1. madanakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મદનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અથ ખલુ વમનવિરેચનાર્થં વમનવિરેચનદ્રવ્યાણાં સુખોપભોગતમૈઃ સહાન્યૈર્દ્રવ્યૈર્વિવિધૈઃ કલ્પનાર્થં ભેદાર્થં વિભાગાર્થં ચેત્યર્થઃ , તદ્યોગાનાં ચ ક્રિયાવિધેઃ સુખોપાયસ્ય સમ્યગુપકલ્પનાર્થં કલ્પસ્થાનમુપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ!||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર દોષહરણમૂર્ધ્વભાગં વમનસઞ્જ્ઞકમ્, અધોભાગં વિરેચનસઞ્જ્ઞકમ્; ઉભયં વા શરીરમલવિરેચનાદ્વિરેચનસઞ્જ્ઞાં લભતે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્રોષ્ણ-તીક્ષ્ણ-સૂક્ષ્મ-વ્યવાયિ-વિકાશીન્યૌષધાનિ સ્વવીર્યેણ હૃદયમુપેત્ય ધમનીરનુસૃત્ય સ્થૂલાણુસ્રોતોભ્યઃ કેવલં શરીરગતં દોષસઙ્ઘાતમાગ્નેયત્વાદ્ વિષ્યન્દયન્તિ, તૈક્ષ્ણ્યાદ્ વિચ્છિન્દન્તિ, સ વિચ્છિન્નઃ પરિપ્લવન્ સ્નેહભાવિતે કાયે સ્નેહાક્તભાજનસ્થમિવ ક્ષૌદ્રમસજ્જન્નણુપ્રવણભાવાદામાશયમાગમ્યોદાનપ્રણુન્નોઽગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદૂર્ધ્વભાગપ્રભાવાદૌષધસ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્યતે, સલિલપૃથિવ્યાત્મકત્વાદધોભાગપ્રભાવાચ્ચૌષધસ્યાધઃ પ્રવર્તતે, ઉભયતશ્ચોભયગુણત્વાત્| ઇતિ લક્ષણોદ્દેશઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર ફલ-જીમૂતકેક્ષ્વાકુ-ધામાર્ગવ-કુટજ-કૃતવેધનાનાં, શ્યામા-ત્રિવૃચ્ચતુરઙ્ગુલ-તિલ્વક-મહાવૃક્ષ-સપ્તલા-શઙ્ખિની-દન્તી-દ્રવન્તીનાં ચ, નાનાવિધદેશકાલસમ્ભવાસ્વાદ-રસ-વીર્ય-વિપાક-પ્રભાવગ્રહણાદ્ દેહ-દોષ-પ્રકૃતિ-વયો-બલાગ્નિ-ભક્તિ-સાત્મ્ય-રોગાવસ્થાદીનાં નાનાપ્રભાવવત્ત્વાચ્ચ , વિચિત્રગન્ધ-વર્ણ-રસ-સ્પર્શાનામુપયોગસુખાર્થમસઙ્ખ્યેયસંયોગાનામપિ ચ સતાં દ્રવ્યાણાં વિકલ્પમાર્ગોપદર્શનાર્થં ષડ્વિરેચનયોગશતાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તાનિ તુ દ્રવ્યાણિ દેશ-કાલ-ગુણ-ભાજન-સમ્પદ્વીર્યબલાધાનાત્ ક્રિયાસમર્થતમાનિ ભવન્તિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ત્રિવિધઃ ખલુ દેશઃ- જાઙ્ગલઃ, આનૂપઃ, સાધારણશ્ચેતિ| તત્ર જાઙ્ગલઃ પર્યાકાશભૂયિષ્ઠઃ, તરુભિરપિ ચ કદર-ખદિરાસનાશ્વકર્ણ-ધવ-તિનિશ-શલ્લકી-સાલ-સોમવલ્ક-બદરી-તિન્દુકાશ્વત્થ-વટામલકીવનગહનઃ, અનેકશમી-કકુભ-શિંશપાપ્રાયઃ, સ્થિરશુષ્કપવનબલવિધૂયમાનપ્રનૃત્યત્તરુણવિટપઃ, પ્રતતમૃગતૃષ્ણિકોપગૂઢતનુખરપરુષસિકતાશર્કરાબહુલઃ, લાવતિત્તિરિચકોરાનુચરિતભૂમિભાગઃ, વાતપિત્તબહુલઃ, સ્થિરકઠિનમનુષ્યપ્રાયો જ્ઞેયઃ, અથાનૂપો હિન્તાલતમાલનારિકેલકદલીવનગહનઃ, સરિત્સમુદ્રપર્યન્તપ્રાયઃ, શિશિરપવનબહુલઃ, વઞ્જુલવાનીરોપશોભિતતીરાભિઃ સરિદ્ભિરુપગતભૂમિભાગઃ, ક્ષિતિધરનિકુઞ્જોપશોભિતઃ, મન્દપવનાનુવીજિતક્ષિતિરુહગહનઃ, અનેકવનરાજીપુષ્પિતવનગહનભૂમિભાગઃ, સ્નિગ્ધતરુપ્રતાનોપગૂઢઃ, હંસ-ચક્રવાક-બલાકા-નન્દીમુખ-પુણ્ડરીક-કાદમ્બ-મદ્ગુ -ભૃઙ્ગરાજ-શતપત્ર-મત્તકોકિલાનુનાદિતતરુવિટપઃ, સુકુમારપુરુષઃ, પવનકફપ્રાયો જ્ઞેયઃ; અનયોરેવ દ્વયોર્દેશયોર્વીરુદ્વનસ્પતિવાનસ્પત્યશકુનિમૃગગણયુતઃ સ્થિરસુકુમારબલવર્ણસંહનનોપપન્નસાધારણગુણયુક્તપુરુષઃ સાધારણો જ્ઞેયઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

