1. bālōpacaraṇīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ബാലോപചരണീയനാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana ulbAdvishodhanam (2) · Śloka 2

അഥ ഖലു ജാതമാത്രമേവ ബാലമുല്ബാത് സൈന്ധവസര്പിഷാ മാര്ജയേത്||൨||

Adhikarana prANapratyAnayanam (3) · Śloka 3

തതോऽസ്യാതിപ്രബലമോഹജ്വരപരീതസര്വഗാത്രസ്യ ക്രോശിതുമപി രുജാനുരൂപസമര്ഥസ്യാനവസ്ഥിതാശേഷദേഹധാതോരസമ്ഭാവ്യ യൌവനാദ്യവസ്ഥസ്യ ക്രകചസ്പര്ശമിവ കരവസനശയനസംസര്ഗമന്യമാനസ്യാവികല്പിതമങ്ഗാനി വിക്ഷിപ്തഃ പുനരിവ മരണമനുഭവതോ ലീയമാനസംജ്ഞസ്യാതിസമ്ബാധയോനിപുടാവപീഡിതപ്രാണപ്രത്യാനയനായ ബലാതൈലേന പരിഷേകം കുര്യാത്| കര്ണ മൂലേ ചാശ്മനോഃ സങ്ഘട്ടനമ്||൩||

Adhikarana nishceShTasya prabodhanaM karNe mantroccAraNaM ca (4) · Śloka 4

യദി വാऽചേഷ്ട ഏവ സ്യാത്തതഃ കൃഷ്ണകപാലികയാ ശൂര്പേണ ചൈനമഭിനിഷ്പുനീയാത്| ദക്ഷിണകര്ണമൂലേ ച മന്ത്രമസ്യോച്ചാരയേത് _ അങ്ഗാദങ്ഗത്സമ്ഭവസി ഹൃദയാദഭിജായസേ| ആത്മാ വൈ പുത്രനാമാസി സ ജീവ ശരദാം ശതമ്| ശതായുഃ ശതവര്ഷോऽസി ദീര്ഘമായുരവാപ്നുഹി| നക്ഷത്രാണി ദിശോ രാത്രിരഹശ്ചത്വാഭിരക്ഷതു||൪||

Adhikarana nAbhinAlacchedanAdi (5) · Śloka 5

പ്രത്യാഗതപ്രാണസ്യ ച പ്രകൃതിഭൂതസ്യ നാഭിനാലം നാലാഭിബന്ധനാച്ചതുരങ്ഗുലസ്യോര്ധ്വം ക്ഷോഉമസൂത്രേണ ബദ്ധ്വാ തീക്ഷ്ണേന ശസ്ത്രേണ വര്ധയേത്| ഗ്രീവായാം ചൈനമാസജ്ജേത്| നാഭിഞ്ച കുഷ്ഠതൈലേന സേചയേത്||൫||

Adhikarana snapanam (6) · Śloka 6

തതഃ ക്ഷീരിവൃക്ഷകഷായേണ സര്വഗന്ധോദകേന വാ സപ്തതപനീയരജതനിര്വാപണകവോഷ്ണേന കപിത്ഥപത്രകഷായേണ വാ തദ്വിധേന സ്നാപയേത്||൬||

Adhikarana jihvauShThAdishodhanam (7) · Śloka 7

തതോऽസ്യ സുപരിലിഖിതനഖയാ സുപ്രക്ഷാലിതോപവാനയാ കാര്പാസപിച്വവഗുണ്ഠിതയാ ദക്ഷിണപ്രദേശിന്യാ ജിഹ്വോഉഷ്ഠകണ്ഠമനുസുഖം പ്രമുജ്യാത്| താലും ചോന്നാമ്യ സ്നേഹപിചുനോപരിഷ്ടാദവഗുണ്ഠയേത്||൭||

Adhikarana medhAjanakaM prAshanam (8) · Śloka 8

തതശ്ചൈന്ദ്രീബ്രാഹ്മീശങ്ഖപുഷ്പീവചാകല്കം മധുഘൃതോപേതം ഹരേണുമാത്രമ് കുശാഗ്രാഭിമന്ത്രിതം സൌവര്ണേനാശ്വത്ഥപത്രേണ മേധായുര്ബലജനനം പ്രാശയേത്| തദ്വദ് ബ്രാഹ്മീബലാനന്താശതാവര്യന്യതമചൂര്ണം വാ||൮||

Adhikarana garBodakavAmanam (9) · Śloka 9

തതഃ സൈന്ധവോപഹിതേന സര്പിഷാ ഗര്ഭോദകാനി വാമയേത്| തഥാസ്യോരഃ കണ്ഠവിശുദ്ധ്യാ ലാഘവമഭിലാഷശ്ച ജായതേ||൯||

Adhikarana jAtakarma (10) · Śloka 10

അഥാസ്യ ജാതകര്മ പ്രാജാപത്യേന വിധിനാ കുര്യാത്||൧൦||

Adhikarana sUtikAyAH stanyAvataraNakAlaH (11) · Śloka 11

അപി ച സിരാണാം ഹൃദയസ്ഥാനാം വിവൃതത്വാത്പ്രസൂതിതഃ| തൃതീയേऽഹ്നി ചതുര്ഥേ വാ സ്ത്രീണാം സ്തന്യം പ്രവര്തതേ||൧൧||

Adhikarana prathamAdidineShu shishoH prAshanam (12) · Śloka 12

തസ്മാത്പ്രഥമേऽഹന്യനന്താ മിശ്രിതേ മധുസര്പിഷീ മന്ത്രപൂതേ ത്രികാലം പ്രാശയേത്| ദ്വിതീയേ ലക്ഷ്മണാസിദ്ധം സര്പിസ്തൃതീയേ ച||൧൨||

Adhikarana prathamastanyapAnavidhiH (13) · Śloka 13

തതഃ പ്രാങ്നിവാരിതസ്തന്യസ്യ സ്വപാണിതലസമ്മിതം സര്പിര്ദ്വികാലം ദാപയേദനന്തരം ച സ്തന്യമിഷ്ടിതഃ||൧൩||

Adhikarana karNapathi snehadAnam (14) · Śloka 14

അഹരഹശ്ചാസ്യ ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകം സ്നേഹാപ്ലുതേന പ്ലോതേന പ്രച്ഛാദയേത്||൧൪||

Adhikarana saMveshanam (15) · Śloka 15

പ്രാക്ശിരസം ചൈനം ക്ഷോഉമനിചയേ സംവേശയേദുച്ഛീര്ഷകേ ചാസ്യാഭിമന്ത്രിതമുദകുമ്ഭം സ്ഥാപയേത് ദ്വാരപക്ഷയോശ്ച||൧൫||

Adhikarana vIjanAdyupacArAH (16) · Śloka 16

ആദാരീവിദാരീബദരീഖദിരനിമ്ബപീലുപരൂഷകശാഖാഭിരേനം വീജയേത്| താഭിശ്ച സമന്തതഃ സൂതികാഗാരം പരിVവാരയേത്| സര്ഷപാതസീകണകണികാശ്ചാന്തര്ബഹിഃ പ്രകിരേത്| സായം പ്രാതശ്ച ബലിമ്||൧൬||

Adhikarana dhUpanaM shAntikarma ca (17) · Śloka 17

വ്രണോക്തൈശ്ച ഗുഗ്ഗുല്വാദിഭിര്ധൂപം കുര്വീത| തഥാ ബ്രാഹ്മണോऽഥര്വവേദവിദ്ദശാഹം ശാന്തികര്മ കുര്യാത്| മായൂരീം മഹാമായൂരീമാര്യാരത്നകേതുധാരിണീം ചോഭയകാലം വാചയേത്||൧൭||

Adhikarana rakShAkarmavisheShaH (18) · Śloka 18

ഹിങ്ഗുവചാതുരുഷ്കരക്ഷോഘ്നൈഃ പോടലികാമുത്തരദേഹല്യാമാസജ്ജേത്| കുമാരസ്യ ച സഹ മാത്രാ കാണ്ഠേ ഉച്ഛീര്ഷകേ ച| തദ്വദാര്യാപര്ണശബരീമാര്യാപരാജിതാം ച ഗോരോചനാഭിലിഖിതാമ്| ദ്വാരേ ച ദേഹലീമനുതിര്യങ്മുസലം നിധാപയേത്| കണകണ്ഡകതിന്ദുകേന്ധനാഗ്നിം നക്തം ദിവഞ്ച ജാഗൃയാത്| തഥാനുരക്താഃ സ്ത്രിയഃ സുഹൃദശ്ച| പ്രഹൃഷ്ടജനസമ്പൂര്ണഞ്ച തദ്വേശ്മ കാര്യമ്||൧൮||

Adhikarana stanyadAnArhadhAtrIlakShaNam (19) · Śloka 19

അഥാസ്യ സമാനവര്ണാ മധ്യമവയാഃ ശുചിരലോലുപാ നിഭൃതാനാതുരാ ജീവദ്വത്സാ വത്സലാ ദക്ഷിണാ ബ്രഹ്മചാരിണ്യവ്യങ്ഗാ ബഹുക്ഷീരാ ശുക്ലാമ്ബരാചാരാ ദീര്ഘഹ്രസ്വാദിദേഹദോഷാഷ്ടകരഹിതാ അലമ്ബോര്ധ്വചൂചുകാതിപീനഹീനസ്തനദോഷമുക്താ യുക്തചൂചുകാ ധാത്രീ സ്യാത്തസ്യ ഏവ സ്തന്യം പിബേത||൧൯||

Adhikarana shuddhastanyalakShaNam (20) · Śloka 20

തച്ചോദകപാത്രേ ദുഹ്യമാനമേകതാം യദുദകേന സഹ ഗച്ഛതി വക്ഷ്യമാണദോഷരഹിതഞ്ച തച്ഛുദ്ധമാരോഗ്യബലജനനമ്||൨൦||

Adhikarana dhAtryAH stanadAnavidhiH (21) · Śloka 21

അഥ ധാത്രീ സ്നാതാऽനുലിപ്താ നിത്യമഹതവാസാഃ സുമനാഃ പ്രജാസ്ഥാപനൌഷധീഃ ശിരസാ ബിഭ്രാണാ പ്രാങ്മൂഖീ സ്തനം പ്രാഗ്ദക്ഷിണം ധൌതമീഷത്പരിസ്രുതം പായയേത്||൨൧||

Adhikarana nAnAstanyapAnadoShAH (22) · Śloka 22

നാനാസ്തന്യസ്യ ഹ്യസാത്മ്യത്വാന്നാനാവിധാ വ്യാപദോ ഭവന്തി| അപരിസ്രുതേ ചാതിസ്തന്യപൂര്ണസ്തനപാനേനോത്സ്നേഹനാത് കാസശ്വാസജ്വരച്ഛര്ദിഷാം സമ്ഭവഃ||൨൨||

Adhikarana stanyanAshahetavaH stanyajananopAyAshca (23) · Śloka 23

രൂക്ഷാന്നപാനകര്ശനക്രോധശോകകാമാദിഭിഃ സ്തന്യനാശഃ| സ്തന്യജനനാനി തു മദ്യാനി സീധുവര്ജ്യാന്യാനൂപമാംസാനി ദ്രവാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണപ്രായാശ്ചാഹാരാഃ ക്ഷീരിണ്യശ്ചൌഷധയഃ ക്ഷീരപാനമനായാസഃ സൌമനസ്യം ച||൨൩||

Adhikarana pAnAnarhastanyaM stanyAnarhabAlAvasthA ca (24) · Śloka 24

ന തു ക്ഷുധിതശോകാര്തശ്രാന്തക്രുദ്ധപ്രദുഷ്ടധാതുഗര്ഭിണീവിരുദ്ധാഹാരഭുക്താനാം സ്തന്യം പായയേന്നാജീര്ണൌഷധഞ്ച ബാലമിതി||൨൪||

Adhikarana ShaShThInishAyAM visheShakRutyam (25) · Śloka 25

ഭവതി ചാത്ര- ഷഷ്ഠീം നിശാം വിശേഷേണ കൃതരക്ഷാബലിക്രിയാഃ| ജാഗൃയുര്ബാന്ധവാസ്തസ്യ ദധതഃ പരമാം മുദമ്||൨൫||

Adhikarana nAmakaraNam (26) · Śloka 26

ദശമേ ദ്വാദശേ വാഹ്നി ഗോത്രാചാരൈഃ ശുഭൈഃ ശുഭേ| സൂതാ സ്നാനോത്സവം കുര്യാത്പിതാऽപത്യസ്യ നാമ ച| ദിനേ ശതതമേ വാഖ്യാം പൂര്ണേ സംവത്സരേऽഥവാ| വിഭ്രതോऽങ്ഗൈര്മനോഹ്വാലരോചനാഗുരുചന്ദനമ്| പൂജ്യം ത്രിപുരുഷാനൂകമാദൌ ഘോഷവദക്ഷരമ്| അവൃദ്ധം കൃതമൂഷ്മാന്തമനരാതിപ്രതിഷ്ഠിതമ്| നക്ഷത്രദേവതായുക്തം തദേവ തു ന കേവലമ്| മങ്ഗല്യമന്തരന്തസ്ഥം ന ദുഷ്ടം ന ച തദ്ധിതമ്| പുംസോ വിസര്ജനീയാന്തം സമവര്ണം സ്ത്രിയാഃ പുനഃ| വിഷമാക്ഷരമക്രൂരം വിസ്പഷ്ടാര്ഥം മനോരമമ്| സുഖോദ്യം ദീര്ഘവര്ണാന്തമാശീര്വാദാഭിധാനവത്||൨൬||

Adhikarana bAlasyAyuHparIkShaNam (27) · Śloka 27

തതഃ പ്രകൃതിഭേദോക്തരൂപൈരായുഃ പരീക്ഷണമ്| പ്രാഗുദക്ശിരസഃ കുര്യാദ്ബാലസ്യ ജ്ഞാനവാന്ഭിഷക്||൨൭||

Adhikarana prashastaM veshma upakaraNAni ca (28) · Śloka 28

പ്രശസ്തവാസ്തുശരണം സജ്ജോപകരണം ശുചി| നിര്വാതം ച പ്രവാതം ച വൃദ്ധസ്ത്രീവൈദ്യസേവിതമ്| നിര്മത്കുണാഖുമശകമതമസ്കം ച ശസ്യതേ| ശുചിധൌതോപവാനാനി നിര്വലീനി മൃദൂനി ച| ശയ്യാസ്തരണവാസാംസി രക്ഷോഘ്നൈര്ധൂപിതാനി ച||൨൮||

Adhikarana dhUpanam (29) · Śloka 29

കാകോऽവിശസ്തഃ ശസ്തശ്ച ധൂപനേ ത്രിവൃതാന്വിതഃ| വചാജ്യകുഷ്ഠശ്രീവേഷ്ടസര്ഷപൈര്ധൂപയേത് സദാ||൨൯||

Adhikarana bodhanAdau sAvadhAnatA (30) · Śloka 30

ബോധയേത്സഹസാ സുപ്തം നോ ന ചൈനം സമുത്ക്ഷിപേത്| തഥാ ഹ്യസ്യ സമുത്ത്രാസോ വേഗരോധശ്ച ജായതേ||൩൦||

Adhikarana lAlApanodanopAyaH (31) · Śloka 31

മാക്ഷികാമലകവ്യോഷബൃഹതീമൂലസൈന്ധവൈഃ| ലാലോപനോദരുച്യര്ഥം മുഖമന്തഃപരാമൃശേത്||൩൧||

Adhikarana maNyAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ജീവത്ഖഡ്ഗാദിശൃങ്ഗേഷു സമാസക്താഞ്ഛുഭാന് മണീന്| ധാരയേദ് ദശ ചൈന്ദ്ര്യാദീഞ്ജീവകര്ഷഭകാവപി| ആയുര്മേധാസ്മൃതിസ്വാസ്ഥ്യകരീം രക്ഷോഭിരക്ഷണീമ്| ഹസ്താഭ്യാം ഗ്രീവയാ മൂര്ധ്നാ വിശേഷാന്സതതം വചാമ്||൩൨||

Adhikarana stanyadoShodBavAH gadAH (33) · Śloka 33

സ്തന്യദോഷാദ്ഗദാസ്തസ്യ യഥോക്തം തത് പിബേദ്യതഃ| പീനാऽതികന്ധരാസ്തമ്ഭം കുര്യാദൂര്ധ്വാക്ഷമൂര്ധ്വഗഃ| ഉച്ഛ്വാസരോധാല്ലമ്ബോऽതിസ്തനോ ജീവിതസംശയമ്| ന ഗര്ഭിണ്യാഃ പിബേത്സ്തന്യം പാരിഗര്ഭികകൃദ്ധി തത്||൩൩||

Adhikarana stanyABAve upAyaH (34) · Śloka 34

സ്തന്യാഭാവേ പയശ്ഛാഗം ഗവ്യം വാ തദ്ഗുണം പിബേത്| മൂലൈഃ സിദ്ധം ബൃഹത്യാദ്യൈഃ സ്ഥിരാഭ്യാം വാ സിതായുതമ്||൩൪||

Adhikarana sUtikAgArAnniShkramaNavidhiH (35) · Śloka 35

ചതുര്ഥേ സൂതികാഗാരാദഗ്നിസ്കന്ദപുരോഗമാന്| മാസേ നിഷ്ക്രാമയേദ്ദേവാന് നമസ്കര്ത്തു സ്വലംകൃതാമ്||൩൫||

Adhikarana dharaNyAmupaveshanantatra mantrashca (36) · Śloka 36

പഞ്ചമേ മാസി പുണ്യേऽഹ്നി ധരണ്യാമുപവേശയേത്| ദ്വികിഷ്കുമാത്രം ലിപ്തായാം ബലിം ദത്വാ ചതുര്ദിശമ്| ധരണ്യശേഷഭൂതാനാം മാതാ ത്വമസി കാമധുക്| അജരാ ചാപ്രമേയാ ച സര്വഭൂതനമസ്കൃതാ| ചരാചരാണാം ലോകാനാം പ്രതിഷ്ഠാസ്യവ്യയാസി ച| കുമാരം പാഹി മാതേവ ബ്രഹ്മാ തദനുമന്യതാമ്| സ്വാഹേതി മന്ത്രേണാനേന പ്രത്യഹം ച തതഃ പരമ്| സാശ്രയം സാവലമ്ബം ച കട്യാദീന് മര്ദയേദനു||൩൬||

Adhikarana annaprAshanam (37) · Śloka 37

ഷഷ്ഠേऽന്നപ്രാശനം മാസി ക്രമാത്തച്ച പ്രയോജയേത്| ചിരാന്നിഷേവമാണോऽന്നം ബാലോ നാതുര്യമശ്നുതേ| ഭജേദ്യഥാ യഥാ ചാന്നം സ്തന്യം ത്യാജ്യം തഥാ തഥാ||൩൭||

Adhikarana karNavyadhavidhiH savistaraH (38) · Śloka 38

ഷട്സപ്താഷ്ടമമാസേഷു നീരുജസ്യ ശുഭേऽഹനി| കര്ണൌ ഹിമാഗമേ വിദ്ധ്യേദ്ധാത്ര്യങ്കസ്ഥസ്യ സാന്ത്വയന്| പ്രാഗ്ദക്ഷിണം കുമാരസ്യ ഭിഷഗ്വാമം തു യോഷിതഃ| ദക്ഷിണേന ദധത് സൂചീം പാലീമന്യേന പാണിനാ| മധ്യതഃ കര്ണപീഠസ്യ കിദ്ദിഗണ്ഡാശയം പ്രതി| ജരായുമാത്രപ്രച്ഛന്നേ രവിരശ്മ്യവഭാസിതേ| ഘൃതസ്യ നിശ്ചലം സമ്യഗലക്തകരസാങ്കിതേ| വിധ്യേദ്ദൈവകൃതേ ഛിദ്രേ സകൃദേവര്ജു ലാഘവാത്| നോര്ധ്വം ന പാര്ശ്വതോ നാധഃ സിരാസ്തത്ര ഹി സംശ്രിതാഃ| കാലികാമര്മരീരക്താസ്തദ്വ്യധാദ്രാഗരുഗ്ജ്വരാഃ| സശോഫദാഹസംരമ്ഭമന്യാസ്തമ്ഭാപതാനകാഃ| തേഷാം യഥാമയം കുര്യാദ്വിഭജ്യാശു ചികിത്സിതമ്| സ്ഥാനവ്യധാന്ന രുധിരം ന രുഗ്രാഗാദിസമ്ഭവഃ| സ്നേഹാക്തം സൂച്യനുസ്യൂതം സൂത്രം ചാനു നിധാപയേത്| ആമതൈലേന സിഞ്ചേച്ച ബഹലാം തദ്വദാരയാ| വിദ്ധ്യേത്പാലീം ഹിതഭുജഃ സഞ്ചാര്യാഥ സ്ഥവീയസീ| വര്തിസ്ത്ര്യഹാത്തതോ രൂഢം വര്ധയേത ശനൈഃ ശനൈഃ| സ്വേദിതോദ്വര്തിതം കര്ണമഭ്യക്തം ബൃംഹണൈഃ പുനഃ| നാജീര്ണേ ന മലോദ്രേകേ ന ചാത്യുഷ്ണേऽപി വര്ധയേത്| സദാ ച യുഞ്ജ്യാദഭ്യങ്ഗാന് കര്ണപാലീഗദോദിതാന്| പുഷ്ടിനീരുക്ത്വജനനാനിതി സംവര്ധിതേ ദൃഢേ| കലധൌതാവബദ്ധാനി കര്ണേ രത്നാനി നിക്ഷിപേത്| ഭിന്ദ്യാദവൃദ്ധൌ സ്ത്രീണാന്തു പാലീമന്തരപാങ്ഗതഃ| നൈവ ചാപാങ്ഗയോര്ബാഹ്യാം വ്യാപദഃ സ്യുസ്തതോ ധ്രുവാഃ| ജിഹ്വസൂചീവ്യധാദ്വര്തിഗാഢത്വാദഥവാ മലൈഃ| ജാതേ മഹതി സംരമ്ഭേ വര്തിമാശ്വപനീയ തത്| യവൈരണ്ഡജടായഷ്ടീമഞ്ജിഷ്ഠാജ്യൈഃ പ്രലേപയേത്| സുരൂഢം ച പുനര്വിദ്ധയേത്ത്വരയാ തു വിവര്ധനാത്| ഛിദ്യേത പാലീ ശുദ്ധസ്യ ശുദ്ധാസ്ത്രാം സന്ദധീത താമ്| കര്ണാമയനിഷേധോക്തസന്ധാനവിധിനാ ഭിഷക്||൩൮||

