3. bālagrahavijñānīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બાલગ્રહવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana grahANAM samBavaH (2) · Śloka 2

પુરા ગુહસ્ય રક્ષાર્થં નિર્મિતાઃ શૂલપાણિના| મનુષ્યવિગ્રહાઃ પઞ્ચ સપ્ત સ્ત્રીવિગ્રહા ગ્રહાઃ| સ્કન્દો વિશાખો મેષાસ્યઃ શ્વગ્રહઃ પિતૃસંજ્ઞિતઃ| શકુનિઃ પૂતના શીતપૂતનાઽદૃષ્ટિપૂતના| મુખમણ્ડિતિકા તદ્વદ્રેવતી શુષ્કરેવતી||૨||

Adhikarana grahANAM vRuttivyavasthA (3) · Śloka 3

તે કામરૂપિણઃ સ્કન્દમુપચેરુઃ સમાહિતાઃ| સ્કન્દસ્ય બાલધારત્વાત્તેષાં સ્કન્દોઽગ્રણીરભૂત્| સ્કન્દેઽથ યૌવનં પ્રાપ્તે સેનાપત્યં ચ તાન્ ગ્રહાન્| રૌદ્રાન્ રુદ્રોઽનુજગ્રાહ પ્રહ્વાન્ વૃત્ત્યભિલાષિણઃ| ન તિથિષ્વપ્યતિથયો દેવતાઃ પિતરોઽપિ વા| યેષુ વેશ્મસુ પૂજ્યન્તે નિવૃત્તાચારવર્ત્મસુ| હરધ્વં તેષુ બાલાનામારોગ્યં ધારિશર્મ ચ||૩||

Adhikarana grahagrahaNahetavaH kAlaH prakArashca (4) · Śloka 4

શૂલિનેતિ નિયુક્તાસ્તે બલિપૂજાભિકાઙ્ક્ષિણઃ| ક્રુદ્ધાન્ ભીતાન્ વિમનસઃ શૂન્યસ્થાનૈકચારિણઃ| પરોપભુક્તકુસુમવસ્ત્રાભરણધારિણઃ| બાલાન્ કશ્મલધાત્રીકાન્ સન્ધ્યાસુ રુદતોઽશુચીન્| ઋક્ષોલૂકબિડાલાદિરૂપૈરન્યૈસ્તથાદ્ભુતૈઃ| સન્ત્રાસયન્તઃ શયિતાન્ કદાચિજ્જાગ્રતોઽપિ વા| પ્રાયઃ પર્વસુ ગૃહ્ણન્તિ ગ્રહાશ્છિદ્રપ્રહારિણઃ| આવિશન્તશ્ચ લક્ષ્યન્તે કેવલં શાસ્ત્રચક્ષુષા| શુદ્ધેન દેહં બાલાનાં ગન્ધર્વા ઇવ યોષિતામ્||૪||

Adhikarana sAmAnyaM pUrvarUpam (5) · Śloka 5

તેષાં ગ્રહિષ્યતાં રૂપં પ્રતતં રોદનં જ્વરઃ||૫||

Adhikarana sAmAnyaM rUpam (6) · Śloka 6

સામાન્યં રૂપમુત્રાસજૃમ્ભાભ્રૂક્ષેપદીનતાઃ| ફેનસ્રાવોર્ધ્વદુષ્ટ્યોષ્ઠદન્તદંશપ્રજાગરાઃ| રોદનં કૂજનં સ્તન્યવિદ્વેષઃ સ્વરવૈકૃતમ્| નખૈરકસ્માત્પરિતઃ સ્વધાત્ર્યઙ્ગવિલેખનમ્||૬||

Adhikarana skandagrahe lakShaNam (7) · Śloka 7

તત્રૈકનયનસ્રાવી શિરો વિક્ષિપતે મુહુઃ| હતૈકપક્ષઃ સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સસ્વેદો નતકન્ધરઃ| દન્તખાદી સ્તનદ્વેષી ત્રસ્યન્ રોદિતિ વિસ્વરમ્| વક્રવક્ત્રો વમન્ લાલાં ભૃશમૂર્ધ્વં નિરીક્ષતે| વસાસ્રગન્ધિરુદ્વિગ્નો બદ્ધમુષ્ટિશકૃચ્છિશુઃ| ચલિતૈકાક્ષિગણ્ડભ્રૂઃ સંરક્તોભયલોચનઃ| સ્કન્દાર્ત્તસ્તેન વૈકલ્યં મરણં વા ભવેદ્ ધ્રુવમ્||૭||

Adhikarana skandApasmAralakShaNam (8) · Śloka 8

સંજ્ઞાનાશો મુહુઃ કેશલુઞ્ચનં કન્ધરાનતિઃ| વનમ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય શકૃન્મૂત્રપ્રવર્તનમ્| સ્તનસ્વજિહ્વાસન્દંશસંરમ્ભજ્વરજાગરાઃ| પૂયશોણિતગન્ધશ્ચ સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્||૮||

Adhikarana naigameShagrahe lakShaNam (9) · Śloka 9

આધ્માનં પાણિપાદસ્ય સ્પન્દનં ફેનનિર્વમિઃ| તૃણ્મુષ્ટિબન્ધાતીસારસ્વરદૈન્યવિવર્ણતાઃ| કૂજનં સ્તનનં છર્દિઃ કાસહિધ્માપ્રજાગરાઃ| ઓષ્ઠદંશાંસસઙ્કોચસ્તમ્ભબસ્તાભગન્ધતાઃ| ઊર્ધ્વં નિરીક્ષ્ય હસનં મધ્યે વિનમનં જ્વરઃ| મૂર્છૈકનેત્રશોફશ્ચ નૈગમેષગ્રહાકૃતિઃ||૯||

Adhikarana shvagrahe lakShaNam (10) · Śloka 10

કમ્પો હૃષિતરોમત્વં સ્વેદશ્ચક્ષુનિમીલનમ્| બહિરાયામનં જિહ્વાદેશોઽન્તઃકણ્ઠકૂજનમ્| ધાવનં વિટ્સગન્ધત્વં ક્રોશનઞ્ચ શ્વવચ્છુનિ||૧૦||

Adhikarana pitRugrahe lakShaNam (11) · Śloka 11

રોમહર્ષો મુહુસ્ત્રાસઃ સહસા રોદનં જ્વરઃ| કાસાતિસારવમથુજૃમ્ભાતૃટ્ચ્છવગન્ધિતાઃ| અઙ્ગેષ્વાક્ષેપવિક્ષેપશોષસ્તમ્ભવિવર્ણતાઃ| મુષ્ટિબન્ધઃ સ્રુતિશ્ચાક્ષ્ણોર્બાલસ્ય સ્યુઃ પિતૃગ્રહે||૧૧||

Adhikarana shakunigrahe lakShaNam (12) · Śloka 12

સ્રસ્તાઙ્ગત્વમતીસારો જિહ્વાતાલુગલે વ્રણાઃ| સ્ફોટાઃ સદાહરુક્પાકાઃ સન્ધિષુ સ્યુઃ પુનઃપુનઃ| નિશ્યહ્નિ પ્રવિલીયન્તે પાકો વક્ત્રે ગુદેઽપિ વા| ભયં શકુનગન્ધત્વં જ્વરશ્ચ શકુનિગ્રહે||૧૨||

Adhikarana pUtanAgrahe lakShaNam (13) · Śloka 13

પૂતનાયાં વમિઃ કમ્પઃ તન્દ્રા રાત્રૌ પ્રજાગરઃ| હિધ્માધ્માનં શકૃદ્ભેદઃ પિપાસા મૂત્રનિગ્રહઃ| સ્રસ્તહૃષ્ટાઙ્ગરોમત્વં કાકવત્ પૂતિગન્ધિતા||૧૩||

Adhikarana shItapUtanAgrahe lakShaNam (14) · Śloka 14

શીતપૂતનયા કમ્પો રોદનં તિર્યગીક્ષણમ્| તૃષ્ણાન્ત્રકૂજોઽતીસારો વસાવદ્વિસ્રગન્ધિતા| પાર્શ્વસ્યૈકસ્ય શીતત્વમુષ્ણત્વમપરસ્ય ચ||૧૪||

Adhikarana andhapUtanAgrahe lakShaNam (15) · Śloka 15

અન્ધપૂતનયા ચ્છર્દિર્જ્વરઃ કાસોઽલ્પનિદ્રતા| વર્ચસો ભેદવૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યાન્યઙ્ગશોષણમ્| દુષ્ટિસાદોઽક્ષિરુક્કણ્ડૂઃ પોથકીજન્મશૂનતા| હિધ્મોદ્વેગઃ સ્તનદ્વેષવૈવર્ણ્યસ્વરતીક્ષ્ણતાઃ| વેપથુર્મત્સ્યગન્ધિત્વમથવા સામ્લગન્ધિતા||૧૫||

Adhikarana muKamaNDitikAgrahe lakShaNam (16) · Śloka 16

મુખમણ્ડિતયા પાણિપાદાસ્યરમણીયતા| સિરાભિરસિતાભાભિરાચિતોદરતા જ્વરઃ| અરોચકોઽઙ્ગગ્લપનં ગોમૂત્રસમગન્ધિતા||૧૬||

Adhikarana revatIgrahe lakShaNam (17) · Śloka 17

રેવત્યાં શ્યાવનીલત્વં કર્ણનાસાક્ષિમર્દનમ્| કાસહિધ્માક્ષિવિક્ષેપવક્ત્રવક્રત્વરક્તતાઃ| વસ્તગન્ધો જ્વરઃ શોષઃ ...................||૧૭||

Adhikarana shuShkarevatIgrahe lakShaNam (18) · Śloka 18

........................ પુરીષં હરિતં દ્રવમ્| જાયતે શુષ્કરેવત્યાં ક્રમાત્ સર્વાઙ્ગસઙ્ક્ષયઃ| કેશશાતોઽન્નવિદ્વેષઃ સ્વરદૈન્યં વિવર્ણતા| નાનાવર્ણપુરીષત્વમુદરે ગ્રન્થયઃ સિરાઃ| રોદનં ગૃધ્રગન્ધિત્વં દીર્ઘકાલાનુવર્તનમ્||૧૮||

Adhikarana asAdhyagrahe lakShaNam (19) · Śloka 19

ઉદરે ગ્રન્થયો વૃત્તા યસ્ય નાનાવિધં શકૃત્| જિહ્વાયા નિમ્નતા મધ્યે શ્યાવં તાલું ચ તં ત્યજેત્||૧૯||

Adhikarana shuShkarevatyAH vishiShTamasAdhyalakShaNam (20) · Śloka 20

ભુઞ્જાનોઽન્નં બહુવિધં યો બાલઃ પરિહીયતે| તૃષ્ણાગૃહીતઃ ક્ષામાક્ષો હન્તિ તં શુષ્કરેવતી||૨૦||

Adhikarana grahagrahaNahetutraividhyam (21) · Śloka 21

હિંસારત્યર્ચનાકાઙ્ક્ષા ગ્રહગ્રહણકારણમ્||૨૧||

Adhikarana hiMsAtmake grahe lakShaNam (22) · Śloka 22

તત્ર હિંસાત્મકે બાલો મહાન્ વા સ્રુતનાસિકઃ| ક્ષતજિહ્વઃ ક્વણન્ બાઢમસુખી સાસ્રલોચનઃ| દુર્વર્ણો હીનવચનઃ પૂતિગન્ધશ્ચ જાયતે| ક્ષામો મૂત્રપુરીષં સ્વં મૃદ્નાતિ ન જુગુપ્સતે| હસ્તૌ ચોદ્યમ્ય સંરબ્ધો હન્ત્યાત્માનં તથાપરમ્| તદ્વચ્ચ શસ્ત્રકાષ્ઠાદ્યૈરગ્નિં વા દીપ્તમાવિશેત્| અપ્સુ મજ્જેત્પતેત્ કૂપે કુર્યાદન્યચ્ચ તદ્વિધમ્| તૃડ્દાહમોહાન્ પૂયસ્ય છર્દનં ચ પ્રવર્તયેત્| સક્તઞ્ચ સર્વમાર્ગેભ્યોઽરિષ્ટોત્પત્તિઞ્ચ તં ત્યજેત્||૨૨||

Adhikarana ratikAme grahe lakShaNam (23) · Śloka 23

રહઃસ્ત્રીરતિસંલ્લાપગન્ધસ્રગ્ભૂષણપ્રિયઃ| હૃષ્ટઃ શાન્તશ્ચ દુઃસાધ્યો રતિકામેન પીડિતઃ||૨૩||

Adhikarana arcanAkAmagrahe lakShaNam (24) · Śloka 24

દીનઃ પરિમૃશન્ વક્ત્રં શુષ્કૌષ્ઠગલતાલુકઃ| શઙ્કિતં વીક્ષતે રૌતિ ધ્યાયત્યાયાતિ ભીતતામ્| અન્નમન્નાભિલાષેઽપિ દત્તં નાતિ બુભુક્ષતે| ગૃહીતં બલિકામેન તં વિદ્યાત્ સુખસાધનમ્||૨૪||

Adhikarana cikitsAsUtram (25-26) · Śloka 26

હન્તુકામં જયેદ્ધોમૈઃ સિદ્ધમન્ત્રપ્રવર્તિતૈઃ| ઇતરૌ તુ યથાકામં રતિબલ્યાદિદાનતઃ||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે બાલગ્રહવિજ્ઞાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૨૬||