અથાતોઽવાક્શિરસીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातोऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તાનુક્તરિષ્ટપરિગ્રાહકેઽધ્યાયદ્વયે વક્તવ્યે છાયરિષ્ટાભિધાયકત્વસાધર્મ્યાદવાક્શિરસીયોઽભિધીયતે||૧-૨||
અવાક્શિરા વા જિહ્મા વા યસ્ય વા વિશિરા ભવેત્| જન્તો રૂપપ્રતિચ્છાયા નૈનમિચ્છેચ્ચિકિત્સિતુમ્||૩|| જટીભૂતાનિ પક્ષ્માણિ દૃષ્ટિશ્ચાપિ નિગૃહ્યતે | યસ્ય જન્તોર્ન તં ધીરો ભેષજેનોપપાદયેત્||૪|| યસ્ય શૂનાનિ વર્ત્માનિ ન સમાયાન્તિ શુષ્યતઃ| ચક્ષુષી ચોપદિહ્યેતે યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૫|| ભ્રુવોર્વા યદિ વા મૂર્ધ્નિ સીમન્તાવર્તકાન્ બહૂન્| અપૂર્વાનકૃતાન્ વ્યક્તાન્ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્||૬|| ત્ર્યહમેતેન જીવન્તિ લક્ષણેનાતુરા નરાઃ| અરોગાણાં પુનસ્ત્વેતત્ ષડ્રાત્રં પરમુચ્યતે ||૭||
अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत्| जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्||३|| जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते | यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत्||४|| यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः| चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः||५|| भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमन्तावर्तकान् बहून्| अपूर्वानकृतान् व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||६|| त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः| अरोगाणां पुनस्त्वेतत् षड्रात्रं परमुच्यते ||७||
🔊 Audio coming soon
અવાક્શિરા ઇતિ ઊર્ધ્વપાદઃ| એતચ્છાયાપ્રકરણવક્તવ્યમપિ શીઘ્રમારકત્વખ્યાપનાર્થમિહ શીઘ્રમારકરિષ્ટેષુ પઠિતમ્| અત્ર હ્યરિષ્ટાનિ ત્ર્યહાદિમારકાણિ વક્તવ્યાનિ| ન સમાયાન્તીતિ ન પરસ્પરં મિલન્તિ| અપૂર્વાનિતિ અસહજાન્| અકૃતાનિતિ પ્રયત્નેનાકૃતાન્||૩-૭||
આયમ્યોત્પાટિતાન્ કેશાન્ યો નરો નાવબુધ્યતે| અનાતુરો વા રોગી વા ષડ્રાત્રં નાતિવર્તતે||૮|| યસ્ય કેશા નિરભ્યઙ્ગા દૃશ્યન્તેઽભ્યક્તસન્નિભાઃ| ઉપરુદ્ધાયુષં જ્ઞાત્વા તં ધીરઃ પરિવર્જયેત્||૯||
आयम्योत्पाटितान् केशान् यो नरो नावबुध्यते| अनातुरो वा रोगी वा षड्रात्रं नातिवर्तते||८|| यस्य केशा निरभ्यङ्गा दृश्यन्तेऽभ्यक्तसन्निभाः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
આયમ્યેતિ બલાદાકૃષ્ય| યદ્યપિ “તસ્ય કેશલોમાનિ” (ઇં.અ.૩) ઇત્યાદિનૈવ એતદરિષ્ટમિત્યુક્તં, તથાઽપીહાતુરસ્વસ્થવિષયપ્રતિપાદનાર્થં પુનરભિધાનમ્| કિઞ્ચ, તત્ર ‘પ્રલુચ્યેરન્’ ઇતિ પદેન કેશાનામનુત્પાટનમુક્તં, નેહ તથેતિ વિશેષઃ||૮-૯||
ગ્લાયતે નાસિકાવંશઃ પૃથુત્વં યસ્ય ગચ્છતિ| અશૂનઃ શૂનસઙ્કાશઃ પ્રત્યાખ્યેયઃ સ જાનતા||૧૦|| અત્યર્થવિવૃતા યસ્ય યસ્ય ચાત્યર્થસંવૃતા| જિહ્મા વા પરિશુષ્કા વા નાસિકા ન સ જીવતિ||૧૧|| મુખં શબ્દશ્રવાવોષ્ઠૌ શુક્લશ્યાવાતિલોહિતૌ| વિકૃત્યા યસ્ય વા નીલૌ ન સ રોગાદ્વિમુચ્યતે||૧૨||
ग्लायते नासिकावंशः पृथुत्वं यस्य गच्छति| अशूनः शूनसङ्काशः प्रत्याख्येयः स जानता||१०|| अत्यर्थविवृता यस्य यस्य चात्यर्थसंवृता| जिह्मा वा परिशुष्का वा नासिका न स जीवति||११|| मुखं शब्दश्रवावोष्ठौ शुक्लश्यावातिलोहितौ| विकृत्या यस्य वा नीलौ न स रोगाद्विमुच्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
ગ્લાયત ઇતિ દૌર્બલ્યં ભજતે| અશૂન ઇતિ પરમાર્થતોઽશૂનઃ| વિવૃતેતિ નિર્ગતા| સંવૃતેતિ પ્રવિષ્ટા| શબ્દશ્રવૌ કર્ણૌ| વિકૃત્યેતિ સહજં વિના, તથા હેતું વિનેત્યર્થઃ||૧૦-૧૨||
અસ્થિશ્વેતા દ્વિજા યસ્ય પુષ્પિતાઃ પઙ્કસંવૃતાઃ| વિકૃત્યા ન સ રોગં તં વિહાયારોગ્યમશ્નુતે||૧૩|| સ્તબ્ધા નિશ્ચેતના ગુર્વી કણ્ટકોપચિતા ભૃશમ્| શ્યાવા શુષ્કાઽથવા શૂના પ્રેતજિહ્વા વિસર્પિણી||૧૪|| દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નરો નિઃશ્વસ્ય તામ્યતિ| ઉપરુદ્ધાયુષં જ્ઞાત્વા તં ધીરઃ પરિવર્જયેત્||૧૫|| હસ્તૌ પાદૌ ચ મન્યે ચ તાલુ ચૈવાતિશીતલમ્| ભવત્યાયુઃક્ષયે ક્રૂરમથવાઽપિ ભવેન્મૃદુ||૧૬|| ઘટ્ટયઞ્જાનુના જાનુ પાદાવુદ્યમ્ય પાતયન્| યોઽપાસ્યતિ મુહુર્વક્રમાતુરો ન સ જીવતિ||૧૭|| દન્તૈશ્છિન્દન્નખાગ્રાણિ નખૈચ્છિન્દઞ્છિરોરુહાન્| કાષ્ઠેન ભૂમિં વિલિખન્ન રોગાત્ પરિમુચ્યતે||૧૮|| દન્તાન્ ખાદતિ યો જાગ્રદસામ્ના વિરુદન્ હસન્| વિજાનાતિ ન ચેદ્દુઃખં ન સ રોગાદ્વિમુચ્યતે||૧૯|| મુહુર્હસન્ મુહુઃ ક્ષ્વેડન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ| ઉચ્ચૈશ્છિદ્રાણિ વિમૃશન્નાતુરો ન સ જીવતિ||૨૦||
अस्थिश्वेता द्विजा यस्य पुष्पिताः पङ्कसंवृताः| विकृत्या न स रोगं तं विहायारोग्यमश्नुते||१३|| स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टकोपचिता भृशम्| श्यावा शुष्काऽथवा शूना प्रेतजिह्वा विसर्पिणी||१४|| दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं नरो निःश्वस्य ताम्यति| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||१५|| हस्तौ पादौ च मन्ये च तालु चैवातिशीतलम्| भवत्यायुःक्षये क्रूरमथवाऽपि भवेन्मृदु||१६|| घट्टयञ्जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||१७|| दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि नखैच्छिन्दञ्छिरोरुहान्| काष्ठेन भूमिं विलिखन्न रोगात् परिमुच्यते||१८|| दन्तान् खादति यो जाग्रदसाम्ना विरुदन् हसन्| विजानाति न चेद्दुःखं न स रोगाद्विमुच्यते||१९|| मुहुर्हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः| उच्चैश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति||२०||
🔊 Audio coming soon
અસ્થિવચ્છ્વેતા અસ્થિશ્વેતાઃ| વિસર્પિણી બહિર્નિર્ગતા| નિઃશ્વસ્યેતિ અન્તરોચ્છ્વાસં નીત્વા| અપાસ્યતિ મુહુરિતિ મુખમાક્ષિપતિ| અસામ્ના ઇતિ ઉચ્ચૈઃ| ઉચ્ચૈશ્છિદ્રાણીતિ નાસાકર્ણાક્ષિસ્રોતાંસિ||૧૩-૨૦||
યૈર્વિન્દતિ પુરા ભાવૈઃ સમેતૈઃ પરમાં રતિમ્| તૈરેવારમમાણસ્ય ગ્લાસ્નોર્મરણમાદિશેત્||૨૧|| ન બિભર્તિ શિરો ગ્રીવા ન પૃષ્ઠં ભારમાત્મનઃ| ન હનૂ પિણ્ડમાસ્યસ્થમાતુરસ્ય મુમૂર્ષતઃ||૨૨|| સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ| વિશ્લેષણં ચ સન્ધીનાં મુમૂર્ષોરુપજાયતે||૨૩|| ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્| લેપજ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૨૪|| નોપૈતિ કણ્ઠમાહારો જિહ્વા કણ્ઠમુપૈતિ ચ| આયુષ્યન્તં ગતે જન્તોર્બલં ચ પરિહીયતે||૨૫|| શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાન્મુઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ| લલાટસ્રુપ્રતસ્વેદો મુમૂર્ષુશ્ચ્યુતબન્ધનઃ ||૨૬|| તત્ર શ્લોકઃ- ઇમાનિ લિઙ્ગાનિ નરેષુ બુદ્ધિમાન્ વિભાવયેતાવહિતો મુમૂર્ષુષુ| ક્ષણેન ભૂત્વા હ્યુપયાન્તિ કાનિચિન્નચાફલં લિઙ્ગમિહાસ્તિ કિઞ્ચન||૨૭||
यैर्विन्दति पुरा भावैः समेतैः परमां रतिम्| तैरेवारममाणस्य ग्लास्नोर्मरणमादिशेत्||२१|| न बिभर्ति शिरो ग्रीवा न पृष्ठं भारमात्मनः| न हनू पिण्डमास्यस्थमातुरस्य मुमूर्षतः||२२|| सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||२३|| गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||२४|| नोपैति कण्ठमाहारो जिह्वा कण्ठमुपैति च| आयुष्यन्तं गते जन्तोर्बलं च परिहीयते||२५|| शिरो विक्षिपते कृच्छ्रान्मुञ्चयित्वा प्रपाणिकौ| ललाटस्रुप्रतस्वेदो मुमूर्षुश्च्युतबन्धनः ||२६|| तत्र श्लोकः- इमानि लिङ्गानि नरेषु बुद्धिमान् विभावयेतावहितो मुमूर्षुषु| क्षणेन भूत्वा ह्युपयान्ति कानिचिन्नचाफलं लिङ्गमिहास्ति किञ्चन||२७||
🔊 Audio coming soon
ગ્લાસ્નોરિતિ ક્ષીયમાણસ્ય| ભારમાત્મન ઇતિ ઊર્ધ્વશરીરમ્| પૃષ્ઠમિતિ શરીરાધોભાગઃ| ગોસર્ગે ઇતિ પ્રત્યૂષે| લેપજ્વરઃ સ્વલ્પશીતયુક્તઃ કફજ્વરઃ| કૃચ્છ્રાદિતિ અશીઘ્રં મુઞ્ચયિત્વા, પ્રપાણિકૌ મણિબન્ધાદૂર્ધ્વં કૂર્પરપર્યન્તં (શિરો વિક્ષિપતિ)||૨૧-૨૭||
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાનેઽવાક્શિરસીયમિન્દ્રિયં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાનેઽવાક્શિરસીયમિન્દ્રિયં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||