34. granthyarbudaślīpadā'pacīnāḍīvijñānīyaḥ

Adhikarana atha granthyarbudashlIpadApacInADIvij~jAnIyo nAma catustriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana granthinidAnaM niruktishca (2) · Śloka 2

कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः| वृत्तोन्नतं तं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः||२||

Adhikarana grantheH sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

दोषासृङ्ह्मांसमेदोऽस्थिसिराव्रणभवा नव| ते.......................................||३||

Adhikarana vAtagranthilakShaNam (4) · Śloka 4

अत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः| स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्| मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोच्छं स्रवत्यसृक्||४||

Adhikarana pittagranthilakShaNam (5) · Śloka 5

पित्तात् सदाहपीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्| भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति....................||५||

Adhikarana shleShmagranthilakShaNam (6) · Śloka 6

.........................श्लेष्मणा नीरुजो घनः| शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद् घनम्||६||

Adhikarana raktajagranthilakShaNam (7) · Śloka 7

दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु| सिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पैत्तलक्षणः||७||

Adhikarana mAMsagranthilakShaNam (8) · Śloka 8

मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्| स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्||८||

Adhikarana medogranthilakShaNam (9) · Śloka 9

प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथ वा त्वचि| वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्| श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्| स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्||९||

Adhikarana asthigranthilakShaNam (10) · Śloka 10

अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्| सोऽस्थिग्रन्थिः............................||१०||

Adhikarana sirAgranthilakShaNam (11) · Śloka 11

.........................पदातेस्तु सहसाऽम्भोऽवगाहनात्| व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्| वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च| निस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः||११||

Adhikarana vraNagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः| सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथ वा| वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्| कुर्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः||१२||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (13) · Śloka 13

साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः| मर्मकण्ठोदरस्थाश्च........................||१३||

Adhikarana arbudasya sAmAnyasvarUpam (14) · Śloka 14

...............................ंअहत्तु ग्रन्थितोऽर्बुदम्||१४||

Adhikarana atideshena lakShaNanirdeshaH (15) · Śloka 15

तल्लक्षणं च मेदोऽन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्| प्रायो मेदः कफाढ्यत्वात् स्थिरत्वाच्च न पच्यते||१५||

Adhikarana shoNitArbudasya visheShalakShaNam (16) · Śloka 16

सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यानुप्रपीड्य च| पाचयेच्च तदानद्धं साऽस्रावं मांसपिण्डितम्| मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः| अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्||१६||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH (17) · Śloka 17

तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्||१७||

Adhikarana shlIpadalakShaNam (18) · Śloka 18

प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिमधः कायं कफोल्बणाः| दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते| शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तं प्रचक्षते||१८||

Adhikarana vAtajashlIpadalakShaNam (19) · Śloka 19

परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्| रूक्षं च वातात्...........................||१९||

Adhikarana pittajashlIpadalakShaNam (20) · Śloka 20

...................पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्||२०||

Adhikarana kaphajashlIpadalakShaNam (21) · Śloka 21

कफाद्गुरुस्निग्धमरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्||२१||

Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (22) · Śloka 22

तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सपरिस्रुतिः||२२||

Adhikarana shlIpadaviShaye matAntaram (23) · Śloka 23

पाणिना सौष्ठकर्णेषु वदन्त्यन्ये तु पादवत्| श्लीपदं......................................||२३||

Adhikarana shlIpadahetuH (24) · Śloka 24

..................जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भ्रमात्||२४||

Adhikarana apacInidAnam (25) · Śloka 25

मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षवङ्क्षणगा मलाः| सवर्णान् कठिनान्स्निग्धान्वार्ताकामलकाकृतीन्| अवगाढान् बहन् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते| पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये स्रवन्त्यन्येऽतिकण्डुराः| नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः| गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्| तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्||२५||

Adhikarana nADIvraNaH (26) · Śloka 26

अभेदात् पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः| अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोऽभिधावति| गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः| नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः||२६||

Adhikarana nADIvraNasya sa~gkhyAsamprAptiH (27) · Śloka 27

सा दोषैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी||२७||

Adhikarana vAtajanADIlakShaNam (28) · Śloka 28

वातात् सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा| स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ....................||२८||

Adhikarana pittajanADIlakShaNam (29) · Śloka 29

......................पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्| पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति||२९||

Adhikarana kaphajanADIlakShaNam (30) · Śloka 30

धनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्| निशि चाभ्यधिकक्लेदा......................||३०||

Adhikarana sannipAtanADIlakShaNam (31) · Śloka 31

..........................सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत्||३१||

Adhikarana shalyajanADIlakShaNam (32-34) · Śloka 34

न्तःस्थितं शल्यमनाहृतं तु करोति नाडीं बहते च सास्य| फेनानुविद्धं तनुमल्पमुष्णं सास्रञ्च पूयं सरुजञ्च नित्यम्||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग संग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापची नाडीविज्ञानीयो नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः||३४||