Adhikarana athAkShipAkapillapratiShedho nAma viMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాత అక్షిపాకపిల్లప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuShkAkShipAkacikitsA (2) · Śloka 2
శుష్కాక్షిపాకే వాతాభిష్యందవిహితం సర్పిః పిబేత్| కులీరరసక్షీరసిద్ధం వా| దార్వీప్రపౌండరీకయోః క్వాథ ఆశ్చ్యోతనమక్షిపాకఘ్నం| మంజిష్ఠామధుక్కాలానుసారీసారివాలోధ్రలాక్షాప్రపౌండరీకాణామక్షిపాకరక్తరాజీఘ్నం| మృద్వీకాచందనకల్కస్తండులాంబుపరిస్రుతో మధుమానశ్రుదాహహరః| అణుతైలం నస్యం| శారివావిదారీబలామధుకోత్పలద్రాక్షాటరూషకజీవకచందనైర్జాంగలరసక్షీరోపేతం తైలం సాధితం నావనాత్ సర్వోర్ధ్వజత్రుజాన్ గదాన్ వాతపిత్తోత్తరాన్ నిహంతి| స్నిగ్ధాశ్చాత్ర తర్పణపుటపాకాః| వాతపిత్తాన్యతరోద్రేకతశ్చ యథాస్వమభిష్యందవిధిః| ఆదర్శమండలే ఘృతాక్తకేశాన్ ఘృష్ట్వాంతర్ధూమం దహేత్సా మషీఘృతపిష్టాఽయసభాజనస్థితాఽక్షిపాకమంజనాదపహరతి| మంజిష్ఠాఫలత్రికకటంకటేరీనిష్క్వాథే లోహస్రోతోఽంజనచూర్ణమాపిండీభావాత్ పచేత్| ఏతచ్చూర్ణాంజనమభయం దాహోషాకరాగాశ్రుహరం| తామ్రరజస్సైర్యకపుష్పపుండ్రాహ్వమధుకకాలానుసారీశారివాః ఛాగేన పయసా పిష్టాః పిండాంజనం| ఆనూపవసా శుంఠీసైంధవచూర్ణాన్వితా స్నేహాంజనం| ఏవమప్యశాంతౌ మధుకసిద్ధః శతాహ్వాచూర్ణయుక్తో ఘృతమండస్తథా పయో వా బస్తిః||2||
शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्| कुलीररसक्षीरसिद्धं वा| दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्| मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्| मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः| अणुतैलं नस्यम्| शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति| स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः| वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः| आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति| मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्| एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्| ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्| आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्| एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saSoPAlpaSoPayoScikitsA (3) · Śloka 3
సశోఫాల్పశోఫయోస్తు స్నిగ్ధస్విన్నస్యాను సిరాం విధ్యేత్| ద్రాక్షాభయాక్వాథస్త్రివృత్కల్కవాన్ సఘృతో విరేకః| విరిక్తస్య యథాదోషోదయమాస్థాపనం| తతః పిండస్విన్నశిరసః సర్షపతైలేన సైంధవయుతేన వా సర్పిషా ఫణిజ్జకయుక్తేన వా అణుతైలేన శిరోవిరేకః విరిక్తశిరసోఽనువాసనం క్షీరసర్పిషా ధూమపానం చ| శిరోనేత్రం చాస్య సునిషణ్ణకపత్తూరైరండపత్రైః క్షీరాంబుస్విన్నైః సంస్వేదయేత్| ఘృతభృష్టం లోధ్రచూర్ణం సూక్ష్మవాసస్థముష్ణోదకవిమృదితమాశ్చ్యోతనం| శుష్కాక్షిపాకోక్తం చ వేదనాఘ్నం||3||
सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्| द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः| विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्| ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च| शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्| घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra sandhAvAH (4) · Śloka 4
ఏవమశాంతవేదనం సంధావైరుపక్రమేత్| శశశిరఃకపాలం సైంధవం కాంస్యే స్తన్యఘృష్టం సంధావో వేదనాఘ్నః| తద్వత్తామ్రం చ లోహే గోమూత్రఘృష్టం ఘృతధూపితం| శిగ్రుపల్లవరసశ్చ తామ్రఘృష్టో ఘృతధూపితః| శంఖతామ్రే స్తన్యేన ఘృష్టం ఘృతాభ్యక్తయవశమీపత్రధూపితం ఘర్షవేదనాఘ్నం| ఉదుంబరఫలం లోహే స్తన్యఘృష్టం ఘృతాభ్యక్తశమీపత్రధూపితం శూలరాగాశ్రుఘర్షఘ్నం| దధిసరఃపిప్పలీసైంధవయుక్తస్తామ్రే ఘృష్టశ్శోఫఘర్షాశ్రువేదనాఘ్నః| మృత్కపాలం కాంస్యే తిలోదకఘృష్టం ఘృతాక్తనింబపత్ర-ధూపితం శోఫకండూఘర్షాశ్రుశూలరాగఘ్నం| సంధావాంజితం చాక్షి స్తన్యేనానుసించేత్| త్రిపరంచ తైర్న్నాంజయేత్||4||
एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्| शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः| तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्| शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः| शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्| उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्| दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः| मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्| सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्| त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana athA~jjanAni (5) · Śloka 5
మధుకబృహతీత్వక్తామ్రరజాంస్యజాక్షీరపిష్టాని శమ్యామలకపత్రైర్ఘృతాప్లుతైః అనేకశో ధూపితాని పిండాంజనం శోఫవేదనాఘ్నం| తాలీసపత్రపిప్పలీలోహరజోఽంజనకాసీసతగరజాతీముకులసైంధవైర్గోమూత్రపిష్టైస్తామ్రమాలిప్తం సప్తరాత్రం స్థాపయిత్వా పునస్తద్వదేవ పిష్టైర్గుటికాః కార్యాస్తాః స్తన్యఘృష్టాః స్తంభశ్వయథుహర్షఘర్షాశ్రుకండూఘ్న్యః| అబద్ధాస్థిసహకారమాంసం విగతత్వచం సమతామ్రచూర్ణమీషత్సైంధవోపేతం గవ్యేన దధ్నా పిష్ట్వా తామ్రమాలేపయేత్| శుష్కం శుష్కం తథైవ చ పిష్ట్వా పునర్లేపయేత్| ఏతత్సప్తభిః సప్తాహైః పిండాంజనం కృతం సర్వాక్షికాశ్రుఘర్షశోఫరాగవర్త్మోపచయఘ్నం| అశ్మంతకామ్లవేతసపరూషకకోలదాడిమైః కృతా రసక్రియా సశోఫాల్పశోఫపూయాలసాన్ నాశయతి| ఇత్థమపి శోఫానువృత్తౌ పునరస్రావసేకః శిరోవిరేకశ్చ||5||
मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्| तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः| अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्| शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्| एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्| अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति| इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amloShitacikitsA (6) · Śloka 6
అమ్లోషితం పిత్తాభిష్యందవదుపాచరేత్| పిల్లలసాధనం చేక్షేత||6||
अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्| पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pillarogANAM sa~gkhyAnam (7) · Śloka 7
పిత్తకఫరక్తనిచయోత్క్లిష్టవర్త్మపోథకీబిసాక్యకుకూణకపక్ష్మోపరోధపూయాలసశుష్కాక్షిపాకాల్పశోఫామ్లోషితా వాతవర్జ్యాశ్చ స్యందాధిమంథా ఇత్యష్టాదశ దీర్ఘకాలానుబంధినో రోగాః పిల్లసంజ్ఞాః||7||
पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pillAnAM pratyekaSaH cikitsA (8) · Śloka 8
ఏషాం క్రియా యథాస్వముపదిష్టైవ పునశ్చ పిల్లీ భూతానాం సామాన్యేనోపదిశ్యతే||8||
एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pillasAmAnyacikitsA (9) · Śloka 9
అథ పిల్లాక్షిరోగిణం స్నేహయిత్వా వామయేత్| కృతక్రమస్య సిరావ్యధస్తతో విరేకః| కృతవిరేకస్య వర్త్మనీ లిఖేత్| సకృల్లేఖనాదశుద్ధౌ పునర్లేఖయేజ్జలౌకోభిశ్చ గ్రాహయేత్| ప్రియంగులోధ్రపద్మకేసరచందనమధుకకల్కేన సమాక్షికేణ బిడాలకః| తువరికాఫలత్రికరోచనాక్వాథేన మధుమతా సాయం ప్రాతః సదా ప్రక్షాలనమంజనాంతే చ కషాయవృక్షపల్లవకషాయేణ| తైరేవ చ పత్రైరుష్ణప్రియతాయామంతరాంతరా స్వేదః| తుత్థకపలం వింశతిశ్చ శ్వేతమరిచాని ధాన్యామ్లపిష్టాని తత్పలైస్త్రింశతా తామ్రపాత్రే సమాలోడితాని బహువర్షాణామపి పిల్లానాం పరమమాశ్చ్యోతనం| అంజనం చాస్యామ్రధాతకీపుష్పతిలపర్ణీకల్కేన చ వర్త్తిః| హరీతక్యాఢకీశ్చాష్టగుణేఽంభస్యష్టభాగావశేషం క్వాథయేత్| పునశ్చ పరిస్రావ్యాదర్వీప్రలోపాద్రసక్రియేయం పిల్లాక్షిరోపణీ| పలాశశాఖాస్వరసే క్వాథ్యమానే బృహత్యుశీరరజో దద్యాత్| తద్ ఘనీభూతం శీతమంజనం| సురసారసపిష్టైర్వా వచాలదేవదారుభిః| గోపిత్తపిష్టాభ్యాం వా వ్యోషరసాంజనాభ్యాం| హరితాలసౌవీరకాంజనసమాంశం వా తామ్రచూర్ణమంజనం| పరిపేలవకాసీసహరిద్రాద్వయసర్షపప్రియంగుతగరపిప్పలీకల్కేన తామ్రభాజనమంతర్లేపయిత్వా సౌవీరకకుంభేఽధోముఖం సప్తాహం వాసయేత్ తతో గుటికాశ్చూర్ణం వా కుర్యాత్| తుత్థగైరికచూర్ణం ఛగలీపయఃపిష్టం గుటికా ప్రత్యంజనం| చూర్ణ ఏవ వా దివ్యోదకభావితః| స ఏవ వా తదాప్లుతో నేత్రాశ్చ్యోతనమితి| భవతి చాత్ర- వర్త్మావలేఖం బహుశస్తద్వచ్ఛోణితమోక్షణం| పునః పునర్విరేకం చ పిల్లరోగాతురో భజేత్||9||
अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्| कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः| कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्| सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्| प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः| तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण| तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः| तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्| अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः| हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्| पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी| पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्| तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्| सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः| गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्| हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्| परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्| तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्| चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः| स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति| भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्| पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUyAlase viSeShaH (10) · Śloka 10
పూయాలసే త్వశాంతేఽంతే దాహః సూక్ష్మశలాకయా||10||
पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrarogANAmuktAnAM sa~gkhyAnam (11) · Śloka 11
చతుర్నవతిరిత్యక్ష్ణోర్హేతులక్షణసాధనైః| పరస్పరమసంకీర్ణాః కార్త్స్న్యేన గదితా గదా||11||
चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svasthe~api pathyApathyanirdeSaH (12) · Śloka 12
సర్వదా చ నిషేవేత స్వస్థోఽపి నయనప్రియః| పురాణయవగోధూమశాలిషష్టికకోద్రవాన్| ముద్గాదీన్ కఫపిత్తఘ్నాన్ భూరిసర్పిః పరిప్లుతాన్| శాకం చైవంవిధం మాంసం జాంగలం దాడిమం సితాం| సైంధవం త్రిఫలాం ద్రాక్షాం వారి పానే చ నాభసం| ఆతపత్రం పదత్రాణం విధివద్దోషశోధనం| వర్జయేద్వేగసంరోధమజీర్ణాధ్యశనాని చ| క్రోధశోకదివాస్వప్నరాత్రిజాగరణాతపాన్| విదాహవిష్టంభకరం యచ్చేహాహారభేషజం||12||
सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdaSirayornetrasambandhaH (13-20) · Śloka 20
ద్వే పాదమధ్యే పృథుసన్నివేశే సిరే గతే తే బహుధా చ నేత్రే| తా భ్రంక్షణోద్వర్తనలేపనాదీన్ పాదప్రయుక్తాన్నయనం నయంతి| మలోష్ణసంఘట్టనపీడనాద్యైస్తా దూషయంతే నయనాని దుష్టాః| భజేత్సదా దృష్టిహితాని తస్మాదుపానదభ్యంజనధావనాని||13|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే అక్షిపాకపిల్లప్రతిషేధో నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे| ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति| मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon