36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

स्निग्धाः सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभाः| पिटकाः कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका||२||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना| अवक्त्रा त्वलजी..............................||३||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................वृत्ताः स्तोकपूया ग़नोन्नताः| ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः||४||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटका कठिनोग्ररुक्| शालूकाभा पनसिका..............................||५||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः| हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः||६||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटकाः सरुजो घनाः| मेदोगर्भा मुखेशूनां ताभ्यां च मुखदूषिका||७||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्टकैः| चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः||८||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

पित्तेन पिटका वृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा| महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना||९||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः| मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटका घनाः||१०||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः||११||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

या पद्मकर्णिकाकारा पिटका पिटकाचिता| सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्यामेव च गर्दभी||१२||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटकाचिता||१३||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

कक्ष्येति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात्| पित्ताद्भवन्ति पिटकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः| तादृशी महती त्वेका गन्धनामेति कीर्तिता||१४||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

घर्मस्वेदपरीतेऽङ्गे पिटकाः सरुजो घनाः| राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः||१५||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पति विसर्पवत्| शोफो पाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः||१६||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः| कक्ष्याभागेषु जायन्ते येऽग्न्याभाः साऽग्निरोहिणी| पञ्चाहात् सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्ति जीवितम्||१७||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

त्रिलिङ्गा पिटका वृत्ता जत्रूर्ध्वमिरिगल्लिका||१८||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे||१९||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

मेदोऽनिलकर्फर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः| भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्बणोऽनिलः| मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करामुपपादयेत्| दुर्गन्धिरुधिरं क्लिन्नं नानावर्णंततो मलाः| तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्||२०||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते| वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वद्बह्वणुभिर्मुखैः| रुग्दाहकण्डूक्लेदाड्यैर्वल्मीकोऽसौ समस्तजः||२१||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः| ग्रन्थिः कीलवदुत्सन्नो जायते कदरं तु तत्||२२||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

वेगसन्धारणाद्वायुरपानोपानसंश्रयम्| अणूकरोति बाह्यन्तर्मार्गमस्य ततः शकृत्| कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः||२३||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

कुर्यात् पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्| चिप्पमक्षतरोगं च विद्यादुपनखं च तम्||२४||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

कृष्णोऽभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः||२५||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः| अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः ..........................||२६||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................तिलाभांस्तिलकालकान्| कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान् मशांस्तानेव चोन्नतान्| मशेभ्यस्तून्नततरान् चर्मकीलान् सितासितान्| तथाविधो जतुमणिः सरुजो लोहितस्तु सः||२७||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्||२८||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु| श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्रादन्यत्र नीलिका||२९||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्| पित्तात्ताम्रान्तमानीलं श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्| रक्ताद्रक्तान्तमाताम्रं सोषं चिमिचिमायते||३०||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति| ततस्त्वग्जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना| अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः||३१||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः| मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च| उत्कोठः सोऽनुबन्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते||३२||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

प्रोक्ताः षट्त्रिंशदित्येते क्षुद्ररोगा विभागशः| यान् विज्ञाय न सम्मुह्येच्चिकित्सायां चिकित्सकः||३३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे क्षुद्ररोग विज्ञानीयो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः||३६||