Adhikarana atha sandhisitAsitarogapratiShedho nAma caturdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ সন্ধিসিতাসিতরোপ্রতিষেধং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातः सन्धिसितासितरोप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upanAhacikitsA (2) · Śloka 2
উপনাহং ভিষক্ স্বিন্নং ব্রীহিমুখেন ভিত্বা মণ্ডলাগ্রেণ সমন্তাল্লেখযেত্| ততঃ সৈন্ধবপিপ্পলীচূর্ণেন সক্ষৌদ্রেণ প্রতিসারযেত্| পূর্ববচ্চবধ্নীযাত্| পটোলপত্রামলকক্বাথেনাশ্চযোতযেত্||২||
उपनाहं भिषक् स्विन्नं व्रीहिमुखेन भित्वा मण्डलाग्रेण समन्ताल्लेखयेत्| ततः सैन्धवपिप्पलीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसारयेत्| पूर्ववच्चबध्नीयात्| पटोलपत्रामलकक्वाथेनाश्चयोतयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parvaNIcikitsA (3) · Śloka 3
পর্বণীমুত্তরসন্ধিত্রিভাগে বডিশেনাবলম্ব্য বৃদ্ধিপত্রে- ণার্ধমাত্রে ছিন্দ্যাত্| অন্যথাঽশ্রুনাডী স্যাত্| মধুসৈন্ধব- প্রতিসারিতাং চার্মবচ্চিকিত্সেত্||৩||
पर्वणीमुत्तरसन्धित्रिभागे बडिशेनावलम्ब्य वृद्धिपत्रे- णार्धमात्रे छिन्द्यात्| अन्यथाऽश्रुनाडी स्यात्| मधुसैन्धव- प्रतिसारितां चार्मवच्चिकित्सेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUyAlasacikitsA (4) · Śloka 4
পূযালসে সিরাং বিধ্যেত্ততস্তমুপনাহযেদক্ষিপাকোক্তং চেক্ষেত| সৈন্ধবার্দ্রককাসীসাযস্তাম্রৈঃ সুসূক্ষ্মৈঃ সক্ষৌদ্রৈরঞ্জনম্||৪||
पूयालसे सिरां विध्येत्ततस्तमुपनाहयेदक्षिपाकोक्तं चेक्षेत| सैन्धवार्द्रककासीसायस्ताम्रैः सुसूक्ष्मैः सक्षौद्रैरञ्जनम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumigranthicikitsA (5) · Śloka 5
কৃমিগ্রন্থিং করীষেণ স্বিন্নং ভিত্বা বিলিখ্য চ কাসীসসৈন্ধবত্রিফলামাক্ষিকৈঃ প্রতিসারযেত্||৫||
कृमिग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्वा विलिख्य च कासीससैन्धवत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuktikAcikitsA (6) · Śloka 6
শুক্তিতকাং পিত্তাভিষ্যন্দবত্ সাধযেত্||৬||
शुक्तितकां पित्ताभिष्यन्दवत् साधयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAsagrathitapiShTakayoshcikitsA (7) · Śloka 7
বলাসগ্রথিতং পিষ্টকং চ সিরাব্যধবর্জং কফাভিষ্যন্দবত্| বিশেষতস্তিলনালান্ যবনালান্ বা হরিতশলাকান- র্ধমাসমজাক্ষীরেণ ভবযিত্বা শোষযিত্বা চ দাহযেত্| ততস্তদ্ভস্ম ক্ষারকল্পেন পরিস্রাব্যাদর্বীলেপাদ্বিপচেত্| রসক্রিযেযং বলাসগ্রথিতশোফোপদেহহরা| অযমেব চ কল্পঃ ফণিজ্জার্জকাস্ফোতবিল্বকপিত্থনির্গুণ্ড্যে- রণ্ডকুমুদোত্পলজাতীকুসুমেষু পৃথক্ কার্যঃ| সৈন্ধবালমরিচকট্ফলশঙ্খসমুদ্রফেনৈর্বর্তিঃ পিষ্টকেঽঞ্জনম্| শুণ্ঠীশিগ্রুফলপিপ্পলীসৈন্ধবচূর্ণো বীজপূরকর সাপ্লুতোঽঞ্জনং পিষ্টকমপহরতি| তদ্বত্ত্রিকটুককট্ফল- চূর্ণৌ বলাসগ্রথৈতং চ| বৃহতীফলং পিপ্পলীতণ্ডুলপূরিতং পুটপাকেন পচেত্| তৈস্তণ্ডুলৈশ্চূর্ণাঞ্জনং বলাসগ্রথৈতপিষ্টকঘ্নম্| অত্যর্থশোফে হরিতালসৈন্ধবশুণ্ঠীদেবরারুপুনর্নবৈর্বিডালকঃ||৭||
बलासग्रथितं पिष्टकं च सिराव्यधवर्जं कफाभिष्यन्दवत्| विशेषतस्तिलनालान् यवनालान् वा हरितशलाकान- र्धमासमजाक्षीरेण भवयित्वा शोषयित्वा च दाहयेत्| ततस्तद्भस्म क्षारकल्पेन परिस्राव्यादर्वीलेपाद्विपचेत्| रसक्रियेयं वलासग्रथितशोफोपदेहहरा| अयमेव च कल्पः फणिज्जार्जकास्फोतबिल्वकपित्थनिर्गुण्ड्ये- रण्डकुमुदोत्पलजातीकुसुमेषु पृथक् कार्यः| सैन्धवालमरिचकट्फलशङ्खसमुद्रफेनैर्वर्तिः पिष्टकेऽञ्जनम्| शुण्ठीशिग्रुफलपिप्पलीसैन्धवचूर्णो बीजपूरकर साप्लुतोऽञ्जनं पिष्टकमपहरति| तद्वत्त्रिकटुककट्फल- चूर्णौ बलासग्रथैतं च| बृहतीफलं पिप्पलीतण्डुलपूरितं पुटपाकेन पचेत्| तैस्तण्डुलैश्चूर्णाञ्जनं बलासग्रथैतपिष्टकघ्नम्| अत्यर्थशोफे हरितालसैन्धवशुण्ठीदेवरारुपुनर्नवैर्विडालकः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirotpAtaharShajAlArjunAnAM cikitsA (8) · Śloka 8
সিরোত্পাতহর্ষজালার্জুনেষু রক্তাভিষ্যন্দবত্প্রতিকুর্যাত্| বিশেষেণ সিরাহর্ষে স্বর্ণগৈরিকো মধুযুক্তোঽঞ্জনম্| স্তন্যান্বিতং বা কাসীসং ক্ষৌদ্রে দ্রুতং বা কাসীসসৈন্ধবমর্জুনে মাতুলুঙ্গরসেন সশর্করেণাশ্চ্যোতনং মস্তুনা বা| শঙ্খনাভির্মাক্ষিকেণ যুক্তা সিতযা বা সমুদ্রফেনকোঽঞ্জনম্| স্ফটিককুঙ্কুমশঙ্খনাভিমধুযষ্টিকা বা ক্ষৌদ্রার্দ্রাস্তদ্বদ্বা রসাঞ্জনং কাসীসং বা||৮||
सिरोत्पातहर्षजालार्जुनेषु रक्ताभिष्यन्दवत्प्रतिकुर्यात्| विशेषेण सिराहर्षे स्वर्णगैरिको मधुयुक्तोऽञ्जनम्| स्तन्यान्वितं वा कासीसं क्षौद्रे द्रुतं वा कासीससैन्धवमर्जुने मातुलुङ्गरसेन सशर्करेणाश्च्योतनं मस्तुना वा| शङ्खनाभिर्माक्षिकेण युक्ता सितया वा समुद्रफेनकोऽञ्जनम्| स्फटिककुङ्कुमशङ्खनाभिमधुयष्टिका वा क्षौद्रार्द्रास्तद्वद्वा रसाञ्जनं कासीसं वा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana armaNAmauShadham (9) · Śloka 9
অর্ম তু পঞ্চবিধমপি যত্তনুরক্তং ধূমাবিলং দধিনিভং বা তচ্ছুক্লবত্ কাযশিরোবিরেকলেখনাঞ্জনৈরুপাচরেত্||৯||
अर्म तु पञ्चविधमपि यत्तनुरक्तं धूमाविलं दधिनिभं वा तच्छुक्लवत् कायशिरोविरेकलेखनाञ्जनैरुपाचरेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana armaNAM shastrakarma (10) · Śloka 10
অথেতরস্মিন্ স্নিগ্ধস্যাতুরস্য পেযা বিলেপিজাঙ্গলরসা- ন্যতমাশিতস্য কৃতস্বস্ত্যযনস্য সুখশযনগলস্যো- ত্তানদেহস্য কিঞ্চিদবাক্শিরসঃ সুখোষ্ণাম্বুপ্লুততান্ত- বস্বিন্ননযনস্য সৈন্ধবেন সবীজপূরকরসেনাঞ্জযিত্বাঙ্গষ্ঠকেন নিমীলিতমক্ষিবিমৃন্দ্রীযাদাবলাসগ্রথিতরূপো- ত্পত্তেঃ| ইত্থঞ্চ সংরোষিতাক্ষস্য প্রচলিতেঽর্মাধিমাংসকে নিশ্চলং পরিচারকঃ শিরো ধারযেত্| অন্যশ্চ বামদক্ষিণান্যতরপার্শ্বেঽনুকূলং স্থিতো দৃঢ- বস্ত্রগর্ভাভ্যামঙ্গুষ্ঠাভ্যাং বর্ত্মনী নিক্ষিপেত্| অথ বৈদ্যঃ কনীনকাত্ প্রবৃদ্ধের্মণ্যপাঙ্গমীক্ষমাণস্য যত্র যত্র বলী জাযতে তত্র তত্রার্ম বডিশেন মুচুট্যা বা নাল্যাযতং গৃহী- ত্বা কিঞ্চিদুন্নম্য কৃষ্ণশুক্লমণ্ডলাভ্যাং সর্বতঃ সূচ্যগ্রেণ মোক্ষযিত্ব কিঞ্চিদাঞ্ছেত্| অধঃ তীক্ষ্ণেন মণ্ড- লাগ্রেণ বৃদ্ধিপত্রেণ বা বিলিখ্য কনীনকং চোপানীয কনীনকসমমেব চতুর্ভাগশেষং ছিন্দ্যাত্| বর্জযেচ্চ কনীনকং সিরাশ্চাশ্রুবহাঃ| তথা হি নাক্ষি ব্যাপদ্যতে||১০||
अथेतरस्मिन् स्निग्धस्यातुरस्य पेया विलेपिजाङ्गलरसा- न्यतमाशितस्य कृतस्वस्त्ययनस्य सुखशयनगलस्यो- त्तानदेहस्य किञ्चिदवाक्शिरसः सुखोष्णाम्बुप्लुततान्त- बस्विन्ननयनस्य सैन्धवेन सबीजपूरकरसेनाञ्जयित्वाङ्गष्ठकेन निमीलितमक्षिविमृन्द्रीयादाबलासग्रथितरूपो- त्पत्तेः| इत्थञ्च संरोषिताक्षस्य प्रचलितेऽर्माधिमांसके निश्चलं परिचारकः शिरो धारयेत्| अन्यश्च वामदक्षिणान्यतरपार्श्वेऽनुकूलं स्थितो दृढ- वस्त्रगर्भाभ्यामङ्गुष्ठाभ्यां वर्त्मनी निक्षिपेत्| अथ वैद्यः कनीनकात् प्रवृद्धेर्मण्यपाङ्गमीक्षमाणस्य यत्र यत्र वली जायते तत्र तत्रार्म बडिशेन मुचुट्या वा नाल्यायतं गृही- त्वा किञ्चिदुन्नम्य कृष्णशुक्लमण्डलाभ्यां सर्वतः सूच्यग्रेण मोक्षयित्व किञ्चिदाञ्छेत्| अधः तीक्ष्णेन मण्ड- लाग्रेण वृद्धिपत्रेण वा विलिख्य कनीनकं चोपानीय कनीनकसममेव चतुर्भागशेषं छिन्द्यात्| वर्जयेच्च कनीनकं सिराश्चाश्रुवहाः| तथा हि नाक्षि व्यापद्यते||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAlavadarmaNi kriyAvisheShaH (11) · Śloka 11
যত্তু জালবদর্মব্যাপি তদেষিণ্যা যাবত্কনীনকমনুসর- ন্নুন্মোচ্যোন্নময্য পূর্ববত্ ছিন্দ্যাত্| তদ্বদপাঙ্গাত্ প্রবৃদ্ধে কনীনকমীক্ষমাণস্য যাবদপাঙ্গং চোপনীযাপাঙ্গসমমেব তথা যাবদ্বর্জযেদপাঙ্গং সিরাশ্চেত্যাদি| ততঃ প্লোতেন রক্তং বিশোধ্য সম্যক্ ছিন্নমবেক্ষ্য সৈন্ধবচূর্ণেন পুনঃ পুনঃ প্রতিসারযেদ্যবনালভস্মনা বা প্লোতশুদ্ধং চ পুনর্মধুনা| ততঃ শীতাম্বুপরিষ্কিতং সর্পিষা সুখোষ্ণেন পরিষিচ্য মধু ঘৃতাক্তং পূর্ববত্ বধ্নীযাত্| মূর্ধ্নি পাদযোশ্চাস্মৈ শতধৌত- ঘৃতং শীতাংশ্চ প্রদেহান্ দদ্যাত্||১১||
यत्तु जालवदर्मव्यापि तदेषिण्या यावत्कनीनकमनुसर- न्नुन्मोच्योन्नमय्य पूर्ववत् छिन्द्यात्| तद्वदपाङ्गात् प्रवृद्धे कनीनकमीक्षमाणस्य यावदपाङ्गं चोपनीयापाङ्गसममेव तथा यावद्वर्जयेदपाङ्गं सिराश्चेत्यादि| ततः प्लोतेन रक्तं विशोध्य सम्यक् छिन्नमवेक्ष्य सैन्धवचूर्णेन पुनः पुनः प्रतिसारयेद्यवनालभस्मना वा प्लोतशुद्धं च पुनर्मधुना| ततः शीताम्बुपरिष्कितं सर्पिषा सुखोष्णेन परिषिच्य मधु घृताक्तं पूर्ववत् बध्नीयात्| मूर्ध्नि पादयोश्चास्मै शतधौत- घृतं शीतांश्च प्रदेहान् दद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana armaNAM shastrakarmottarakriyA (12) · Śloka 12
স্নেহোক্তং চাচারমাদিশেত্| দ্বিতীযে চাহ্নি সাযং প্রাতর্মধু- কসর্পিষা কোষ্ণেন শিরস্তথাঽববদ্ধমেব চাক্ষি সিঞ্চেত্| পঞ্চাহং চোষ্ণোদকানুপানং সর্পিঃ পীত্বা জীর্ণে পথ্যমশ্নীযাত্| তৃতীযে দিবসে বিমুচ্য করঞ্জবীজসিদ্ধেন ক্ষীরেণাক্ষি স্বেদযেত্| লোধ্রমধুককিংশুকপটোলদ্বিহরিদ্রাকোরণ্ডমু- কুলক্বাথেন মধুমিশ্রেণাশ্চ্যোতযেত্| সপ্তমেঽহনি সর্বথা মুঞ্চেত্| আতপাকাশদর্শনং চ পরিহরেত্||১২||
स्नेहोक्तं चाचारमादिशेत्| द्वितीये चाह्नि सायं प्रातर्मधु- कसर्पिषा कोष्णेन शिरस्तथाऽवबद्धमेव चाक्षि सिञ्चेत्| पञ्चाहं चोष्णोदकानुपानं सर्पिः पीत्वा जीर्णे पथ्यमश्नीयात्| तृतीये दिवसे विमुच्य करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेणाक्षि स्वेदयेत्| लोध्रमधुककिंशुकपटोलद्विहरिद्राकोरण्डमु- कुलक्वाथेन मधुमिश्रेणाश्च्योतयेत्| सप्तमेऽहनि सर्वथा मुञ्चेत्| आतपाकाशदर्शनं च परिहरेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upadravapratikAraH (13) · Śloka 13