Adhikarana varShaparyantAH niShedhavisheShAH (39) · Śloka 39

വര്ഷം സ്വവസതേര്ബാഹ്യം കുമാരസ്യ ന ദര്ശയേത്| ദീപമാതപമഗ്നിം ച രൂപമന്യച്ച ഭാസുരമ്||൩൯||

Adhikarana stanAdapanayanam (40) · Śloka 40

അഥൈതം ജാതദശനം ക്രമശോऽപനയേത് സ്തനാത്| പൂര്വോക്തം യോജയേത് ക്ഷീരമന്നഞ്ച ലഘു ബൃംഹണമ്||൪൦||

Adhikarana stanAdapanayanopAyAH (41) · Śloka 41

കുര്യാദപസ്തനം സ്നേഹസംക്രാന്ത്യാ സ്തനലേപനൈഃ| ബീഭത്സൈര്യാ വകാസേകകൃത്രിമക്ഷതദര്ശനൈഃ||൪൧||

Adhikarana apastanyasya modakAH (42) · Śloka 42

പ്രിയാലമജ്ജമധുകമധുലാജസിതോപലൈഃ| അപസ്തന്യസ്യ സംയോജ്യഃ പ്രീണനോ മോദകഃ ശിശോഃ| ദീപനോ ബാലബില്വൈലാശര്കരാലാജസക്തുഭിഃ| സംഗ്രാഹീ ധാതകീപുഷ്പശര്കരാലാജതര്പണൈഃ||൪൨||

Adhikarana tIvrabuBukShAnivRuttAvupAyaH (43) · Śloka 43

ബുഭുക്ഷാ ചേത് പ്രബലതാമപസ്തന്യസ്യ ഗച്ഛതി| അത്യഗ്നിജിദ്ധിതം തസ്യ വിധാനം പാരിഗര്ഭികമ്||൪൩||

Adhikarana kumAradhAraH (44) · Śloka 44

അഭിയുക്തഃ സദാചാരോ നാതിസ്ഥൂലോ ന ലോലുപഃ| കുമാരധാരഃ കര്ത്തവ്യസ്തത്രാദ്യോ ബാലചിത്തവിത്| അധാര്മികം ദുരാചാരഃ സ്ഥൂലോ വികടഗാമിനമ്| കരോതി ലോലുപോ ബാലം ഘസ്മരത്വേന രോഗിണമ്||൪൪||

Adhikarana kumAraBeShajAni (45) · Śloka 45

രോഗാംശ്ചാസ്യ ജയേത്സൌമ്യൈര്ഭേഷജൈരവിഷാദകൈഃ| അന്യത്രാത്യയികാദ്വ്യാധേവിരേകം സുതരാം ത്യജേത്||൪൫||

Adhikarana vitrAsananiShedhaH (46) · Śloka 46

ത്രാസയേന്നാവിധേയം ച ത്രസ്തം ഗൃഹ്ണന്തി ഹി ഗ്രഹാഃ| വസ്ത്രപാതാത്പരസ്പര്ശാത്പാലയേല്ലങ്ഘനാച്ച തമ്||൪൬||

Adhikarana krIDABUmiH ramaNakAni ca (47) · Śloka 47

ക്രീഡാഭൂമിഃ സമാ കാര്യാ നിശ്ശസ്ത്രോപലശര്കരാ| വേല്ലോഷണകണാമ്ഭോഭിഃ സിക്താ നിമ്ബോദകേന വാ| ജാതുഷം ഘോഷവിച്ചിത്രമത്രാംസ രമണം ബൃഹത്| അതീക്ഷ്ണാഗ്രം ഗവാശ്വാദിമങ്ഗല്യമഥ വാ ഫലമ്||൪൭||

Adhikarana vidyAdhyApanAdi (48) · Śloka 48

ശക്തിമന്തം യഥാവര്ണം വിദ്യാമധ്യാപയേത്തതഃ| അനുശിഷ്യാത്സദാ ചൈനം ധര്മായ വിനയായ ച| യഥാ നേന്ദ്രിയദുഷ്ടാശ്വൈര്ഹ്നിയതേ യൌവനാഗമേ||൪൮||

Adhikarana bAlasya dainandinakRutyAni (49) · Śloka 49

അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനം സ്നാനം പ്രത്യഹം ച സമാചരേത്| സഹദേവാസ്ഥിരാകൌന്തീകുമുദോത്പലചന്ദനൈഃ| ബൃഹതീഫലതക്കാരീസര്ഷപാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ| അശ്വഗന്ധാബലൈരണ്ഡതിലാപാമാര്ഗതണ്ഡുലൈഃ| സാത്മഗുപ്താഫലൈസ്തൈലം സാജക്ഷീരം വിപാചിതമ്| രക്ഷോഘ്നഃ പുഷ്തിദോऽഭ്യങ്ഗസ്തദ്വദുദ്വര്തനം ച തൈഃ| ദധിമാക്ഷികസംയുക്തൈസ്ത്രിഗുണീകൃതചിക്കസൈഃ| മൂര്വാമൂലദ്വിരജനീയവൈശ്ചോദ്വര്തനം ഹിതമ്| കുലത്ഥചൂര്ണമേകം വാ വാജിഗന്ധാരജോऽപി വാ| സ്നാനേ സര്വൌഷധീകല്കോ ജീവനീയാമ്ബു ചേഷ്യതേ||൪൯||

Adhikarana BaktatvanusAraM bAlacaryAvisheShaH (50) · Śloka 50

ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹേ ശൃതം ശീതവസന്തയോഃ| വത്സകാദിപ്രതീവാപം കുമാരം പ്രാശയേദ് ഘൃതമ്| ഗ്രീഷ്മേ വാതാതപസ്വേദൈര്ബാലഃ ക്ലാമ്യത്യതോ ഹിമമ്| പ്രാതരേവ പിബേദ് ദുഗ്ധം ജീവനീയഗണൈഃ ശൃതമ്| സിതാഘൃതാഢ്യാന് സക്തൂംശ്ച ലിഹ്യാന്ന ത്വേവ പീതകമ്| നാത്യമ്ബുപായീ ലിഹ്യാദ്വാ ഘൃതസാത്മ്യോ ഘൃതം ശൃതമ്| കാകോലീശര്കരാമേദാതുഗായഷ്ട്യാഹ്വജീവകൈഃ| കുടന്നടേന മൂര്ധാനം ലിപ്പേദന്യശ്ച ശീതലൈഃ| രാസ്നാസരലവര്ഷാഭൂഹിങ്ഗുസൈന്ധവദാരുഭിഃ| സര്പിര്വിദാര്യാദിജലേ സാധിതം ലേഹയേച്ഛിശുമ്| പ്രപണ്ഡരീകം മധുകം സൂപ്യപര്ണ്യൌ ദുരാലഭാ| പ്രിയാലമജ്ജാകാകോലീവിദാരീകട്ഫലാമൃതാഃ| ദ്രാക്ഷാജശൃങ്ഗീ ദുഗ്ധീകാ ക്ഷീരശുക്ലാ ഹയാഹ്വയാ| ശൃങ്ഗീമധുകകുസുമമേദര്ഷഭകജീവകമ്| ഏഭിഃ ക്ഷീരഘൃതം സിദ്ധം ലിഹ്യാദ്ബാലോ ഘനാത്യയേ||൫൦||

Adhikarana brAhmyAdighRutam (51) · Śloka 51

ബ്രാഹ്മീസിദ്ധാര്ഥകവചാശാരിവാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ| സകണൈഃ സാധിതം പീതം വാങ്മേധാസ്മൃതികൃദ് ഘൃതമ്| ആയുഷ്യം പാപ്മരക്ഷോഘ്നം ഭൂതോന്മാദനിബര്ഹണമ്||൫൧||

Adhikarana sArasvataghRutam (52) · Śloka 52

ത്രിഫലാ ലക്ഷ്മണാനന്താ സമങ്ഗാ സാരിവാ വചാ| ബ്രാഹ്മീ പാഠാ ദ്വിബൃഹതീ ദ്വിസ്ഥിരാ ദ്വിപുനര്നവമ്| സഹദേവാ രവേര്വല്ലീ പയസ്യ ഗിരികര്ണികാ| തോയകുമ്ഭേ പചേദേതത് പലാംശം പാദശേഷിതമ്| തേന കൌന്തീവചാകുഷ്ഠകൃഷ്ണാസര്ഷപസൈന്ധവൈഃ| നീരുക്സരൂപവത്സായാഃ സംയുക്തം പയസാ ച ഗോഃ| പുഷ്യയോഗേ ഘൃതപ്രസ്ഥം സഹേമശകലം ശൃതമ്| പാനാഭ്യഞ്ജനതോ മേധാസ്മൃത്യായുഃ പുഷ്ടിബുദ്ധിദമ്| രക്ഷോഘ്നം ച വിഷഘ്നം ച സാരസ്വതമിദം ഘൃതമ്||൫൨||

Adhikarana vAgvivardhanayogaH (53) · Śloka 53

ലീഢം വാ സഘൃതക്ഷൌദ്രം വചാഹേമരജോऽല്പശഃ| സംവത്സരം പരം മേധ്യം രക്ഷോഘ്നം വാഗ്വിവര്ധനമ്||൫൩||

Adhikarana vayaHsthAdyavalehanam (54) · Śloka 54

വയഃസ്ഥാ പിപ്പലീ കുഷ്ഠം ഹരിദ്രാ ശാരിവാ വചാ| മാംസീ കൈഡര്യമിത്യേതച്ചൂര്ണം ബ്രാഹ്മീരജഃ സമമ്| ലീഢ്വാജ്യേന ശിശുര്വര്ഷം ഭവത്യപലിതോऽവ്യഥഃ| ബലവാന് ശൃതസമ്പന്നഃ ശതായുഃ സ്ഥിരയൌവനഃ| പ്രാതഃ പ്രാതരിമം ലേഹം ധാത്രീം ചാസ്യാവലേഹയേത്||൫൪||

Adhikarana dUrvAdiprAshAH (55) · Śloka 55

ബ്രാഹ്മീവദ്യോജയേദ്ദൂര്വാം മൂര്വാം ബ്രഹ്മസുവര്ചലാമ്| ലക്ഷ്മണാം ശ്വേതതക്കാരീമവ്യണ്ഡാം ഗൌരസര്ഷപാമ്| സഹസ്രവീര്യാം ഫലിനീ പക്വം ച ബൃഹതീഫലമ്| രോഹിഷം ചേത്യമീ പ്രാശാഃ പൃഥഗ്ദ്വാദശ കീര്തിതാഃ| മഹതാऽപ്യുപയോക്തവ്യാ നരേണ നിയതാത്മനാ||൫൫||

Adhikarana mRudBakShaNAdbAlarakShA (56) · Śloka 56

നിത്യം മൃദ്ഭക്ഷണാദ്രക്ഷേത്തയാ സ്യുര്നിയതം ഗദാഃ| പാണ്ഡുത്വശ്വയഥുശ്വാസകാസാതീസാരജന്തവഃ| ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാഗ്നിസദനസ്തന്യദ്വേഷാങ്ഗരുഗ്ഭ്രമാഃ||൫൬||

Adhikarana dantapavanaBakShaNaniShedhaH (57) · Śloka 57

ഭക്ഷയേദ്ദന്തപവനം നാസ്ഥിരദ്വിജബന്ധനഃ| തസ്യ തദ് ഘട്ടനാത്ക്രുദ്ധഃ കുര്യാദ്ദന്താമയാന്മരുത്||൫൭||

Adhikarana bAlopacArapAlanaPalam (58-59) · Śloka 59

ശൂരൈരായുധിഭിര്ഗുപ്തമധൃഷ്യം നഗരം പരൈഃ| യഥാ ശിശോര്വപുസ്തദ്വദ്യഥോക്തൈര്വിധിഭിര്ഗ്രഹൈഃ||൫൮|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ ബാലോപചരണീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൫൯||