તત્ર દેશે સાધારણે જાઙ્ગલે વા યથાકાલં શિશિરાતપપવનસલિલસેવિતે સમે શુચૌ પ્રદક્ષિણોદકે શ્મશાન-ચૈત્ય-દેવયજનાગાર-સભા-શ્વભ્રારામ-વલ્મીકોષરવિરહિતે કુશરોહિષાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણમધુરમૃત્તિકે સુવર્ણવર્ણમધુરમૃત્તિકે વા મૃદાવફાલકૃષ્ટેઽનુપહતેઽન્યૈર્બલવત્તરૈર્દ્રુમૈરૌષધાનિ જાતાનિ પ્રશસ્યન્તે||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર યાનિ કાલજાતાન્યુપાગતસમ્પૂર્ણપ્રમાણ-રસવીર્ય-ગન્ધાનિ કાલાતપાગ્નિસલિલપવનજન્તુભિરનુપહતગન્ધ-વર્ણ-રસ-સ્પર્શ-પ્રભાવાણિ પ્રત્યગ્રાણ્યુદીચ્યાં દિશિ સ્થિતાનિ; તેષાં શાખાપલાશમચિરપ્રરૂઢં વર્ષાવસન્તયોર્ગ્રાહ્યં, ગ્રીષ્મે મૂલાનિ શિશિરે વા શીર્ણપ્રરૂઢપર્ણાનાં, શરદિ ત્વક્કન્દક્ષીરાણિ, હેમન્તે સારાણિ, યથર્તુ પુષ્પફલમિતિ; મઙ્ગલાચારઃ કલ્યાણવૃત્તઃ શુચિઃ શુક્લવાસાઃ સમ્પૂજ્ય દેવતા અશ્વિનૌ ગોબ્રાહ્મણાંશ્ચ કૃતોપવાસઃ પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વા ગૃહ્ણીયાત્||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ગૃહીત્વા ચાનુરૂપગુણવદ્ભાજનસ્થાન્યાગારેષૂ પ્રાગુદગ્દ્વારેષુ નિવાતપ્રવાતૈકદેશેષુ નિત્યપુષ્પોપહારબલિકર્મવત્સુ, અગ્નિ-સલિલોપસ્વેદ-ધૂમ-રજો-મૂષક-ચતુષ્પદામનભિગમનીયાનિ સ્વવચ્છન્નાનિ શિક્યેષ્વાસજ્ય સ્થાપયેત્||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

તાનિ ચ યથાદોષં પ્રયુઞ્જીત સુરા-સૌવીરક-તુષોદક-મૈરેય-મેદક-ધાન્યામ્લ -ફલામ્લ-દધ્યમ્લાદિભિર્વાતે, મૃદ્વીકામલક -મધુ-મધુક-પરૂષક-ફાણિતક્ષીરાદિભિઃ પિત્તે, શ્લેષ્મણિ તુ મધુ-મૂત્ર-કષાયાદિભિર્ભાવિતાન્યાલોડિતાનિ ચ; ઇત્યુદ્દેશઃ| તં વિસ્તરેણ દ્રવ્ય-દેહ-દોષ-સાત્મ્યાદીનિ પ્રવિભજ્ય વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

વમનદ્રવ્યાણાં મદનફલાનિ શ્રેષ્ઠતમાન્યાચક્ષતે, અનપાયિત્વાત્| તાનિ વસન્તગ્રીષ્મયોરન્તરે પુષ્યાશ્વયુગ્ભ્યાં મૃગશિરસા વા ગૃહ્ણીયાન્મૈત્રે મુહૂર્તે| યાનિ પક્વાન્યકાણાન્યહરિતાનિ પાણ્ડૂન્યક્રિમીણ્યપૂતીન્યજન્તુજગ્ધાન્યહ્રસ્વાનિ; તાનિ પ્રમૃજ્ય , કુશપુટે બદ્ધ્વા, ગોમયેનાલિપ્ય, યવતુ(બુ)ષમાષશાલિકુલત્થમુદ્ગપલાનામન્યતમે નિદધ્યાદષ્ટરાત્રમ્| અત ઊર્ધ્વં મૃદૂભૂતાનિ મધ્વિષ્ટગન્ધાન્યુદ્ધૃત્ય શોષયેત્| સુશુષ્કાણાં ફલપિપ્પલીરુદ્ધરેત્ | તાસાં ઘૃતદધિમધુપલલવિમૃદિતાનાં પુનઃ શુષ્કાણાં નવં કલશં સુપ્રમૃષ્ટવાલુકમરજસ્કમાકણ્ઠં પૂરયિત્વા સ્વવચ્છન્નં સ્વનુગુપ્તં શિક્યેષ્વાસજ્ય સમ્યક્ સ્થાપયેત્||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

અથ ચ્છર્દનીયમાતુરં દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સ્નેહસ્વેદોપપન્નં શ્વશ્છર્દયિતવ્યમિતિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસરસ-ક્ષીર-દધિ-માષ-તિલ-શાકાદિભિઃ સમુત્ક્લેશિતશ્લેષ્માણં વ્યુષિતં જીર્ણાહારં પૂર્વાહ્ણે કૃતબલિહોમમઙ્ગલપ્રાયશ્ચિત્તં નિરન્નમનતિસ્નિગ્ધં યવાગ્વા ઘૃતમાત્રાં પીતવન્તં, તાસાં ફલપિપ્પલીનામન્તર્નખમુષ્ટિં યાવદ્વા સાધુ મન્યેત જર્જરીકૃત્ય યષ્ટિમધુકષાયેણ કોવિદાર-કર્બુદાર-નીપ-વિદુલ-બિમ્બી-શણપુષ્પી-સદાપુષ્પી-પ્રત્યક્પુષ્પી-કષાયાણામન્યતમેન વા રાત્રિમુષિતં વિમૃદ્ય પૂતં મધુસૈન્ધવયુક્તં સુખોષ્ણં કૃત્વા પૂર્ણં શરાવં મન્ત્રેણાનેનાભિમન્ત્રયેત્- ‘ૐ બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ| ઋષયઃ સૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ તે| રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા| સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે’| ઇત્યેવમભિમન્ત્ર્યોદઙ્મુખં પ્રાઙ્મુખં વાઽઽતુરં પાયયેચ્છ્લેષ્મજ્વરગુલ્મપ્રતિશ્યાયાર્તં વિશેષેણ પુનઃ પુનરાપિત્તાગમનાત્, તેન સાધુ વમતિ; હીનવેગં તુ પિપ્પલ્યામલક-સર્ષપ-વચાકલ્કલવણોષ્ણોદકૈઃ પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તયેદાપિત્તદર્શનાત્| ઇત્યેષ સર્વશ્છર્દનયોગવિધિઃ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

સર્વેષુ તુ મધુસૈન્ધવં કફવિલયનચ્છેદાર્થં વમનેષુ વિદધ્યાત્| ન ચોષ્ણવિરોધો મધુનશ્છર્દનયોગયુક્તસ્ય, અવિપક્વપ્રત્યાગમનાદ્દોષનિર્હરણાચ્ચ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ફલપિપ્પલીનાં દ્વૌ દ્વૌ ભાગૌ કોવિદારાદિકષાયેણ ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ સ્રાવયેત્, તેન રસેન તૃતીયં ભાગં પિષ્ટ્વા માત્રાં હરીતકીભિર્બિભીતકૈરામલૈર્વા તુલ્યાં વર્તયેત્, તાસામેકાં દ્વે વા પૂર્વોક્તાનાં કષાયાણામન્યતમસ્યાઞ્જલિમાત્રેણ વિમૃદ્ય બલવચ્છ્લેષ્મપ્રસેકગ્રન્થિજ્વરોદરારુચિષુ પાયયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ફલપિપ્પલીક્ષીરં, તેન વા ક્ષીરયવાગૂમધોભાગે રક્તપિત્તે હૃદ્દાહે ચ; તજ્જસ્ય વા દધ્ન ઉત્તરકં કફચ્છર્દિતમકપ્રસેકેષુ ; તસ્ય વા પયસઃ શીતસ્ય સન્તાનિકાઞ્જલિં પિત્તે પ્રકુપિતે ઉરઃકણ્ઠહૃદયે ચ તનુકફોપદિગ્ધે, ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ફલપિપ્પલીશૃતક્ષીરાન્નવનીતમુત્પન્નં ફલાદિકલ્કકષાયસિદ્ધં કફાભિભૂતાગ્નિં વિશુષ્યદ્દેહં ચ માત્રયા પાયયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ફલપિપ્પલીનાં ફલાદિકષાયેણ ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ સુપરિભાવિતેન પુષ્પરજઃપ્રકાશેન ચૂર્ણેન સરસિ સઞ્જાતં બૃહત્સરોરુહં સાયાહ્નેઽવચૂર્ણયેત્, તદ્રાત્રિવ્યુષિતં પ્રભાતે પુનરવચૂર્ણિતમુદ્ધૃત્ય હરિદ્રાકૃસરક્ષીરયવાગૂનામન્યતમં સૈન્ધવગુડફાણિતયુક્તમાકણ્ઠં પીતવન્તમાઘ્રાપયેત્ સુકુમારમુત્ક્લિષ્ટપિત્તકફમૌષધદ્વેષિણમિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ફલપિપ્પલીનાં ભલ્લાતકવિધિપરિસ્રુતં સ્વરસં પક્ત્વા ફાણિતીભૂતમાતન્તુલીભાવાલ્લેહયેત્; આતપશુષ્કં વા ચૂર્ણીકૃતં જીમૂતકાદિકષાયેણ પિત્તે કફસ્થાનગતે પાયયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ફલપિપ્પલીચૂર્ણાનિ પૂર્વવત્ ફલાદીનાં ષણ્ણામન્યતમકષાયસ્રુતાનિ વર્તિક્રિયાઃ ફલાદિકષાયોપસર્જનાઃ પેયા ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ફલપિપ્પલીનામારગ્વધ -વૃક્ષક-સ્વાદુકણ્ટક-પાઠા-પાટલા-શાર્ઙ્ગેષ્ટા-મૂર્વા-સપ્તપર્ણ-નક્તમાલ-પિચુમર્દ-પટોલ-સુષવી-ગુડૂચી-સોમવલ્ક-દ્વીપિકાનાં પિપ્પલી-પિપ્પલીમૂલ-હસ્તિપિપ્પલી-ચિત્રક-શૃઙ્ગવેરાણાં ચાન્યતમકષાયેણ સિદ્ધો લેહ ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૨||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ફલપિપ્પલીષ્વેલા-હરેણુકા-શતપુષ્પા-કુસ્તુમ્બુરુ-તગર-કુષ્ઠ-ત્વક્-ચોરક-મરુબકાગુરુ-ગુગ્ગુલ્વેલવાલુક-શ્રીવેષ્ટક-પરિપેલવ-માંસી-શૈલેયક-સ્થૌણેયક-સરલ-પારાવતપદ્યશોકરોહિણીનાં વિંશતેરન્યતમસ્ય કષાયેણ સાધિતોત્કારિકા ઉત્કારિકાકલ્પેન, મોદકા વા મોદકકલ્પેન, યથાદોષરોગભક્તિ પ્રયોજ્યા ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૩||

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

ફલપિપ્પલીસ્વરસકષાયપરિભાવિતાનિ તિલશાલિતણ્ડુલપિષ્ટાનિ તત્કષાયોપસર્જનાનિ શષ્કુલીકલ્પેન વા શષ્કુલ્યઃ, પૂપકલ્પેન વા પૂપાઃ ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૪|| એતેનૈવ ચ કલ્પેન સુમુખ-સુરસ-કુઠેરક-કાણ્ડીર-કાલમાલક-પર્ણાસક-ક્ષવક-ફણિજ્ઝક-ગૃઞ્જન-કાસમર્દ-ભૃઙ્ગરાજાનાં પોટેક્ષુવાલિકા-કાલઙ્કતક-દણ્ડૈરકાણાં ચાન્યતમસ્ય કષાયેણ કારયેત્||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

તથા બદરષાડવ-રાગ-લેહ-મોદકોત્કારિકા-તર્પણ-પાનક-માંસરસ-યૂષ-મદ્યાનાં મદનફલાન્યન્યતમેનોપસૃજ્ય યથાદોષરોગભક્તિ દદ્યાત્; તૈઃ સાધુ વમતીતિ||૨૬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

મદનઃ કરહાટશ્ચ રાઠઃ પિણ્ડીતકઃ ફલમ્| શ્વસનશ્ચેતિ પર્યાયૈરુચ્યતે તસ્ય કલ્પના||૨૭||

Adhikarana 26 (28-30) · Śloka 30

તત્ર શ્લોકાઃ- નવ યોગાઃ કષાયેષુ, માત્રાસ્વષ્ટૌ , પયોઘૃતે| પઞ્ચ, ફાણિતચૂર્ણે દ્વૌ ઘ્રેયે, વર્તિક્રિયાસુ ષટ્||૨૮|| વિંશતિર્વિંશતિર્લેહમોદકોત્કારિકાસુ ચ| શષ્કુલીપૂપયોશ્ચોક્તા યોગાઃ ષોડશ ષોડશ||૨૯|| દશાન્યે ષાડવાદ્યેષુ ત્રયસ્ત્રિંશદિદં શતમ્| યોગાનાં વિધિવદ્દિષ્ટં ફલકલ્પે મહર્ષિણા||૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને મદનકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||