সশোফে তু নেত্রে ধূমঃ শিরোবিরেচনঞ্চ| অনুপশান্তরাগে সিরাবিস্রাবণম্ সাস্রাবে নস্যম্| তিলান্ সুলিখিতান্ মধুককাকোলীসুনিষণ্ণকপঞ্চ- মূলশর্করাশৃতশীতে পযসি সপ্তাহং ভাবিতাংস্তেনৈব পযসাপীডযেত্| মধুকশতহ্বাশারিবানন্তাগরুকাকোলীহরেণু- কৈলাবালুকচূর্ণঞ্চ পীড্যমানেষু ষোডশভাগেন প্রক্ষিপেত্| তত্তৈলমেভিরেবৌষধৈঃ পযসা চাষ্টগুণেন সিদ্ধং নাবনা- দশ্রুরাগঘ্নং দৃষ্টিপ্রসাদনঞ্চ| কৃষ্ণগতে তু ব্রণে ব্রণশুক্লবত্ক্রিযা| অর্মশেষে তু লেখনাঞ্জনানি||১৩||
सशोफे तु नेत्रे धूमः शिरोविरेचनञ्च| अनुपशान्तरागे सिराविस्रावणम् सास्रावे नस्यम्| तिलान् सुलिखितान् मधुककाकोलीसुनिषण्णकपञ्च- मूलशर्कराशृतशीते पयसि सप्ताहं भावितांस्तेनैव पयसापीडयेत्| मधुकशतह्वाशारिवानन्तागरुकाकोलीहरेणु- कैलावालुकचूर्णञ्च पीड्यमानेषु षोडशभागेन प्रक्षिपेत्| तत्तैलमेभिरेवौषधैः पयसा चाष्टगुणेन सिद्धं नावना- दश्रुरागघ्नं दृष्टिप्रसादनञ्च| कृष्णगते तु व्रणे व्रणशुक्लवत्क्रिया| अर्मशेषे तु लेखनाञ्जनानि||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyakchinnAyuktacchinnalakShaNAni ayukte pratikArashca (14) · Śloka 14
তত্র সম্যক্ ছিন্নে বর্ণবিশুদ্ধিঃ স্বস্থতা চ| হীনচ্ছেদাত্পুনর্বৃদ্ধী রাগাশ্রুপাতপ্রকাশদর্শনাক্ষমত্বাদি চ| অতি- চ্ছেদাদক্ষিপাকস্তম্ভস্ফুরণাস্রস্রুতিতিমিরসংরম্ভবিবদ্ধ- বর্ত্মনি| তেষু যথাস্বং দোষোদ্রেকাত্ প্রতিকুর্যাত্| নাগ- রমনশ্শিলালৈলাসৈন্ধবশর্করাভিরর্ধকর্ষাংশাভির্যুক্তং রসাঞ্জনার্ধপলং ক্ষৌদ্রদ্রুতমঞ্জনাদর্মশেষশ্লেষ্মতিমিরপিল্লা- মযঘ্নম্||১৪||
तत्र सम्यक् छिन्ने वर्णविशुद्धिः स्वस्थता च| हीनच्छेदात्पुनर्वृद्धी रागाश्रुपातप्रकाशदर्शनाक्षमत्वादि च| अति- च्छेदादक्षिपाकस्तम्भस्फुरणास्रस्रुतितिमिरसंरम्भविबद्ध- वर्त्मनि| तेषु यथास्वं दोषोद्रेकात् प्रतिकुर्यात्| नाग- रमनश्शिलालैलासैन्धवशर्कराभिरर्धकर्षांशाभिर्युक्तं रसाञ्जनार्धपलं क्षौद्रद्रुतमञ्जनादर्मशेषश्लेष्मतिमिरपिल्ला- मयघ्नम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAjAle karmavisheShaH (15) · Śloka 15
সিরাজালে সিরা যাস্তু স্থূলাঃ কঠিনাশ্চ তা বডিশেন গৄহীত্বা মণ্ডলাগ্রেণোল্লিখেত্||১৫||
सिराजाले सिरा यास्तु स्थूलाः कठिनाश्च ता बडिशेन गॄहीत्वा मण्डलाग्रेणोल्लिखेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirApiTakAyAM karmavisheShaH (16) · Śloka 16
সিরাপিটকাঃ সূচ্যগ্রেণাবলম্বিতাঃ কৃষ্ণমনুপঘ্নন্ ছিন্দ্যাত্| সূক্ষ্মাস্ত্ববলিখেত্| অর্মবচ্যৈতযোঃ শেষমাচরেত্||১৬||
सिरापिटकाः सूच्यग्रेणावलम्बिताः कृष्णमनुपघ्नन् छिन्द्यात्| सूक्ष्मास्त्ववलिखेत्| अर्मवच्यैतयोः शेषमाचरेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuklakeShu cikitsAkramaH (17) · Śloka 17
শুক্লকেষু যথাস্বদোষানুসারেণ ত্রিফলাঘৃতপানরক্ত- মোক্ষবিরেচনাশ্চ্যোতনমুখালেপনস্যতর্পণপুটপাকান্ প্রযুঞ্জীত||১৭||
शुक्लकेषु यथास्वदोषानुसारेण त्रिफलाघृतपानरक्त- मोक्षविरेचनाश्च्योतनमुखालेपनस्यतर्पणपुटपाकान् प्रयुञ्जीत||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNashukle cikitsA (18) · Śloka 18
তত্র ব্রণশুক্লে ত্রিবৃন্নির্যূহেণ ত্রির্বিপক্বং সর্পিঃ পাযযেত্| সিরাং চ বিধ্যেত্| দুষ্টশেষং চ পিণ্ডিতমক্ষিগমসৃক্ জলৌকোভিরপহরেত্| মধুককাকোলীমৃদ্বীকোত্পলবিদারীক্বাথেন মঞ্জিষ্ঠাক্ষীরকাকোলীমধুকক্বথি- তাজক্ষীরেণ বা সশর্করেণাশ্চ্যোতযেত্| শীতৈশ্চাস্য শিরোবক্ত্রং দিহ্যাত্ সিঞ্চেচ্চ| এবমপ্যনুবদ্ধবেদনং শতাহ্বা- যষ্ট্যাহ্ববতা ঘৃতমণ্ডেনানুবাসযেত্| অপি চ অশ্রু রাগরুজাশান্তিং যদা যস্যোপলক্ষযেত্| তদা তদাঞ্জনৈঃ শুক্লং লেখণিযৈরুপাচরেত্||১৮||
तत्र व्रणशुक्ले त्रिबृन्निर्यूहेण त्रिर्विपक्वं सर्पिः पाययेत्| सिरां च विध्येत्| दुष्टशेषं च पिण्डितमक्षिगमसृक् जलौकोभिरपहरेत्| मधुककाकोलीमृद्वीकोत्पलविदारीक्वाथेन मञ्जिष्ठाक्षीरकाकोलीमधुकक्वथि- ताजक्षीरेण वा सशर्करेणाश्च्योतयेत्| शीतैश्चास्य शिरोवक्त्रं दिह्यात् सिञ्चेच्च| एवमप्यनुबद्धवेदनं शताह्वा- यष्ट्याह्ववता घृतमण्डेनानुवासयेत्| अपि च अश्रु रागरुजाशान्तिं यदा यस्योपलक्षयेत्| तदा तदाञ्जनैः शुक्लं लेखणियैरुपाचरेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaiDUryAdivartiH (19) · Śloka 19
বৈদূর্যস্ফটিকশঙ্খমুক্তাবিদ্রুমরুপ্যাযস্রপুতাম্রসীসালমনঃ- শিলাকুক্কুটাণ্ডত্বক্সমুদ্রফেনরসাঞ্জনসৈন্ধবৈরজাপযঃ- পিষ্টৈর্বর্তযশ্ছাযাশুষ্কাঃ ক্ষৌদ্রঘৃষ্টাঃ প্রাতঃ সাযং চ প্রযু ক্তা ব্রণশুক্লনুদঃ| করবরাহগোগর্দভাশ্বাজোষ্ট্রদশনাঃ শঙ্খমুক্তাসমুদ্রফেনাশ্চ মরিচচতুর্থাশযুতা জলপিষ্টা বর্তযঃ ক্ষতশুক্লহরাঃ| লাক্ষাসুবর্ণগৈরিকচন্দনজাতীমুকুলৈর্বতিরসৃক্পিত্তপ্রসা- দনী ব্রণশুক্লহরা চ||১৯||
वैदूर्यस्फटिकशङ्खमुक्ताविद्रुमरुप्यायस्रपुताम्रसीसालमनः- शिलाकुक्कुटाण्डत्वक्समुद्रफेनरसाञ्जनसैन्धवैरजापयः- पिष्टैर्वर्तयश्छायाशुष्काः क्षौद्रघृष्टाः प्रातः सायं च प्रयु क्ता व्रणशुक्लनुदः| करवराहगोगर्दभाश्वाजोष्ट्रदशनाः शङ्खमुक्तासमुद्रफेनाश्च मरिचचतुर्थाशयुता जलपिष्टा वर्तयः क्षतशुक्लहराः| लाक्षासुवर्णगैरिकचन्दनजातीमुकुलैर्वतिरसृक्पित्तप्रसा- दनी व्रणशुक्लहरा च||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nimnashuklacikitsA (20) · Śloka 20
নিম্নং চ শুক্লং সরুজমুন্নমযেত্ স্নেহপাননস্যজাঙ্গলরসৈঃ| নীরুজং তর্পণপুটপাকাভ্যাম্||২০||
निम्नं च शुक्लं सरुजमुन्नमयेत् स्नेहपाननस्यजाङ्गलरसैः| नीरुजं तर्पणपुटपाकाभ्याम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpaNam (21) · Śloka 21
তত্র তর্পণং মৃগবিষ্কিরপিশিতং কাশ্মর্যসুনিষণ্ণোত্পল মৃণালশৃঙ্গাটককশেরুদ্রাক্ষাক্ষীরবিদারীজীবনীযাংশ্চ ক্ষীরেণ পাচযেত্ তস্মান্নবনীতমুদ্ধত্য চন্দনমধুশর্করান ন্তানীলোত্পলকল্কৈরষ্টগুণেন চ পযসা বিপক্বং পূর্ববদ্যোজযেত্||২১||
तत्र तर्पणं मृगविष्किरपिशितं काश्मर्यसुनिषण्णोत्पल मृणालशृङ्गाटककशेरुद्राक्षाक्षीरविदारीजीवनीयांश्च क्षीरेण पाचयेत् तस्मान्नवनीतमुद्धत्य चन्दनमधुशर्करान न्तानीलोत्पलकल्कैरष्टगुणेन च पयसा विपक्वं पूर्ववद्योजयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkaH (22) · Śloka 22
পুটপাকঞ্চ কুক্কুটমুদ্ধৃতান্ত্রং বেশবারীকৃত্য চন্দন সারিবামধুকশর্করানন্তানীলোত্পলপ্রপৌণ্ডরীকজীবনী যকল্কৈঃ সমধুঘৃতৈঃ সংসৃজ্য প্রাগিব কল্পযেত্| দ্বিত্বচ্ছিন্নমেবং যাপযেত্||২২||
पुटपाकञ्च कुक्कुटमुद्धृतान्त्रं वेशवारीकृत्य चन्दन सारिवामधुकशर्करानन्तानीलोत्पलप्रपौण्डरीकजीवनी यकल्कैः समधुघृतैः संसृज्य प्रागिव कल्पयेत्| द्वित्वच्छिन्नमेवं यापयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddhashuklacikitsA (23) · Śloka 23
শুদ্ধশুক্লে হরিদ্রামধুকশারিবালোধ্রনির্যূহেণাশ্চ্যোতনম্| লোধ্রচূর্ণেন বা তান্তববদ্ধেনোষ্ণাম্বুমৃদিতেন| শুদ্ধকোষ্ঠস্য চ দন্তীজ্যোতিষ্মতীকল্কোঽবপীডকঃ| শিরোবিরেচনদ্রব্যবিপক্বং বা তৈলং মর্শঃ প্রতিমর্শো বা||২৩||
शुद्धशुक्ले हरिद्रामधुकशारिवालोध्रनिर्यूहेणाश्च्योतनम्| लोध्रचूर्णेन वा तान्तवबद्धेनोष्णाम्बुमृदितेन| शुद्धकोष्ठस्य च दन्तीज्योतिष्मतीकल्कोऽवपीडकः| शिरोविरेचनद्रव्यविपक्वं वा तैलं मर्शः प्रतिमर्शो वा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vartyAdiyogAH (24) · Śloka 24
শুণ্ঠীসৈন্ধবমধুযষ্টিকাবৃহতীমূলতাম্ররজোভিরামলকর- সপিষ্টৈস্তাম্রপাত্রং প্রলেপযেত্| তচ্চ সঘৃতৈর্যবৈরামলক পত্রৈশ্চ বহুশো ধূপযেত্| বর্তিরেষা মহানীলা মধুতোযঘৃষ্টা শুদ্ধশুক্লং নাশযতি| পূর্বোক্তা চ দন্তবর্তিঃ| অশাম্যতি তু শুক্লে সর্বত্র পুনঃ পুনর্যথোক্তমেব পর্যাযেণ যোজযেত্| অন্তরান্তরা চ রক্তং বিস্রাবযেত্| অভিষ্যন্দপ্রতিষেধং চেক্ষেত||২৪||
शुण्ठीसैन्धवमधुयष्टिकाबृहतीमूलताम्ररजोभिरामलकर- सपिष्टैस्ताम्रपात्रं प्रलेपयेत्| तच्च सघृतैर्यवैरामलक पत्रैश्च बहुशो धूपयेत्| वर्तिरेषा महानीला मधुतोयघृष्टा शुद्धशुक्लं नाशयति| पूर्वोक्ता च दन्तवर्तिः| अशाम्यति तु शुक्ले सर्वत्र पुनः पुनर्यथोक्तमेव पर्यायेण योजयेत्| अन्तरान्तरा च रक्तं विस्रावयेत्| अभिष्यन्दप्रतिषेधं चेक्षेत||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utsAdanAnya~jjanAni (25) · Śloka 25
অথোত্সাদনার্থং শুদ্ধশুক্লে সম্প্রহর্ষণানি দদ্যাত্| ত্রিফলারসেন ত্র্যহং ভাবিতেন সৈন্ধবেনাঞ্জযেত্| তদ্বত্ পিপ্পলীভির্বা| মরিচপিপ্পলীশিরীষবীজসৈন্ধবৈর্বা| কোলাস্থিকতকফলশঙ্খদ্রাক্ষামধুকরিবা| বলাসগ্রথিতোক্তক্ষারাঞ্জনৈর্বা||২৫||
अथोत्सादनार्थं शुद्धशुक्ले सम्प्रहर्षणानि दद्यात्| त्रिफलारसेन त्र्यहं भावितेन सैन्धवेनाञ्जयेत्| तद्वत् पिप्पलीभिर्वा| मरिचपिप्पलीशिरीषबीजसैन्धवैर्वा| कोलास्थिकतकफलशङ्खद्राक्षामधुकरिवा| बलासग्रथितोक्तक्षाराञ्जनैर्वा||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utsAdanAdupadrave~a~jjanAni - sandhAva~jjanAni (26) · Śloka 26
সম্প্রহর্ষণাদ্রাগাশ্রুবেদনাসু সন্ধাবাঞ্জনানি যুঞ্জ্যাত্| শঙ্খং তাম্রে স্তন্যেন ঘৃষ্টং সঘৃতৈর্যবৈঃ শমীপত্রৈশ্চ ধূপযেত্ অনেন সন্ধাবাঞ্জনেনাঞ্জযেত্| তদ্বত্ সুবর্ণ রূপ্যমযো বা ঘৃষ্টং সঘৃতৈর্বদরীপত্রৈর্ধূপিতমঞ্জনম্| শঙ্খো নিস্তুষাশ্চ হরিত মুদ্গাঃ পিষ্টা বর্তিশ্চূর্ণো বা মধুযুক্তোঽঞ্জনং শুক্লহর্ষণম্| মধুকসারশ্চ মধুনা বিভিতকাস্থিমঞ্জা বা||২৬||
सम्प्रहर्षणाद्रागाश्रुवेदनासु सन्धावाञ्जनानि युञ्ज्यात्| शङ्खं ताम्रे स्तन्येन घृष्टं सघृतैर्यवैः शमीपत्रैश्च धूपयेत् अनेन सन्धावाञ्जनेनाञ्जयेत्| तद्वत् सुवर्ण रूप्यमयो वा घृष्टं सघृतैर्बदरीपत्रैर्धूपितमञ्जनम्| शङ्खो निस्तुषाश्च हरित मुद्गाः पिष्टा वर्तिश्चूर्णो वा मधुयुक्तोऽञ्जनं शुक्लहर्षणम्| मधुकसारश्च मधुना बिभितकास्थिमञ्जा वा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratya~jjanopanAhau (27) · Śloka 27
মসূরা নিস্তুষাঃ স্তন্যপিষ্টাস্তরুণদর্ভাঙ্কুরা ঘৃতমাজং গোক্ষীরং শরশ্চাযসে তাম্রেণ ঘৃষ্টং প্রত্যঞ্জনং বেদনাঘ্নম্| যবগোধূমজীবনীযমাংসীচূর্ণেন সঘ্রুতশর্করোত্কারিকা স্বেদোপনাহে প্রণীতা বেদনামপনযতি শুক্লং চোত্সাদযতি| তদ্বদানূপমাংসবেশবারো বসাপযঃ সর্পির্বিমিশ্রঃ সিদ্ধঃ||২৭||
मसूरा निस्तुषाः स्तन्यपिष्टास्तरुणदर्भाङ्कुरा घृतमाजं गोक्षीरं शरश्चायसे ताम्रेण घृष्टं प्रत्यञ्जनं वेदनाघ्नम्| यवगोधूमजीवनीयमांसीचूर्णेन सघ्रुतशर्करोत्कारिका स्वेदोपनाहे प्रणीता वेदनामपनयति शुक्लं चोत्सादयति| तद्वदानूपमांसवेशवारो वसापयः सर्पिर्विमिश्रः सिद्धः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upanAhapracalitadoShasyA~jjanam - lekhanA~jjanam (28) · Śloka 28
অথৈবমুপনাহপ্রচলিতস্য অঞ্জনম্| গোখরাশ্বোষ্ট্রদন্তাঃ সমুদ্রফেনঃ শঙ্খশ্চার্জুনকষাযপিষ্টা বর্তির্লেখনী| সমুদ্রফেনশঙ্খখরপরশুকাস্থিখরনাগাশ্বগোবালাস্তিন্দুক- কষাযপিষ্টা বা||২৮||
अथैवमुपनाहप्रचलितस्य अञ्जनम्| गोखराश्वोष्ट्रदन्ताः समुद्रफेनः शङ्खश्चार्जुनकषायपिष्टा वर्तिर्लेखनी| समुद्रफेनशङ्खखरपरशुकास्थिखरनागाश्वगोबालास्तिन्दुक- कषायपिष्टा वा||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punaH pratya~jjanaM leKana~jca (29) · Śloka 29
প্রত্যঞ্জনঞ্চ তরুণবদরখদিরতিন্দুকাস্থ্নামন্তর্ধূমদগ্ধানাং চূর্ণম্| উত্সন্নং বা সশল্যং বা শুক্লং বালাদিভির্লিখেত্ পুটপাকেন বা| বলাসগ্রথিতোক্তক্ষাররসক্রিযযা বা||২৯||
प्रत्यञ्जनञ्च तरुणबदरखदिरतिन्दुकास्थ्नामन्तर्धूमदग्धानां चूर्णम्| उत्सन्नं वा सशल्यं वा शुक्लं बालादिभिर्लिखेत् पुटपाकेन वा| बलासग्रथितोक्तक्षाररसक्रियया वा||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAshuklacikitsA (30) · Śloka 30
সিরাশুক্লে ত্বদৃষ্টিঘ্নে তরুণে ব্রণশুক্লবত্ কুর্যাত্| অঞ্জনং চাস্য প্রপৌণ্ডরীকমধুকহদ্রালোহরজোঽঞ্জ- নবৃহতীক্ষীরকাকোলীরজাপযঃ পিষ্ট যবৈর্ঘৃতযুক্তৈরা- মলকীপত্রৈশ্চ পর্যাযেণ ধূপিতা বর্তিঃ| অপ্রশান্তমেব মর্মবত্সাধযেত্| সমাক্ষিকং তু রসাঞ্জনং প্রতিসারণম্| সক্ষমে দিবসে কুক্কুটাণ্ডকপালস্ফ টিকচন্দনমনশ্শিলালৌরশ্ববরাহদশনৈশ্চ বর্তিং কৃত্বাঽঞ্জযেত্| উদধিকফশঙ্খচন্দনৈরজাপযঃ পিষ্টৈর্বর্তির্মধুঘৃষ্টা প্রত্যঞ্জনং সিরাশুক্লজিত্| অনুপশমে পশ্যতি চাতুরে কিঞ্চিদিদমেবাসকৃত্ কুর্বীত||৩০||
सिराशुक्ले त्वदृष्टिघ्ने तरुणे व्रणशुक्लवत् कुर्यात्| अञ्जनं चास्य प्रपौण्डरीकमधुकहद्रालोहरजोऽञ्ज- नबृहतीक्षीरकाकोलीरजापयः पिष्ट यवैर्घृतयुक्तैरा- मलकीपत्रैश्च पर्यायेण धूपिता वर्तिः| अप्रशान्तमेव मर्मवत्साधयेत्| समाक्षिकं तु रसाञ्जनं प्रतिसारणम्| सक्षमे दिवसे कुक्कुटाण्डकपालस्फ टिकचन्दनमनश्शिलालौरश्ववराहदशनैश्च वर्तिं कृत्वाऽञ्जयेत्| उदधिकफशङ्खचन्दनैरजापयः पिष्टैर्वर्तिर्मधुघृष्टा प्रत्यञ्जनं सिराशुक्लजित्| अनुपशमे पश्यति चातुरे किञ्चिदिदमेवासकृत् कुर्वीत||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajakAcikitsA (31) · Śloka 31
অজকামদৃষ্টযুপঘাতিনী কৃষ্ণান্তজামবিস্রাবণৈর্মধুর- বিরেচনৈঃ ক্ষীরবস্তিভিশ্চ সাধযেত্| সিরাশুক্লবচ্চশস্ত্রকর্মাদিবিধিনেতি| ভবতি চাত্র অজকাযামসাধ্যাযং শুক্লেঽন্যত্র চ তদ্বিধে| বেদনোপশমং স্নেহপানাসৃক্স্রাবণাদিভিঃ| কুর্যাদ্বীভত্সতাং জেতুং শুক্লত্বোত্সেধসাধনম্| নালিকেরাস্থিভল্লাততালবংশকরীরজম্| ভস্মাদ্ধিঃ স্রাবযেত্তাভির্ভাবযেত্করভাস্থিজম্| চূর্ণং শুক্লেষ্বসাধ্যেষু তদ্বৈবর্ণ্যঘ্নম্| সাধ্যেষু সাধনাযালমিদমেব চ শীলিতম্||৩১||
अजकामदृष्टयुपघातिनी कृष्णान्तजामविस्रावणैर्मधुर- विरेचनैः क्षीरबस्तिभिश्च साधयेत्| सिराशुक्लवच्चशस्त्रकर्मादिविधिनेति| भवति चात्र अजकायामसाध्यायं शुक्लेऽन्यत्र च तद्विधे| वेदनोपशमं स्नेहपानासृक्स्रावणादिभिः| कुर्याद्वीभत्सतां जेतुं शुक्लत्वोत्सेधसाधनम्| नालिकेरास्थिभल्लाततालवंशकरीरजम्| भस्माद्धिः स्रावयेत्ताभिर्भावयेत्करभास्थिजम्| चूर्णं शुक्लेष्वसाध्येषु तद्वैवर्ण्यघ्नम्| साध्येषु साधनायालमिदमेव च शीलितम्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajakAyAH vedhanam (32) · Śloka 32
অজকাং পার্শ্বতো বিদ্ধ্বা সুচ্যা বিস্রাব্য চোদকম্| সমং প্রপীড্যাঙ্গুষ্ঠেন বসার্দ্রেণানু পূরযেত্| ব্রণং গোমাংসচূর্ণেন বদ্ধং বদ্ধং বিমুচ্য চ| সপ্তরাত্রাদ্ ব্রণে রূঢে কৃষ্ণভাগে সমে স্থিতে| স্নেহাঞ্জনং চ কর্তব্যং নস্যং চ ক্ষীরসর্পিষা| তথাপি পুনরাধ্মাতে ভেদচ্ছেদাদিকাং ক্রিযাম্| যুক্ত্যা কুর্যাদ্যথা নাতিচ্ছেদেন স্যান্নিমজ্জনম্||৩২||
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सुच्या विस्राव्य चोदकम्| समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसार्द्रेणानु पूरयेत्| व्रणं गोमांसचूर्णेन बद्धं बद्धं विमुच्य च| सप्तरात्राद् व्रणे रूढे कृष्णभागे समे स्थिते| स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यं नस्यं च क्षीरसर्पिषा| तथापि पुनराध्माते भेदच्छेदादिकां क्रियाम्| युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छेदेन स्यान्निमज्जनम्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuklacikitsopasaMhAraH (33-15) · Śloka 15
নিত্যং চ শুক্লেষু শৃতং যথাস্বং পানে চ মর্শে চ ঘৃতং বিদধ্যাত্| ন হীযতে লব্ধবলা তথান্ত- স্তীক্ষণাঞ্জনৈর্দৃক্ প্রততং প্রযুক্তৈঃ||৩৩|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভাটস্য কৃতাবষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযামুত্তরতন্ত্রে সন্ধিসিতাসিতরোগপ্রতিষেধো নাম চতুর্দশোঽধ্যাযঃ||১৫||
नित्यं च शुक्लेषु शृतं यथास्वं पाने च मर्शे च घृतं विदध्यात्| न हीयते लब्धबला तथान्त- स्तीक्षणाञ्जनैर्दृक् प्रततं प्रयुक्तैः||३३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भाटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon