43. kīṭaviṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kITaviShapratiShedho nAma tricatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः कीटविषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति हस् स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana kITasvarUpam (2) · Śloka 2

सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः||२||

Adhikarana vAyavyAH kITAH (3) · Śloka 3

कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः| उच्चिटिङोऽग्निनामा च चिच्चिटाङ्गो मयूरकः| अहिजोरभ्रकावर्त्तशारिकामुखवैदलाः| शरावकुर्द्दौ परुषश्चित्रशीर्षो हि जारकः| अष्टादशेति वायव्या: कीटा वातप्रकोपनाः||३||

Adhikarana AgneyAH kITAH (4) · Śloka 4

आग्नेयाः कीटाः कौण्डिन्यकः कणभको वरटीपत्रवृश्चिकः| विनासिका ब्राह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा| बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भीवर्चः कीटोऽरिमेदकः| दुन्दुभिः पद्मकीटश्च मकरः शतपादकः| पञ्चालः पाकमत्स्यश्च सूक्ष्मतुण्डोऽथ गर्दभिः| क्लीतः कृमिशरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकः स्मृतः| चतुर्विंशतिराग्नेयाः कीटाः पित्तविकारदाः||४||

Adhikarana saumyAH kITAH (5) · Śloka 5

विश्वम्भरः पञ्चशुष्कः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः| स्थैर्यकः प्रचलाकश्च वटभः किटिभो जटी| सूचीमुखः कृष्णगोधा दर्भः काषायवासिकः| त्रयोदशैते निर्द्दिष्टाः सौम्याः श्लेष्मप्रकोपनाः||५||

Adhikarana sa~gkIrNAH kITAH (6) · Śloka 6

तुङ्गनासश्चिपिलकस्तालको वाहकस्तथा| कोष्ठागारी कृमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः| तुण्डनाभः सर्षपको मद्गुलिः शम्बुकस्तथा| अग्निकीटश्च सङ्कीर्णा द्वादश प्राणनाशनाः||६||

Adhikarana bhedAnusAraM daMshalakShaNam (7) · Śloka 7

दष्टस्य कीटैर्वायव्यैर्द्दंशस्तोदरुजोल्बणः| आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान्| पक्वपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशोऽथ वा| कफादिकैर्मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसन्निभः| स्रावाढ्यः सर्वलिङ्गस्तु दंशः स्यात्सान्निपातिकैः||७||

Adhikarana kITaviShavegAH (8) · Śloka 8

वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्द्धिष्णुर्विस्ररक्तता| शिरोऽक्षिगौरवं मूर्च्छा भ्रमः श्वासोऽतिवेदना||८||

Adhikarana kITadaMshe sAmAnyali~ggam (9) · Śloka 9

सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः||९||

Adhikarana vAtikAdInAM daMshanopAyAH (10) · Śloka 10

वातिकः पक्षवातेन स्पर्शद्दशति पैत्तिकः| मुखेन श्लैष्मिकः कीटः सर्वथा सान्निपातिकः||१०||

Adhikarana kaNabhadaShTe lakShaNam (11) · Śloka 11

दष्टस्य कणभैः शोफो विसर्पो वमथुर्ज्वरः| दंशश्च कर्णिकाकारः श्यावरक्तो विशीर्यते||११||

Adhikarana trikaNTakAdidaMshalakShaNAni (12) · Śloka 12

त्रिकण्टकैस्तु दष्टस्य नानावर्णोऽथवा सितः| दंशो भवेच्छ्वयथुमान् मोहो भेदश्च वर्चसः| कृकलासेऽर्द्धचन्द्राभः स्राववान् भृशलोहितः| दंशो रक्तैश्चितः स्फोटैः सशूलैर्दम्भवोद्भवः| एकदंष्ट्रार्पितः पीतः कण्डूमान् दार्दुरः सरुक्| दंशो दष्टः सतृण्निद्रो मूर्च्छावान् हरितं वमेत्| मात्स्यो दंशः सरुग्दाहः प्रागेवोक्तो जलौकसाम्| विश्वभरकृतो दंशः शोफकण्डूरुजान्वितः| कफोद्वममतीसारं कुरुते कोठजन्म च| पीतः शतपदीदंशः स्वेदरुग्रागशोफवान्| अतसीपुष्पवर्णो वा पिटकावन्भ्रमप्रदः| गृहगोधिकया स्वेदतोदश्वयथुदाहवान्| क्लेदी च दंशो दष्टस्य हृत्पीडाग्रन्थिसम्भवः| कण्डूमान् मशकैरीषच्छ्वयथुर्मन्दवेदनः| असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्| प्रायेण मक्षिका नेत्रे दशन्ति श्वयथूल्बणः| तद्दंशो दाहकण्डूमांस्तासां तु स्थालिकां त्यजेत्| तद्दष्टे पिटका श्यावा स्राविणी भूर्युपद्रवा| रुग्वान् पिपीलिकादंशो वह्निनेव च दह्यते||१२||

Adhikarana avamUtritalakShaNam (13) · Śloka 13

जलबिन्दुनिभैः स्फोटैर्दाहकण्डूरुजान्वितैः| यद्गात्रमाचितं सोष्म तद्विद्यादवमूत्रितम्||१३||

Adhikarana vRushcikaviShaM bhedAH lakShaNAni ca (14) · Śloka 14

वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णमादौ दहति वह्निवत्| ऊर्ध्वमारोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात्तु तिष्ठति| दंशः सद्योतिरुक् श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च| ते गवादिशकृत् कोथाद्दिग्धदष्टादिकोपतः| सर्पकोथाच्च सम्भूताः मन्दमध्यमहाविषाः| मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रूक्षाः कर्बुरमेचकाः| रोमशा बहुपर्वाणो लोहताः पाण्डुरोदराः| धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः| पिशङ्गाः शबलाश्चित्राः शोणिताभा महाविषाः| अग्न्याभा द्व्येकपर्वाणो रक्तासितसितोदराः| तैर्दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो रुजार्दितः| खैर्वमन् शोणितं कृष्णमिन्द्रियार्थानसंविदन्| स्विद्यन् मूर्च्छन् विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः| विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून्| उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः| साध्यतो वृश्चिकात्स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम्| करोति सेकमङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च| उष्ट्रवर्णतया प्रोक्तः स एव ह्युष्ट्रधूमकः| रात्रिको रात्रिचाराच्च.............................||१४||

Adhikarana kaNabhAdInAM bhedanirdeshaH (15) · Śloka 15

............................पृथक् तु कणभादिषु| विकारसाधनाभेदात् भेदाः सन्तोऽपि नोदिताः||१५||

Adhikarana kITeShu vAtAdibhedAH (16) · Śloka 16

वातपित्तोत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः| प्रायो वातोल्बणविषा वृश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः||१६||

Adhikarana cikitsAsUtram (17) · Śloka 17

यत्र यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत्| तत्र तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्||१७||

Adhikarana vAtikakITaviShalakShaNam (18) · Śloka 18

हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भः सिरायामोऽस्थिपर्वरुक्| घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे||१८||

Adhikarana paittikakITaviShalakShaNam (19) · Śloka 19

संज्ञानाशोष्णनिःश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता| मांसावदरणं शोफो रक्तपित्तं च पैत्तिके||१९||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShalakShaNam (20) · Śloka 20

छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः| सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिके विषम्||२०||

Adhikarana vAtikakITaviShe cikitsA (21) · Śloka 21

पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके| स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः||२१||

Adhikarana paittikakITaviShe cikitsA (22) · Śloka 22

पैत्तिकं स्तम्भयेत्सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः||२२||

Adhikarana shlaiShmikakITaviShe cikitsA (23) · Śloka 23

लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्||२३||

Adhikarana kITabhedena doShAnusAraprayogAH (24) · Śloka 24

कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता||२४||

Adhikarana svedAdau sAmAnyaniyamaH (25) · Śloka 25

स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान् प्रायोवचारयेत्| अन्यत्र मुर्च्छिताद्दंशपाकतः कोथतोऽपि वा||२५||

Adhikarana kAshyapoktaM daMshadhUpanam (26) · Śloka 26

नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम्| विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परमब्रवीत्||२६||

Adhikarana atideshena viShaghnavidhinirdeshaH (27) · Śloka 27

विषघ्नं च विधिं सर्व कुर्यात् संशोधनानि च||२७||

Adhikarana ugrakITAdiShu visheShaH (28) · Śloka 28

साधयेत् सर्पवद्दष्टान् विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः||२८||

Adhikarana taNDulIyakAdiyogaH (29) · Śloka 29

तण्डुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबन्| याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः||२९||

Adhikarana dvau lepayogau (30) · Śloka 30

क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः| मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत्||३०||

Adhikarana dashA~ggo agadaH (31) · Śloka 31

वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली| पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम्| दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत्||३१||

Adhikarana mahAsnehAdiyogaH (32) · Śloka 32

ऐकध्यं कीटविषजिन्महास्नेहं पयो मधु||३२||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH (33) · Śloka 33

शिखिकुक्कुटजैः पिच्छः सतैललवणोत्तमैः| धूपो हन्ति कृतः शीघ्रं कीटवृश्चिकजं विषम्||३३||

Adhikarana kaNabhamatsyayorviSha cikitsA (34) · Śloka 34

विषे कणभजे कुर्यादुन्दुरोक्तमुपक्रमम्| शिरीषबीजं मण्डूके लेपः स्नुक्क्षीरकल्कितम्| मधुत्रिकटुकं श्वेतपिण्डामूलं च मत्स्यजे||३४||

Adhikarana vacAdi agadaH (35) · Śloka 35

वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्| द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्| गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु| कत्तृणं कटभीक्षारं गृहधूमं मनश्शिलाम्| रोहीतकं च पित्तेन कल्कयेत्स वरोऽगदः| विश्वम्भरादिष्वालेपनावनाञ्जनपानतः||३५||

Adhikarana shatapadIviShe agadaH (36) · Śloka 36

स्वर्जिकाजशकृत्क्षारः सुरसः साक्षिपीडकः| मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे||३६||

Adhikarana gRuhagodhikAviShe agadaH (37) · Śloka 37

कपित्थमक्षिपीडोऽर्कबीजं त्रिकटुकान्वितम्| करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधीविषापहः||३७||

Adhikarana sarvaviShe agadaH (38) · Śloka 38

काकाण्डयुक्तः सर्वेषां विषाणां तण्डुलीयकः| प्रशस्तो बर्हिणोऽण्डेन तद्वद्वायसपीलुकः||३८||

Adhikarana makShikAviShe agadaH (39) · Śloka 39

तगरं नागरं नागकेसरं मरिचनि च| प्रयुक्तं पानलेपाभ्यां मक्षिकाविषनाशनम्||३९||

Adhikarana varaTIviShe agadaH (40) · Śloka 40

सितासिते च लवणे मरिचं च सनागरम्| फणिज्जकरसोपेतं वरटीनां विषापहम्||४०||

Adhikarana vRushcikaviShacikitsA sadyaH kartavyam (41) · Śloka 41

सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत्| विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा| लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः| सिञ्चेत्कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा| उपनाहो घृते भृष्टः कल्कोजाज्याः ससैन्धवः||४१||

Adhikarana svedAdi upacArAH daMshasthale (42) · Śloka 42

आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत्| रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः||४२||

Adhikarana lepanam (43) · Śloka 43

मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम्| लेपः सुखोष्णश्च हितः पिण्याको गोमयोऽपि वा||४३||

Adhikarana pAnam (44) · Śloka 44

पाने सर्पिर्मधुयुत&ल्त्; क्षीरं वा भूरिशर्करम्| गुडोदकं व सुहिमं चातुर्जातकवासितम्||४४||

Adhikarana shUlaghno lepaH (45) · Śloka 45

पलाशबीजं शूलघ्नो लेपोऽर्कक्षीरभावितम्||४५||

Adhikarana agadAH (46) · Śloka 46

पारावतशकृत्पथ्या तगरं विश्वभेषजम्| बीजपूररसोन्मिश्रं वरोऽयं वृश्चिकागदः| मनोह्वा सैन्धवं हिङ्गु मालतीपल्लवानि च| गोशकृद्रसपिष्टेयं गुलिका वृश्चिकार्द्दिते| लशुनो मरिचं हिङ्गु सुरसं विश्वभेषजम्| अर्कक्षीरेण गुलिका वृश्चिकार्दितशङ्करी||४६||

Adhikarana uShTradaMShTrAlepayogaH (47) · Śloka 47

सशैवलोष्ट्रदंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिकजं विषम्||४७||

Adhikarana lepA~jjanArthe gulikA (49) · Śloka 48

हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्गरसेन च| लेपाञ्जनाभ्यां गुलिका परमं वृश्चिकापहा||४८||

Adhikarana kara~jjAdidaMshalepanam (49) · Śloka 49

करञ्जार्जुनशेलूनां कटभ्याः कुटजस्य च| शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंशलेपनम्||४९||

Adhikarana pippalyAdilepaH (50) · Śloka 50

पिप्पलीं मरिचं यष्टिं श्व्वेतां सुरसमञ्जरीम्| सहदेवामपामार्गं तण्डुलीयं च कल्कयेत्| कुतलक्षारतोयेन लेपोऽलिविषनाशनः||५०||

Adhikarana mohAdiShu lepayogaH (51) · Śloka 51

यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्युग्रवेदनः| तस्य पथ्यानिशाकृष्णामञ्जिष्ठातिविषोषणम्| सालाबुवृन्तं वार्ताकरसपिष्टं प्रलेपनम्||५१||

Adhikarana daMshe kaNDUvAdau lepaH (52) · Śloka 52

आदंशे यस्य कण्डूः स्यात्कोथः कोठ दारुणम्| तस्य लेपस्त्रिकटुकं यवक्षारोऽक्षिपीडकः| पारावतशकृत्कान्तास्वर्जिकाग्निहरेणवः| रसेन मातुलुङ्गस्य क्षारेणार्कस्य वा द्रुताः||५२||

Adhikarana hRudayapIDAdau visheShaH (53) · Śloka 53

हृदयं पीड्यते यस्य मूर्च्छा चिमिचिमायनम्| दन्तौष्ठदंशो रोम्णां च हर्षस्तस्य निवर्त्तते| वेगो विषस्य पञ्चाहान्नैव वा क्रियया विना| तत्र कुर्वीत दंशस्य लेपनं मस्तुकल्कितैः| श्वेतपाटल्यतिविषाहरिद्राहरिणीनतैः| बिल्वमूलयवक्षारसूक्ष्ममागधिकायुतैः||५३||

Adhikarana utkarttanAdau visheShaH (54) · Śloka 54

उत्कृत्य इवादंशः शूनः क्लिन्नो हतच्छविः| जम्बूफलनिभं रक्तं कूजन् वमति चेष्टते| इन्द्रियार्थं न जानाति प्रस्विद्यति च यो मुहुः| स्वर्जिकाकुष्ठतगरनाकुलीपीलुपिप्पलीः| बृहतीं चाच्छ्वसुरया तस्य पिष्ट्वा विलेपनम्||५४||

Adhikarana ugrAliviShe kramaH (55) · Śloka 55

सर्वत्र चोग्रालिविषे पाययेन्मधुसर्पिषी| विध्येत् सिरां विदध्याच्च वमनाञ्जननावनम्| उष्णस्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम्||५५||

Adhikarana nAgarAdi agadaH (56) · Śloka 56

नागरं गृहकपोतपुरीषं बीजपूरकरसो हरितालम्| सैन्धवञ्च विनिहन्त्यगदोऽयं लेपतोऽलिकुलजं विषमाशु||५६||

Adhikarana vRushcikaviShaM paramauShadham (57) · Śloka 57

अन्ते वृश्चिकदष्टानां समुदीर्णे भृशं विषे| विषेणालेपयेद्दंशं स्थावरेण यथोचितम्||५७||

Adhikarana ucciTi~gge visheShaH (58) · Śloka 58

क्रियेयमुच्चिटिङ्गेऽपि प्रतिलोमं च पांसुभिः| उद्वर्तनं सुखाम्लोष्णैस्तथा प्रच्छादनं घनैः||५८||

Adhikarana kuTajaphalAdiyogaH pAnAdau (59) · Śloka 59

कुटजस्य फलं कुष्ठं मालती फलिनी नतम्| तिक्तेक्ष्वाकुश्च पिष्टानि पानप्रधमनादिभिः| वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषापहम्| समानममृतेनेदं गरशेषं च नाशयेत्||५९||

Adhikarana arkakShIrabhAvito~agadaH (60-43) · Śloka 43

अर्कस्य दुग्धेन शिरीषबीजं त्रिर्भावितं पिप्पलिचूर्णमिश्रम्| एषोऽगदो हन्ति विषाणि कीट भुजङ्गलूतोन्दुरुवृश्चिकानाम्||६०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे कीटविष प्रतिषेधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः||४३||