അഥാതോऽവാക്ശിരസീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातोऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താനുക്തരിഷ്ടപരിഗ്രാഹകേऽധ്യായദ്വയേ വക്തവ്യേ ഛായരിഷ്ടാഭിധായകത്വസാധര്മ്യാദവാക്ശിരസീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
അവാക്ശിരാ വാ ജിഹ്മാ വാ യസ്യ വാ വിശിരാ ഭവേത്| ജന്തോ രൂപപ്രതിച്ഛായാ നൈനമിച്ഛേച്ചികിത്സിതുമ്||൩|| ജടീഭൂതാനി പക്ഷ്മാണി ദൃഷ്ടിശ്ചാപി നിഗൃഹ്യതേ | യസ്യ ജന്തോര്ന തം ധീരോ ഭേഷജേനോപപാദയേത്||൪|| യസ്യ ശൂനാനി വര്ത്മാനി ന സമായാന്തി ശുഷ്യതഃ| ചക്ഷുഷീ ചോപദിഹ്യേതേ യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ||൫|| ഭ്രുവോര്വാ യദി വാ മൂര്ധ്നി സീമന്താവര്തകാന് ബഹൂന്| അപൂര്വാനകൃതാന് വ്യക്താന് ദൃഷ്ട്വാ മരണമാദിശേത്||൬|| ത്ര്യഹമേതേന ജീവന്തി ലക്ഷണേനാതുരാ നരാഃ| അരോഗാണാം പുനസ്ത്വേതത് ഷഡ്രാത്രം പരമുച്യതേ ||൭||
अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत्| जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्||३|| जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते | यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत्||४|| यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः| चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः||५|| भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमन्तावर्तकान् बहून्| अपूर्वानकृतान् व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||६|| त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः| अरोगाणां पुनस्त्वेतत् षड्रात्रं परमुच्यते ||७||
🔊 Audio coming soon
അവാക്ശിരാ ഇതി ഊര്ധ്വപാദഃ| ഏതച്ഛായാപ്രകരണവക്തവ്യമപി ശീഘ്രമാരകത്വഖ്യാപനാര്ഥമിഹ ശീഘ്രമാരകരിഷ്ടേഷു പഠിതമ്| അത്ര ഹ്യരിഷ്ടാനി ത്ര്യഹാദിമാരകാണി വക്തവ്യാനി| ന സമായാന്തീതി ന പരസ്പരം മിലന്തി| അപൂര്വാനിതി അസഹജാന്| അകൃതാനിതി പ്രയത്നേനാകൃതാന്||൩-൭||
ആയമ്യോത്പാടിതാന് കേശാന് യോ നരോ നാവബുധ്യതേ| അനാതുരോ വാ രോഗീ വാ ഷഡ്രാത്രം നാതിവര്തതേ||൮|| യസ്യ കേശാ നിരഭ്യങ്ഗാ ദൃശ്യന്തേऽഭ്യക്തസന്നിഭാഃ| ഉപരുദ്ധായുഷം ജ്ഞാത്വാ തം ധീരഃ പരിവര്ജയേത്||൯||
आयम्योत्पाटितान् केशान् यो नरो नावबुध्यते| अनातुरो वा रोगी वा षड्रात्रं नातिवर्तते||८|| यस्य केशा निरभ्यङ्गा दृश्यन्तेऽभ्यक्तसन्निभाः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
ആയമ്യേതി ബലാദാകൃഷ്യ| യദ്യപി “തസ്യ കേശലോമാനി” (ഇം.അ.൩) ഇത്യാദിനൈവ ഏതദരിഷ്ടമിത്യുക്തം, തഥാऽപീഹാതുരസ്വസ്ഥവിഷയപ്രതിപാദനാര്ഥം പുനരഭിധാനമ്| കിഞ്ച, തത്ര ‘പ്രലുച്യേരന്’ ഇതി പദേന കേശാനാമനുത്പാടനമുക്തം, നേഹ തഥേതി വിശേഷഃ||൮-൯||
ഗ്ലായതേ നാസികാവംശഃ പൃഥുത്വം യസ്യ ഗച്ഛതി| അശൂനഃ ശൂനസങ്കാശഃ പ്രത്യാഖ്യേയഃ സ ജാനതാ||൧൦|| അത്യര്ഥവിവൃതാ യസ്യ യസ്യ ചാത്യര്ഥസംവൃതാ| ജിഹ്മാ വാ പരിശുഷ്കാ വാ നാസികാ ന സ ജീവതി||൧൧|| മുഖം ശബ്ദശ്രവാവോഷ്ഠൌ ശുക്ലശ്യാവാതിലോഹിതൌ| വികൃത്യാ യസ്യ വാ നീലൌ ന സ രോഗാദ്വിമുച്യതേ||൧൨||
ग्लायते नासिकावंशः पृथुत्वं यस्य गच्छति| अशूनः शूनसङ्काशः प्रत्याख्येयः स जानता||१०|| अत्यर्थविवृता यस्य यस्य चात्यर्थसंवृता| जिह्मा वा परिशुष्का वा नासिका न स जीवति||११|| मुखं शब्दश्रवावोष्ठौ शुक्लश्यावातिलोहितौ| विकृत्या यस्य वा नीलौ न स रोगाद्विमुच्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
ഗ്ലായത ഇതി ദൌര്ബല്യം ഭജതേ| അശൂന ഇതി പരമാര്ഥതോऽശൂനഃ| വിവൃതേതി നിര്ഗതാ| സംവൃതേതി പ്രവിഷ്ടാ| ശബ്ദശ്രവൌ കര്ണൌ| വികൃത്യേതി സഹജം വിനാ, തഥാ ഹേതും വിനേത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൨||
അസ്ഥിശ്വേതാ ദ്വിജാ യസ്യ പുഷ്പിതാഃ പങ്കസംവൃതാഃ| വികൃത്യാ ന സ രോഗം തം വിഹായാരോഗ്യമശ്നുതേ||൧൩|| സ്തബ്ധാ നിശ്ചേതനാ ഗുര്വീ കണ്ടകോപചിതാ ഭൃശമ്| ശ്യാവാ ശുഷ്കാऽഥവാ ശൂനാ പ്രേതജിഹ്വാ വിസര്പിണീ||൧൪|| ദീര്ഘമുച്ഛ്വസ്യ യോ ഹ്രസ്വം നരോ നിഃശ്വസ്യ താമ്യതി| ഉപരുദ്ധായുഷം ജ്ഞാത്വാ തം ധീരഃ പരിവര്ജയേത്||൧൫|| ഹസ്തൌ പാദൌ ച മന്യേ ച താലു ചൈവാതിശീതലമ്| ഭവത്യായുഃക്ഷയേ ക്രൂരമഥവാऽപി ഭവേന്മൃദു||൧൬|| ഘട്ടയഞ്ജാനുനാ ജാനു പാദാവുദ്യമ്യ പാതയന്| യോऽപാസ്യതി മുഹുര്വക്രമാതുരോ ന സ ജീവതി||൧൭|| ദന്തൈശ്ഛിന്ദന്നഖാഗ്രാണി നഖൈച്ഛിന്ദഞ്ഛിരോരുഹാന്| കാഷ്ഠേന ഭൂമിം വിലിഖന്ന രോഗാത് പരിമുച്യതേ||൧൮|| ദന്താന് ഖാദതി യോ ജാഗ്രദസാമ്നാ വിരുദന് ഹസന്| വിജാനാതി ന ചേദ്ദുഃഖം ന സ രോഗാദ്വിമുച്യതേ||൧൯|| മുഹുര്ഹസന് മുഹുഃ ക്ഷ്വേഡന് ശയ്യാം പാദേന ഹന്തി യഃ| ഉച്ചൈശ്ഛിദ്രാണി വിമൃശന്നാതുരോ ന സ ജീവതി||൨൦||
अस्थिश्वेता द्विजा यस्य पुष्पिताः पङ्कसंवृताः| विकृत्या न स रोगं तं विहायारोग्यमश्नुते||१३|| स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टकोपचिता भृशम्| श्यावा शुष्काऽथवा शूना प्रेतजिह्वा विसर्पिणी||१४|| दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं नरो निःश्वस्य ताम्यति| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||१५|| हस्तौ पादौ च मन्ये च तालु चैवातिशीतलम्| भवत्यायुःक्षये क्रूरमथवाऽपि भवेन्मृदु||१६|| घट्टयञ्जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||१७|| दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि नखैच्छिन्दञ्छिरोरुहान्| काष्ठेन भूमिं विलिखन्न रोगात् परिमुच्यते||१८|| दन्तान् खादति यो जाग्रदसाम्ना विरुदन् हसन्| विजानाति न चेद्दुःखं न स रोगाद्विमुच्यते||१९|| मुहुर्हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः| उच्चैश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति||२०||
🔊 Audio coming soon
അസ്ഥിവച്ഛ്വേതാ അസ്ഥിശ്വേതാഃ| വിസര്പിണീ ബഹിര്നിര്ഗതാ| നിഃശ്വസ്യേതി അന്തരോച്ഛ്വാസം നീത്വാ| അപാസ്യതി മുഹുരിതി മുഖമാക്ഷിപതി| അസാമ്നാ ഇതി ഉച്ചൈഃ| ഉച്ചൈശ്ഛിദ്രാണീതി നാസാകര്ണാക്ഷിസ്രോതാംസി||൧൩-൨൦||
യൈര്വിന്ദതി പുരാ ഭാവൈഃ സമേതൈഃ പരമാം രതിമ്| തൈരേവാരമമാണസ്യ ഗ്ലാസ്നോര്മരണമാദിശേത്||൨൧|| ന ബിഭര്തി ശിരോ ഗ്രീവാ ന പൃഷ്ഠം ഭാരമാത്മനഃ| ന ഹനൂ പിണ്ഡമാസ്യസ്ഥമാതുരസ്യ മുമൂര്ഷതഃ||൨൨|| സഹസാ ജ്വരസന്താപസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ബലക്ഷയഃ| വിശ്ലേഷണം ച സന്ധീനാം മുമൂര്ഷോരുപജായതേ||൨൩|| ഗോസര്ഗേ വദനാദ്യസ്യ സ്വേദഃ പ്രച്യവതേ ഭൃശമ്| ലേപജ്വരോപതപ്തസ്യ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്||൨൪|| നോപൈതി കണ്ഠമാഹാരോ ജിഹ്വാ കണ്ഠമുപൈതി ച| ആയുഷ്യന്തം ഗതേ ജന്തോര്ബലം ച പരിഹീയതേ||൨൫|| ശിരോ വിക്ഷിപതേ കൃച്ഛ്രാന്മുഞ്ചയിത്വാ പ്രപാണികൌ| ലലാടസ്രുപ്രതസ്വേദോ മുമൂര്ഷുശ്ച്യുതബന്ധനഃ ||൨൬|| തത്ര ശ്ലോകഃ- ഇമാനി ലിങ്ഗാനി നരേഷു ബുദ്ധിമാന് വിഭാവയേതാവഹിതോ മുമൂര്ഷുഷു| ക്ഷണേന ഭൂത്വാ ഹ്യുപയാന്തി കാനിചിന്നചാഫലം ലിങ്ഗമിഹാസ്തി കിഞ്ചന||൨൭||
यैर्विन्दति पुरा भावैः समेतैः परमां रतिम्| तैरेवारममाणस्य ग्लास्नोर्मरणमादिशेत्||२१|| न बिभर्ति शिरो ग्रीवा न पृष्ठं भारमात्मनः| न हनू पिण्डमास्यस्थमातुरस्य मुमूर्षतः||२२|| सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||२३|| गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||२४|| नोपैति कण्ठमाहारो जिह्वा कण्ठमुपैति च| आयुष्यन्तं गते जन्तोर्बलं च परिहीयते||२५|| शिरो विक्षिपते कृच्छ्रान्मुञ्चयित्वा प्रपाणिकौ| ललाटस्रुप्रतस्वेदो मुमूर्षुश्च्युतबन्धनः ||२६|| तत्र श्लोकः- इमानि लिङ्गानि नरेषु बुद्धिमान् विभावयेतावहितो मुमूर्षुषु| क्षणेन भूत्वा ह्युपयान्ति कानिचिन्नचाफलं लिङ्गमिहास्ति किञ्चन||२७||
🔊 Audio coming soon
ഗ്ലാസ്നോരിതി ക്ഷീയമാണസ്യ| ഭാരമാത്മന ഇതി ഊര്ധ്വശരീരമ്| പൃഷ്ഠമിതി ശരീരാധോഭാഗഃ| ഗോസര്ഗേ ഇതി പ്രത്യൂഷേ| ലേപജ്വരഃ സ്വല്പശീതയുക്തഃ കഫജ്വരഃ| കൃച്ഛ്രാദിതി അശീഘ്രം മുഞ്ചയിത്വാ, പ്രപാണികൌ മണിബന്ധാദൂര്ധ്വം കൂര്പരപര്യന്തം (ശിരോ വിക്ഷിപതി)||൨൧-൨൭||
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേऽവാക്ശിരസീയമിന്ദ്രിയം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമിന്ദ്രിയസ്ഥാനേऽവാക്ശിരസീയമിന്ദ്രിയം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||