोछिङ्ख़न्निष्ठीवेच्च| ततश्चैवमेव द्वितीयमंशमनुषेचयेत्तथा तृतीयं दोषादिबलेन वा| विरेचने त्ववपीडे दोषबलमपेक्ष्य पश्चात् स्नेहमनु- षेचयेत्| निवृत्तनस्यं चैवमुन्निद्रमुत्तानं वाक्शतमात्रं शाय- येत्| ततः पुनरप्युत्क्लिष्टदोषशेषोपशान्तये वैरेचनिकं यथार्हं वा धूमं पाययित्वोष्णोदकगण्डूषान् धारयेत्| अथास्य स्नेहोक्तमाचारमादिशेत्| अतिद्रवपानञ्च वर्जयेत्| पुनश्च तृतीयेऽहनि नस्यमवसेचयेत्| हिध्मास्वरोपग़ात- मन्यास्तम्भापतानकेषु शिरसि चानिलार्त्याद्यभिभूते प्रत्यहं सायम्प्रातरुभयकालं वा| अनेन विधिना पञ्च सप्त नव वा दिनानि दद्यादासम्यग्योगाद्वा||१८||

Adhikarana nasyasamyagyogAyogAtiyogalakShaNAni (19) · Śloka 19

तत्र सम्यक् स्निग्धे मूर्धनि विरिक्ते वा सुख़ोच्छ्वासनि- श्वासक्षवथुस्वप्नप्रबोधशिरोवेदनेन्द्रियविशुद्धयो भवन्ति| यथोक्तव्याध्युपशमश्च| अयोगातियोगयोस्तु यथास्वं वातकफविकारास्तान्यथा स्वमेव साधयेत्| अन्यांश्च पूर्वोक्तान् विकारान्||१९||

Adhikarana pratimarshArhAnarhAshca (20) · Śloka 20

प्रतिमर्शस्तु क्षामक्षततृष्णामुख़शोषवृद्धबालभीरुसुकु- मारेष्वप्यकालवर्षदुर्दिनेष्वपि च योज्यः| न तु दुष्ट- प्रतिश्यायबहुदोषक्रिमिणशिरोमद्यपितदुर्बलश्रोत्रेषु| एषां ह्युदीर्णदोषत्वात् तावता दोषोत्क्लेशो भवति||२०||

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadashakAlA teShu nasyadAnaguNAshca (21) · Śloka 21

तस्य पञ्चदशकालस्तेषं च गुणाः| प्रातर्दत्ते भुक्त- वतश्चान्ते स्रोतोविशुद्धिः शिरोलाग़वं मनःप्रसादश्च भवति| विण्मूत्रशिरोऽभ्यङ्गाञ्जनकवलान्ते दृष्टिप्रसादः| दन्तधावनान्ते दन्तदृढता सौगन्ध्यञ्च| अध्वव्यायामव्य- वायान्ते श्रमक्लमस्वेदस्तम्भनाशः| दिवास्वप्नान्ते निद्रा- शेषगौरवप्रणाशो मनःप्रसादश्च| अतिहसितान्तेऽनि- लप्रशमः| छर्दितान्ते स्रोतोलीनलेष्मव्यपोहः| दिनान्ते स्रोतोविशुद्धिः सुख़निद्राप्रबोधश्च भवति||२१||

Adhikarana pratimarshapramANam (3) · Śloka 3

भवति चात्र- प्रमाणं प्रतिमर्शस्य बिन्दुद्वितयमिष्यते| बिन्दुर्वा येन चोत्क्लेशो नानुत्क्लिष्टस्य जायते| निष्ठ्यूते यत्र वा स्नेहो न साक्षादुपलक्ष्यते|३|

Adhikarana nasyAdInAM visheSheNa niShedhaH (3) · Śloka 3

न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे| न चोनाष्टादशे धूमः कवलो नोनपञ्चमे| न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ|३|

Adhikarana pratimarshaprashaMsA (3) · Śloka 3

आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्| मर्शवच्च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात्| न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शबद्भयम्||३||

Adhikarana nityanasyArthaM tailasya shraiShThyam (22) · Śloka 22

तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते| शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे||२२||

Adhikarana marshaprashaMsA (23) · Śloka 23

आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कृष्टावकृष्टता| मर्शे च प्रतिमर्शे च न विशेषो भवेद्यदि| को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||२३||

Adhikarana prasa~ggAcacCapAnAdInAM prashaMsA (24-25) · Śloka 25

अच्छापानविचाराख़्या कुटीवातातपस्थिती| अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२५||