Adhikarana atha nAsArogavij~jAnIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो नासारोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratiSyAyanidAnaM samprAptiSca (2) · Śloka 2
ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਾਨਿਲਰਜੋਭਾਸ੍ਯਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ| ਨੀਚਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚੋਪਧਾਨੇਨ ਪੀਤੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਰਿਣਾ| ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਰਮਣਚ੍ਛਰ੍ਦਿਬਾਸ੍ਪਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਃ| ਕ੍ਰਦ੍ਧਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾ ਦੋਸਾ ਨਾਸਾਯਾਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤਾਙ੍ਗਤਾਃ| ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨਂ ਕ੍ਸਯਪ੍ਰਦਮ੍||੨||
अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः| नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा| अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः| क्रृद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानताङ्गताः| जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapratishyAyalakShaNam (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਭਸ਼ਂ ਕ੍ਸਵਃ| ਘ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਨਿਸ੍ਤੋਦਦ੍ਨ੍ਤਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾਃ| ਕੀਟਕਾ ਇਵ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ਪਰਿਤੋ ਭ੍ਰੁਵੌ| ਸ੍ਵਰਸਾਦਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ਪਾਕਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਚ੍ਛਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ||੩||
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः| घ्राणोपरोधनिस्तोदद्न्तशङ्खशिरोव्यथाः| कीटका इव सर्पन्ति मन्यते परितो भ्रुवौ| स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittapratiSyAyalakShaNam (4) · Śloka 4
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਘ੍ਰਾਣਪਿਟਕਾਸਮ੍ਭਵਭ੍ਰਮਾਃ| ਨਾਸਾਗ੍ਰਪਾਕੋ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤਾਮ੍ਰਪੀਤਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ||੪||
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटकासम्भवभ्रमाः| नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPapratiSyAyalakShaNam (5) · Śloka 5
ਕਫਾਤ੍ਕਾਸੋ ਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਮਥੁਰ੍ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍| ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਵਦਨੇ ਕਣ੍ਡੂਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੁਕ੍ਲਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ||੫||
कफात्कासो रुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्| माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShajapratiSyAyalakShaNam (6) · Śloka 6
ਸਰ੍ਵਜੋ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦ੍ਧਿਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਨ੍||੬||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्धद्धिशान्तिमान्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapratiSyAyalakShaNam (7) · Śloka 7
ਦੁਸ੍ਟ ਨਾਸਾਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਂ ਕਰੋਤ੍ਯਸਕ੍| ਉਰਸਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਤਾਮ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪੂਤਿਤਾ| ਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਨਾਸਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੭||
दुष्ट नासासिराः प्राप्य प्रतिश्याय़ं करोत्यसृक्| उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता| कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTapratiSyAyalakShaNam (8) · Śloka 8
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਯਥੋਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਸ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਪਨਃ| ਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵੇਦਨਃ| ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦ੍ਬਹੁਸ਼ੋ ਮੁਖਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ੋਸਕਤ੍| ਨਾਸਿਕਾਕ੍ਲੇਦਸਂਸ਼ੋਸਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੋਧਕਰੋ ਮੁਹੁਃ| ਪੂਯੋਪਮਾਸਿਤਾ ਰਕ੍ਤਗ੍ਰਥਿਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਕਮਯੋ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਿਤਾਣਵਃ||੮||
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः| यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः| साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः| कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोषकृत्| नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः| पूयोपमासिता रक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः| मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvapratiSyAyalakShaNam (9) · Śloka 9
ਪਕ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੇਸ੍ਵਙ੍ਗਲਾਘਵਂ ਕ੍ਸਵਥੋਃ ਸ਼ਮਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੁਚਿਕ੍ਕਣਃ ਪੀਤੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਰਸਗਨ੍ਧਯੋਃ||੯||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः| श्लेष्मा सुचिक्कणः पीतो ज्ञानं च रसगन्धयोः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhRushakShavalakShaNam (10) · Śloka 10
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਘ੍ਰਾਣੋਪਯੋਗਾਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਸੂਤ੍ਰਤਣਾਦਿਭਿਃ| ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾਤਰੁਣਾਸ੍ਥਨਿ| ਵਿਘਟ੍ਟਿਤੇਨਿਲਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਰਙ੍ਗਾਟਕਂ ਵ੍ਰਜਨ੍| ਨਿਵਤ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸਵਥੁਂ ਸ ਭਸ਼ਕ੍ਸਵਃ||੧੦||
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः| वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि| विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः श्रृङ्गाटकं व्रजन्| निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsikASoShalakShaNam (11) · Śloka 11
ਸ਼ੋਸਯਨ੍ਨਾਸਿਕਾਸ੍ਰੋਤਃ ਕਫਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇਨਿਲਃ| ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਨਾਸਾਤ੍ਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਨਂ ਤਤਃ| ਸ੍ਮਤੋਸੌ ਨਾਸਿਕਾਸ਼ੋਸਃ........................||੧੧||
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः| शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः| स्मृतोऽसौ नासिकाशोषः........................||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAnAhalakShaNam (12) · Śloka 12
........................ਂਆਸਾਨਾਹੇ ਤੁ ਜਾਯਤੇ| ਨਦ੍ਧਤ੍ਵਮਿਵ ਨਾਸਾਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧੇਨ ਵਾਯੁਨਾ| ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਾਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸੀ ਸਂਵਤੇ ਇਵ||੧੨||
........................ंआसानाहे तु जायते| नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना| निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात्स्रोतसी संवृते इव||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ghrANapAkalakShaNam (13) · Śloka 13
ਪਚੇਨ੍ਨਾਸਾਪੁਟੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦਾਹਸ਼ੂਲਵਤ੍| ਸ ਘ੍ਰਾਣਪਾਕਃ...................................||੧੩||
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्| स घ्राणपाकः...................................||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (14) · Śloka 14
..........ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ| ਅਚ੍ਛੋ ਜਲੋਪਮੋਜਸ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਜਾਯਤੇ||੧੪||
..........स्रावस्तु तत्संज्ञं श्लेष्मसम्भवः| अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avInasalakShaNam (15) · Śloka 15
ਕਫਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਨਾਸਾਯਾਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਵੀਨਸਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਘੁਰ੍ਘੁਰਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪੀਨਸਾਧਿਕਵੇਦਨਮ੍| ਅਵੇਰਿਵ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤੇਨ ਨਾਸਿਕਾ| ਅਜਸ੍ਰਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਸ਼ੀਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਸਿਙ੍ਘਾਣਕਂ ਘਨਮ੍||੧੫||
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यवीनसम्| कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्| अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका| अजस्रं पिच्छिलं शीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIptilakShaNam (16) · Śloka 16
ਰਕ੍ਤੇਨ ਨਾਸਾ ਦਗ੍ਧੇਵ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਾ| ਭਵੇਦ੍ਧੂਮੋਪਮੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਸਾ ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਦਹਤੀਵ ਚ||੧੬||
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा| भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUtinAsAlakShaNam (17) · Śloka 17
ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਮਲੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੇ ਮਾਰੁਤੋ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਤ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਪੂਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਪੂਤਿਨਾਸਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੧੭||
तालुमूले मलैर्दुष्टे मारुतो मुखनासिकात्| श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत्पूतिनासं वदन्ति तम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUyaraktalakShaNam (18) · Śloka 18
ਨਿਚਯਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਪੂਯਾਸਙ੍ਨਾਸਿਕਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਤ੍ਪੂਯਰਕ੍ਤਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ਿਰੋਦਾਹਰੁਜਾਕਰਮ੍||੧੮||
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्| तत्पूयरक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTakalakShaNam (19) · Śloka 19
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਰੁਦ੍ਧੋਨ੍ਤਰ੍ਨਾਸਾਯਾਂ ਸ਼ੋਸਯੇਨ੍ਮਰੁਤ੍| ਕਫਂ ਸ ਸ਼ੁਸ੍ਕਃ ਪੁਟਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪੁਟਕਂ ਤੁ ਤਤ੍||੧੯||
पित्तश्लेष्मावरुद्धोन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्| कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsArSo~arbudalakShaNam (20) · Śloka 20
ਅਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਵਿਭਜੇਦ੍ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾਯਥਮ੍||੨੦||
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsArogasAdhAraNalakShaNam (21) · Śloka 21
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਸਨਂ ਪੀਨਸਂ ਪ੍ਰਤਤਂ ਕ੍ਸੁਤਮ੍| ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਵਾਦਿਤ੍ਵਂ ਪੂਤਿਨਾਸਃ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾ||੨੧||
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसं प्रततं क्षुतम्| सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeSaH (27-23) · Śloka 23
ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਨਾਮਿਤ੍ਯੇਸਾਂ ਯਾਪਯੇਦ੍ਦਸ੍ਟਪੀਨਸਮ੍||੨੭|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨਾਸਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੩||
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दष्टपीनसम्||२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे नासरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon