25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो मुखरोगाविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्| माषसूपदधिक्षीरशुक्तेक्षुरसफाणितम्| अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्| धूमच्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्| क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखां गदान्||२||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ| दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ| पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ....................||५||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................कफात् पुनः| शीतासहौ गुरुशूनौ सवर्णपिटकाचितौ||६||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रवपिच्छिलौ| अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ||७||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ| खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्||८||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||९||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

तलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू||१०||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

क्षतजाववदीर्येते पाट्येते चासकृत् पुनः| ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ||११||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१२||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

गण्डालजीस्थिरः शोफो गण्डे दाहरुजान्वितः||१३||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

वातादुष्णासहादन्ताः शीतस्पर्शाधिकव्यथाः| दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः||१४||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः| भवन्त्यम्लाशनेनैव सरुजश्चलिता इव||१५||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१६||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः||१७||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

करालस्तु करालानां दशनानां समुद्भवः||१८||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलवर्द्धनः| जायमानेऽतिरुग्दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति||१९||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

अधावनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः| पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा...........||२०||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................साऽप्युपेक्षिता| शतायत्यणुशो दन्तकपालानि कपालिका||२१||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||२२||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः| शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते| पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः| अहेतुतीव्रार्त्तिशमः ससंरम्भो सितश्चलः| प्रलूनः पूयरक्तस्रुत्स चोक्तः कृमिदन्तकः||२३||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्| शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च| शितादोऽसौ..................................||२४||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः| दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः| कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते| चला मन्दरुजो दन्ताः पूतिवक्त्रं च जायते||२५||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः| कफास्रात्तीव्ररुक्शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः||२६||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यन्तः श्वयथुर्गुरुः| सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः||२७||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् रक्तपित्तजः| लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः||२८||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

स सन्निपातज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः| महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः||२९||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः| प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः||३०||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्| यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः||३१||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते| अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्| पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी| ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः||३३||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

शाकपत्रखरा स्रस्ता स्फुटिता वातदूषिता| जिह्वा पित्तात्सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता| शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३४||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः| मत्स्यगन्धिर्भवेत् पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३५||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः| साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः| अधिजिह्वाः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्||३६||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

तादृगेवोपजिह्वास्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३७||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

तालुमांसेऽलिनाद् दुष्टे पिटकाः सरुजाः खराः| बह्व्यो घनास्रावयुतास्तास्तालुपिटकाः स्मृताः|३८|

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

तालमूले कफात्सास्रान्मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः| प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाहारमीरयन्| कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृद् गलशुण्डिका||३८||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३९||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्||४०||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||४१||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः||४२||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

पित्तेन पाकः पाकाख़्यः पूयास्रावी महारुजः||४३||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः||४४||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः| मांसाङ्कुराः शीग़्रचया रोहिणी शीग़्रकारिणी| कण्ठास्यशोषकृद्वातात्सा हनुःश्रोत्ररुक्करी| पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता| क्षिप्रजा क्षिप्रपाकातिरागिणी स्पर्शनासहा| कफेन पिच्छिला पाण्डुरसृजा स्फोटकाचिता| तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः| गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता||४५||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवत् ग्रथितोन्नतः| शूककण्टकवत् कण्ठे शालूको मार्गरोधनः||४६||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद्गलपार्श्वगः||४७||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पसीफलसन्निभः| पिच्छलो मन्दरुक्शोफः कठिनस्तुण्डिकेरिका||४८||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

बाह्यान्तःश्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः| गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४९||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

वलयं नातिरुक्शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः||५०||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोथवाल्परुक्| कृच्छ्रोछ्वासोऽभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः||५१||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

भूरिमांसाङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्| शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्करी||५२||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः| पूतिपूयनिभास्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः||५३||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः| जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद् गलार्बुदम्||५४||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद् बहिः| वर्द्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बते निरुक्||५५||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

कृष्णारुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्| वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्| स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्| वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्| मेदसा श्लेष्मवृद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते| देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

श्लेष्मरुद्धानिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः| ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

करोति वदनस्यन्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः| सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ| जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टकाचिता| विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५८||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः| यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||५९||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता| क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणास्तद्वच्च रक्तजे||६०||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः||६१||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डुकफोऽर्बुदम्| कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते||६२||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

मुखपाको भवेत् सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः||६४||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ओष्ठे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले| वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ता पञ्चसप्ततिरामयाः| एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्| अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्..............||६५||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................तेष्वनुपक्रमाः| करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना| कच्छपस्तालुपिटका गलौघः सुषिरो महान्| स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः| नाड्योष्ठकोपौ निचयाद्रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी| दशने स्फुटिते दन्तभेदः पक्वोपजिह्वका| गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः| याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मुखरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||