Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō varṇasvarīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. varṇasvarīyamindriyam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrōtraṁ ca ghrāṇaṁ ca rasanaṁ ca sparśanaṁ ca sattvaṁ ca bhaktiśca śaucaṁ ca śīlaṁ cācāraśca smr̥tiścākr̥tiśca prakr̥tiśca vikr̥tiśca balaṁ ca glāniśca mēdhā ca harṣaśca raukṣyaṁ ca snēhaśca tandrā cārambhaśca gauravaṁ ca lāghavaṁ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścōpāyaścāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṁ ca vēdanāścōpadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṁ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṁ cāturakulē bhāvāvasthāntarāṇi ca bhēṣajasaṁvr̥ttiśca bhēṣajavikārayuktiścēti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānōpadēśairāyuṣaḥ pramāṇāvaśēṣaṁ jijñāsamānēna bhiṣajā||3||
View original
इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra tu khalvēṣāṁ parīkṣyāṇāṁ kānicit puruṣamanāśritāni, kānicicca puruṣasaṁśrayāṇi| tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadēśatō yuktitaśca parīkṣēta, puruṣasaṁśrayāṇi punaḥ prakr̥titō vikr̥titaśca||4||
View original
तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि, कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि| तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत, पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra prakr̥tirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, dēśānupātinī ca, kālānupātinī ca vayō'nupātinī ca, pratyātmaniyatā cēti| jātikuladēśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi tēṣāṁ tēṣāṁ puruṣāṇāṁ tē tē bhāvaviśēṣā bhavanti||5||
View original
तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च, प्रत्यात्मनियता चेति| जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
vikr̥tiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca||6||
View original
विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च, लक्ष्यनिमित्ता च, निमित्तानुरूपा च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7
tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīrē lakṣaṇānyēva hētubhūtāni bhavanti daivāt; lakṣaṇāni hi kāniciccharīrōpanibaddhāni bhavanti, yāni hi tasmiṁstasmin kālē tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṁ tāṁ vikr̥timutpādayanti|7|
View original
तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7
lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyatē nimittaṁ yathōktaṁ nidānēṣu|7|
View original
लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (7) · Śloka 7
nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā, tāmanimittāṁ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyēcchanti bhiṣajō bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṁ prētēliṅgānurūpāṁ, yāmāyuṣō'ntargatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ| yāṁ cādhikr̥tya puruṣasaṁśrayāṇi mumūrṣatāṁ lakṣaṇānyupadēkṣyāmaḥ| ityuddēśaḥ| taṁ vistarēṇānuvyākhyāsyāmaḥ||7||
View original
निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या, तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां, यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः| यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः| इत्युद्देशः| तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
tatrādita ēva varṇādhikāraḥ| tadyathā- kr̥ṣṇaḥ, śyāmaḥ , śyāmāvadātaḥ, avadātaścēti prakr̥tivarṇāḥ śarīrasya bhavanti; yāṁścāparānupēkṣamāṇō vidyādanūkatō'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṁstajjñaiḥ||8||
View original
तत्रादित एव वर्णाधिकारः| तद्यथा- कृष्णः, श्यामः , श्यामावदातः, अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti; yāṁścāparānupēkṣamāṇō vidyāt prāgvikr̥tānabhūtvōtpannān | iti prakr̥tivikr̥tivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya| tatra prakr̥tivarṇamardhaśarīrē vikr̥tivarṇamardhaśarīrē, dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dr̥ṣṭvā; yadyēvaṁ savyadakṣiṇavibhāgēna, yadyēvaṁ pūrvapaścimavibhāgēna, yadyuttarādharavibhāgēna, yadyantarbahirvibhāgēna, āturasyāriṣṭamiti vidyāt; ēvamēva varṇabhēdō mukhē'pyanyatra vartamānō maraṇāya bhavati||9||
View original
नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य| तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा; यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन, यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन, यद्युत्तराधरविभागेन, यद्यन्तर्बहिर्विभागेन, आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्; एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
varṇabhēdēna glāniharṣaraukṣyasnēhā vyākhyātāḥ||10||
View original
वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānanē janmāturasyaivamēvāpraśastaṁ vidyāt||11||
View original
तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikōktānāṁ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvō hīnabalavarṇēndriyēṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati||12||
View original
नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
yaccānyadapi kiñcidvarṇavaikr̥tamabhūtapūrvaṁ sahasōtpadyētānimittamēva hīyamānasyāturasya śaśvat, tadariṣṭamiti vidyāt| iti varṇādhikāraḥ||13||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्, तदरिष्टमिति विद्यात्| इति वर्णाधिकारः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
svarādhikārastu- haṁsakrauñcanēmidundubhikalaviṅkakākakapōtajarjarānukārāḥ prakr̥tisvarā bhavanti; yāṁścāparānupēkṣamāṇō'pi vidyādanūkatō'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṁstajjñaiḥ| ēḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṁ svarā vaikārikā bhavanti; yāṁścāparānupēkṣamāṇō'pi vidyāt prāgvikr̥tānabhūtvōtpannān | iti prakr̥tivikr̥tisvarā vyākhyātā bhavanti||14||
View original
स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः| एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16
tatra prakr̥tivaikārikāṇāṁ svarāṇāmāśvabhinirvr̥ttiḥ svarānēkatvamēkasya cānēkatvamapraśastam| iti svarādhikāraḥ||15|| iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṁ lakṣaṇajñānārthamiti||16||
View original
तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्| इति स्वराधिकारः||१५|| इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26
bhavanti cātra- yasya vaikārikō varṇaḥ śarīra upapadyatē| ardhē vā yadi vā kr̥tsnē nimittaṁ na ca nāsti saḥ||17|| nīlaṁ vā yadi vā śyāvaṁ tāmraṁ vā yadi vā'ruṇam| mukhārdhamanyathā varṇō mukhārdhē'riṣṭamucyatē||18|| snēhō mukhārdhē suvyaktō raukṣyamardhamukhē bhr̥śam| glānirardhē tathā harṣō mukhārdhē prētalakṣaṇam||19|| tilakāḥ piplavō vyaṅgā rājayaśca pr̥thagvidhāḥ| āturasyāśu jāyantē mukhē prāṇān mumukṣataḥ||20|| puṣpāṇi nakhadantēṣu paṅkō vā dantasaṁśritaḥ| cūrṇakō vā'pi dantēṣu lakṣaṇaṁ maraṇasya tat||21|| ōṣṭhayōḥ pādayōḥ pāṇyōrakṣṇōrmūtrapurīṣayōḥ| nakhēṣvapi ca vaivarṇyamētat kṣīṇabalē'ntakr̥t||22|| yasya nīlāvubhāvōṣṭhau pakvajāmbavasannibhau| mumūrṣuriti taṁ vidyānnarō dhīrō gatāyuṣam||23|| ēkō vā yadi vā'nēkō yasya vaikārikaḥ svaraḥ| sahasōtpadyatē jantōrhīyamānasya nāsti saḥ||24|| yaccānyadapi kiñcit syādvaikr̥taṁ svaravarṇayōḥ| balamāṁsavihīnasya tat sarvaṁ maraṇōdayam ||25|| tatra ślōkaḥ- iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṁ mumūrṣatām| yastau samyagvijānāti nāyurjñānē sa muhyati||26||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते| अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः||१७|| नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम्| मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते||१८|| स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम्| ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्||१९|| तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः| आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः||२०|| पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः| चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्||२१|| ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः| नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्||२२|| यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ| मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्||२३|| एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः| सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः||२४|| यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः| बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ||२५|| तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम्| यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē varṇasvarīyamindriyaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon