3. bālagrahavijñānīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो बालग्रहविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana grahANAM samBavaH (2) · Śloka 2

पुरा गुहस्य रक्षार्थं निर्मिताः शूलपाणिना| मनुष्यविग्रहाः पञ्च सप्त स्त्रीविग्रहा ग्रहाः| स्कन्दो विशाखो मेषास्यः श्वग्रहः पितृसंज्ञितः| शकुनिः पूतना शीतपूतनाऽदृष्टिपूतना| मुखमण्डितिका तद्वद्रेवती शुष्करेवती||२||

Adhikarana grahANAM vRuttivyavasthA (3) · Śloka 3

ते कामरूपिणः स्कन्दमुपचेरुः समाहिताः| स्कन्दस्य बालधारत्वात्तेषां स्कन्दोऽग्रणीरभूत्| स्कन्देऽथ यौवनं प्राप्ते सेनापत्यं च तान् ग्रहान्| रौद्रान् रुद्रोऽनुजग्राह प्रह्वान् वृत्त्यभिलाषिणः| न तिथिष्वप्यतिथयो देवताः पितरोऽपि वा| येषु वेश्मसु पूज्यन्ते निवृत्ताचारवर्त्मसु| हरध्वं तेषु बालानामारोग्यं धारिशर्म च||३||

Adhikarana grahagrahaNahetavaH kAlaH prakArashca (4) · Śloka 4

शूलिनेति नियुक्तास्ते बलिपूजाभिकाङ्क्षिणः| क्रुद्धान् भीतान् विमनसः शून्यस्थानैकचारिणः| परोपभुक्तकुसुमवस्त्राभरणधारिणः| बालान् कश्मलधात्रीकान् सन्ध्यासु रुदतोऽशुचीन्| ऋक्षोलूकबिडालादिरूपैरन्यैस्तथाद्भुतैः| सन्त्रासयन्तः शयितान् कदाचिज्जाग्रतोऽपि वा| प्रायः पर्वसु गृह्णन्ति ग्रहाश्छिद्रप्रहारिणः| आविशन्तश्च लक्ष्यन्ते केवलं शास्त्रचक्षुषा| शुद्धेन देहं बालानां गन्धर्वा इव योषिताम्||४||

Adhikarana sAmAnyaM pUrvarUpam (5) · Śloka 5

तेषां ग्रहिष्यतां रूपं प्रततं रोदनं ज्वरः||५||

Adhikarana sAmAnyaM rUpam (6) · Śloka 6

सामान्यं रूपमुत्रासजृम्भाभ्रूक्षेपदीनताः| फेनस्रावोर्ध्वदुष्ट्योष्ठदन्तदंशप्रजागराः| रोदनं कूजनं स्तन्यविद्वेषः स्वरवैकृतम्| नखैरकस्मात्परितः स्वधात्र्यङ्गविलेखनम्||६||

Adhikarana skandagrahe lakShaNam (7) · Śloka 7

तत्रैकनयनस्रावी शिरो विक्षिपते मुहुः| हतैकपक्षः स्तब्धाङ्गः सस्वेदो नतकन्धरः| दन्तखादी स्तनद्वेषी त्रस्यन् रोदिति विस्वरम्| वक्रवक्त्रो वमन् लालां भृशमूर्ध्वं निरीक्षते| वसास्रगन्धिरुद्विग्नो बद्धमुष्टिशकृच्छिशुः| चलितैकाक्षिगण्डभ्रूः संरक्तोभयलोचनः| स्कन्दार्त्तस्तेन वैकल्यं मरणं वा भवेद् ध्रुवम्||७||

Adhikarana skandApasmAralakShaNam (8) · Śloka 8

संज्ञानाशो मुहुः केशलुञ्चनं कन्धरानतिः| वनम्य जृम्भमाणस्य शकृन्मूत्रप्रवर्तनम्| स्तनस्वजिह्वासन्दंशसंरम्भज्वरजागराः| पूयशोणितगन्धश्च स्कन्दापस्मारलक्षणम्||८||

Adhikarana naigameShagrahe lakShaNam (9) · Śloka 9

आध्मानं पाणिपादस्य स्पन्दनं फेननिर्वमिः| तृण्मुष्टिबन्धातीसारस्वरदैन्यविवर्णताः| कूजनं स्तननं छर्दिः कासहिध्माप्रजागराः| ओष्ठदंशांससङ्कोचस्तम्भबस्ताभगन्धताः| ऊर्ध्वं निरीक्ष्य हसनं मध्ये विनमनं ज्वरः| मूर्छैकनेत्रशोफश्च नैगमेषग्रहाकृतिः||९||

Adhikarana shvagrahe lakShaNam (10) · Śloka 10

कम्पो हृषितरोमत्वं स्वेदश्चक्षुनिमीलनम्| बहिरायामनं जिह्वादेशोऽन्तःकण्ठकूजनम्| धावनं विट्सगन्धत्वं क्रोशनञ्च श्ववच्छुनि||१०||

Adhikarana pitRugrahe lakShaNam (11) · Śloka 11

रोमहर्षो मुहुस्त्रासः सहसा रोदनं ज्वरः| कासातिसारवमथुजृम्भातृट्च्छवगन्धिताः| अङ्गेष्वाक्षेपविक्षेपशोषस्तम्भविवर्णताः| मुष्टिबन्धः स्रुतिश्चाक्ष्णोर्बालस्य स्युः पितृग्रहे||११||

Adhikarana shakunigrahe lakShaNam (12) · Śloka 12

स्रस्ताङ्गत्वमतीसारो जिह्वातालुगले व्रणाः| स्फोटाः सदाहरुक्पाकाः सन्धिषु स्युः पुनःपुनः| निश्यह्नि प्रविलीयन्ते पाको वक्त्रे गुदेऽपि वा| भयं शकुनगन्धत्वं ज्वरश्च शकुनिग्रहे||१२||

Adhikarana pUtanAgrahe lakShaNam (13) · Śloka 13

पूतनायां वमिः कम्पः तन्द्रा रात्रौ प्रजागरः| हिध्माध्मानं शकृद्भेदः पिपासा मूत्रनिग्रहः| स्रस्तहृष्टाङ्गरोमत्वं काकवत् पूतिगन्धिता||१३||

Adhikarana shItapUtanAgrahe lakShaNam (14) · Śloka 14

शीतपूतनया कम्पो रोदनं तिर्यगीक्षणम्| तृष्णान्त्रकूजोऽतीसारो वसावद्विस्रगन्धिता| पार्श्वस्यैकस्य शीतत्वमुष्णत्वमपरस्य च||१४||

Adhikarana andhapUtanAgrahe lakShaNam (15) · Śloka 15

अन्धपूतनया च्छर्दिर्ज्वरः कासोऽल्पनिद्रता| वर्चसो भेदवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यान्यङ्गशोषणम्| दुष्टिसादोऽक्षिरुक्कण्डूः पोथकीजन्मशूनता| हिध्मोद्वेगः स्तनद्वेषवैवर्ण्यस्वरतीक्ष्णताः| वेपथुर्मत्स्यगन्धित्वमथवा साम्लगन्धिता||१५||

Adhikarana muKamaNDitikAgrahe lakShaNam (16) · Śloka 16

मुखमण्डितया पाणिपादास्यरमणीयता| सिराभिरसिताभाभिराचितोदरता ज्वरः| अरोचकोऽङ्गग्लपनं गोमूत्रसमगन्धिता||१६||

Adhikarana revatIgrahe lakShaNam (17) · Śloka 17

रेवत्यां श्यावनीलत्वं कर्णनासाक्षिमर्दनम्| कासहिध्माक्षिविक्षेपवक्त्रवक्रत्वरक्तताः| वस्तगन्धो ज्वरः शोषः ...................||१७||

Adhikarana shuShkarevatIgrahe lakShaNam (18) · Śloka 18

........................ पुरीषं हरितं द्रवम्| जायते शुष्करेवत्यां क्रमात् सर्वाङ्गसङ्क्षयः| केशशातोऽन्नविद्वेषः स्वरदैन्यं विवर्णता| नानावर्णपुरीषत्वमुदरे ग्रन्थयः सिराः| रोदनं गृध्रगन्धित्वं दीर्घकालानुवर्तनम्||१८||

Adhikarana asAdhyagrahe lakShaNam (19) · Śloka 19

उदरे ग्रन्थयो वृत्ता यस्य नानाविधं शकृत्| जिह्वाया निम्नता मध्ये श्यावं तालुं च तं त्यजेत्||१९||

Adhikarana shuShkarevatyAH vishiShTamasAdhyalakShaNam (20) · Śloka 20

भुञ्जानोऽन्नं बहुविधं यो बालः परिहीयते| तृष्णागृहीतः क्षामाक्षो हन्ति तं शुष्करेवती||२०||

Adhikarana grahagrahaNahetutraividhyam (21) · Śloka 21

हिंसारत्यर्चनाकाङ्क्षा ग्रहग्रहणकारणम्||२१||

Adhikarana hiMsAtmake grahe lakShaNam (22) · Śloka 22

तत्र हिंसात्मके बालो महान् वा स्रुतनासिकः| क्षतजिह्वः क्वणन् बाढमसुखी सास्रलोचनः| दुर्वर्णो हीनवचनः पूतिगन्धश्च जायते| क्षामो मूत्रपुरीषं स्वं मृद्नाति न जुगुप्सते| हस्तौ चोद्यम्य संरब्धो हन्त्यात्मानं तथापरम्| तद्वच्च शस्त्रकाष्ठाद्यैरग्निं वा दीप्तमाविशेत्| अप्सु मज्जेत्पतेत् कूपे कुर्यादन्यच्च तद्विधम्| तृड्दाहमोहान् पूयस्य छर्दनं च प्रवर्तयेत्| सक्तञ्च सर्वमार्गेभ्योऽरिष्टोत्पत्तिञ्च तं त्यजेत्||२२||

Adhikarana ratikAme grahe lakShaNam (23) · Śloka 23

रहःस्त्रीरतिसंल्लापगन्धस्रग्भूषणप्रियः| हृष्टः शान्तश्च दुःसाध्यो रतिकामेन पीडितः||२३||

Adhikarana arcanAkAmagrahe lakShaNam (24) · Śloka 24

दीनः परिमृशन् वक्त्रं शुष्कौष्ठगलतालुकः| शङ्कितं वीक्षते रौति ध्यायत्यायाति भीतताम्| अन्नमन्नाभिलाषेऽपि दत्तं नाति बुभुक्षते| गृहीतं बलिकामेन तं विद्यात् सुखसाधनम्||२४||

Adhikarana cikitsAsUtram (25-26) · Śloka 26

हन्तुकामं जयेद्धोमैः सिद्धमन्त्रप्रवर्तितैः| इतरौ तु यथाकामं रतिबल्यादिदानतः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे बालग्रहविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः||२६||