Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. jvaranidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਹੇਤੁਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਯਤਨਂ ਕਰ੍ਤਾ ਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਨਿਦਾਨਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍- ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ, ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ||੩||
View original
इह खलु हेतुर्निमित्तमायतनं कर्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदानमित्यनर्थान्तरम्| तत्त्रिविधम्- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ- ਆਗ੍ਨੇਯਾਃ, ਸੌਮ੍ਯਾਃ, ਵਾਯਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ- ਰਾਜਸਾਃ, ਤਾਮਸਾਸ਼੍ਚ||੪||
View original
अतस्त्रिविधा व्याधयः प्रादुर्भवन्ति- आग्नेयाः, सौम्याः, वायव्याश्च; द्विविधाश्चापरे- राजसाः, तामसाश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਮਯੋ ਗਦ ਆਤਙ੍ਕੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਕਾਰੋ ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍||੫||
View original
तत्र व्याधिरामयो गद आतङ्को यक्ष्मा ज्वरो विकारो रोग इत्यनर्थान्तरम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤਃ||੬||
View original
तस्योपलब्धिर्निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयसम्प्राप्तितः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰੇ||੭||
View original
तत्र निदानं कारणमित्युक्तमग्रे||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ||੮||
View original
पूर्वरूपं प्रागुत्पत्ति लक्षणं व्याधेः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਰ੍ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਮਾਕਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍||੯||
View original
प्रादुर्भूतलक्षणं पुनर्लिङ्गम्| तत्र लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनं रूपमित्यनर्थान्तरम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਉਪਸ਼ਯਃ ਪੁਨਰ੍ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ ਚੌਸਧਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ||੧੦||
View original
उपशयः पुनर्हेतुव्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणां चौषधाहारविहाराणामुपयोगः सुखानुबन्धः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਰਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ||੧੧||
View original
सम्प्राप्तिर्जातिरागतिरित्यनर्थान्तरं व्याधेः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12
ਸਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਵਿਧਿਵਿਕਲ੍ਪਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ|੧੨|
View original
सा सङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषैर्भिद्यते|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤਾਵਦ੍ਯਥਾ- ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਃ, ਸਪ੍ਤ ਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਯੇਵਮਾਦਿਃ|੧੨|
View original
सङ्ख्या तावद्यथा- अष्टौ ज्वराः, पञ्च गुल्माः, सप्त कुष्ठान्येवमादिः|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਤਰਤਮਾਭ੍ਯਾਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤਰਃ, ਤ੍ਰਿਸੁ ਤਮ ਇਤਿ|੧੨|
View original
प्राधान्यं पुनर्दोषाणां तरतमाभ्यामुपलभ्यते| तत्र द्वयोस्तरः, त्रिषु तम इति|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12
ਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਭੇਦੇਨ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਮਦੁਦਾਰੁਣਭੇਦੇਨ|੧੨|
View original
विधिर्नाम- द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेन, त्रिविधास्त्रिदोषभेदेन, चतुर्विधाः साध्यासाध्यमृदुदारुणभेदेन|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12
ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ|੧੨|
View original
समवेतानां पुनर्दोषाणामंशांशबलविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (12) · Śloka 12
ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾਹਾਰਕਾਲਵਿਧਿਵਿਨਿਯਤੋ ਭਵਤਿ||੧੨||
View original
बलकालविशेषः पुनर्व्याधीनामृत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतो भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (13) · Śloka 13
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਭਿਸਗਨੁਪਹਤਸਤ੍ਤ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਯਥਾਵਦਨੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਤ||੧੩||
View original
तस्माद्व्याधीन् भिषगनुपहतसत्त्वबुद्धिर्हेत्वादिभिर्भावैर्यथावदनुबुद्ध्येत||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (14) · Śloka 14
ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ| ਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤੋ ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਤੋਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧੪||
View original
इत्यर्थसङ्ग्रहो निदानस्थानस्योद्दिष्टो भवति| तं विस्तरेणोपदिशन्तो भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (15) · Śloka 15
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਤ ਏਵ ਤਾਵਦਾਦ੍ਯਾਁਲ੍ਲੋਭਾਭਿਦ੍ਰੋਹਕੋਪਪ੍ਰਭਵਾਨਸ੍ਟੌ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵੇਣ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ, ਤਥਾ ਸੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਚੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਯਥੋਪਚਿਤਵਿਕਾਰਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧੫||
View original
तत्र प्रथमत एव तावदाद्याँल्लोभाभिद्रोहकोपप्रभवानष्टौ व्याधीन्निदानपूर्वेण क्रमेण व्याख्यास्यामः, तथा सूत्रसङ्ग्रहमात्रं चिकित्सायाः| चिकित्सितेषु चोत्तरकालं यथोपचितविकाराननुव्याख्यास्यामः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (16) · Śloka 16
ਇਹ ਖਲੁ ਜ੍ਵਰ ਏਵਾਦੌ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਥਮਤ੍ਵਾਚ੍ਛਾਰੀਰਾਣਾਮ੍||੧੬||
View original
इह खलु ज्वर एवादौ विकाराणामुपदिश्यते, तत्प्रथमत्वाच्छारीराणाम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (17) · Śloka 17
ਅਥ ਖਲ੍ਵਸ੍ਟਾਭ੍ਯਃ ਕਾਰਣੇਭ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਕਫਾਤ੍, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ, ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੇਭ੍ਯਃ, ਆਗਨ੍ਤੋਰਸ੍ਟਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍||੧੭||
View original
अथ खल्वष्टाभ्यः कारणेभ्यो ज्वरः सञ्जायते मनुष्याणां; तद्यथा- वातात्, पित्तात्, कफात्, वातपित्ताभ्यां, वातकफाभ्यां, पित्तकफाभ्यां, वातपित्तकफेभ्यः, आगन्तोरष्टमात् कारणात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (18) · Śloka 18
ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗੋਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧੮||
View original
तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषाननुव्याख्यास्यामः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (19) · Śloka 19
ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗਵ੍ਯਾਯਾਮਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਨਸ਼ਨਾਭਿਘਾਤ- ਵ੍ਯਵਾਯੋਦ੍ਵੇਗਸ਼ੋਕਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸੇਕਜਾਗਰਣਵਿਸਮਸ਼ਰੀਰਨ੍ਯਾਸੇਭ੍ਯੋਤਿਸੇਵਿਤੇਭ੍ਯੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੧੯||
View original
रूक्षलघुशीतवमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनातियोगव्यायामवेगसन्धारणानशनाभिघात- व्यवायोद्वेगशोकशोणितातिषेकजागरणविषमशरीरन्यासेभ्योऽतिसेवितेभ्यो वायुः प्रकोपमापद्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (20) · Śloka 20
ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੂਸ੍ਮਣਾ ਸਹ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਯਾਦ੍ਯਮਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਂ ਰਸਨਾਮਾਨਮਨ੍ਵਵੇਤ੍ਯ ਰਸਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪਿਧਾਯਾਗ੍ਨਿਮੁਪਹਤ੍ਯ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦੂਸ੍ਮਾਣਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ||੨੦||
View original
स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयमूष्मणा सह मिश्रीभूयाद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य केवलं शरीरमनुप्रपद्यते, तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (21) · Śloka 21
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਵਿਸਰ੍ਗਿਤ੍ਵਮ੍, ਊਸ੍ਮਣੋ ਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਤੀਵ੍ਰਤਨੁਭਾਵਾਨਵਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ, ਜਰਣਾਨ੍ਤੇ ਦਿਵਸਾਨ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਗਮਨਮਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਰੁਸਾਰੁਣਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਚਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਲਪ੍ਤੀਭਾਵਸ਼੍ਚ; ਅਨੇਕਵਿਧੋਪਮਾਸ਼੍ਚਲਾਚਲਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਨਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਮਙ੍ਗਾਵਯਵਾਨਾਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਾਦਯੋਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾ, ਪਿਣ੍ਡਿਕਯੋਰੁਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ, ਜਾਨੁਨੋਃ ਕੇਵਲਾਨਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣਮ੍, ਊਰ੍ਵੋਃ ਸਾਦਃ, ਕਟੀਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਸ੍ਕਨ੍ਧਬਾਹ੍ਵਂਸੋਰਸਾਂ ਚ ਭਗ੍ਨਰੁਗ੍ਣਮਦਿਤਮਥਿਤਚਟਿਤਾਵਪਾਟਿਤਾਵਨੁਨ੍ਨਤ੍ਵਮਿਵ , ਹਨ੍ਵੋਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਃ, ਸ੍ਵਨਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਣਯੋਃ, ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰ੍ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ, ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ ਆਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਾ, ਮੁਖਤਾਲੁਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸਃ, ਪਿਪਾਸਾ, ਹਦਯਗ੍ਰਹਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਃ, ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ, ਅਨ੍ਨਰਸਖੇਦਃ, ਪ੍ਰਸੇਕਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਃ, ਵਿਸਾਦਜਮ੍ਭਾਵਿਨਾਮਵੇਪਥੁਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮਪ੍ਰਲਾਪਪ੍ਰਜਾਗਰਰੋਮਹਰ੍ਸਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਾਃ, ਉਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਾਮਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੨੧||
View original
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति; तद्यथा- विषमारम्भविसर्गित्वम्, ऊष्मणो वैषम्यं, तीव्रतनुभावानवस्थानानि ज्वरस्य, जरणान्ते दिवसान्ते निशान्ते घर्मान्ते वा ज्वरस्याभ्यागमनमभिवृद्धिर्वा, विशेषेण परुषारुणवर्णत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचामत्यर्थं क्लृप्तीभावश्च; अनेकविधोपमाश्चलाचलाश्च वेदनास्तेषां तेषामङ्गावयवानां; तद्यथा- पादयोः सुप्तता, पिण्डिकयोरुद्वेष्टनं, जानुनोः केवलानां च सन्धीनां विश्लेषणम्, ऊर्वोः सादः, कटीपार्श्वपृष्ठस्कन्धबाह्वंसोरसां च भग्नरुग्णमृदितमथितचटितावपाटितावनुन्नत्वमिव , हन्वोश्चाप्रसिद्धिः, स्वनश्च कर्णयोः, शङ्खयोर्निस्तोदः, कषायास्यता आस्यवैरस्यं वा, मुखतालुकण्ठशोषः, पिपासा, हृदयग्रहः, शुष्कच्छर्दिः, शुष्ककासः, क्षवथूद्गारविनिग्रहः, अन्नरसखेदः, प्रसेकारोचकाविपाकाः, विषादजृम्भाविनामवेपथुश्रमभ्रमप्रलापप्रजागररोमहर्षदन्तहर्षाः, उष्णाभिप्रायता, निदानोक्तानामनुपशयो विपरीतोपशयश्चेति वातज्वरस्य लिङ्गानि भवन्ति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24
ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣਕ੍ਸਾਰਕਟੁਕਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨੇਭ੍ਯੋਤਿਸੇਵਿਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਤਪਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਾਪਸ਼੍ਰਮਕ੍ਰੋਧਵਿਸਮਾਹਾਰੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੨੨|| ਤਦ੍ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਮਾਮਾਸ਼ਯਾਦੂਸ੍ਮਾਣਮੁਪਸਜ੍ਯਾਦ੍ਯਮਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਂ ਰਸਨਾਮਾਨਮਨ੍ਵਵੇਤ੍ਯ ਰਸਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪਿਧਾਯ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨਿਮੁਪਹਤ੍ਯ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦੂਸ੍ਮਾਣਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪੀਡਯਤ੍ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ||੨੩|| ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਯੁਗਪਦੇਵ ਕੇਵਲੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਗਮਨਮਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨੇਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਸ਼ਰਦਿ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ, ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਤਾਲੁਪਾਕਃ, ਤਸ੍ਣਾ, ਮਦੋ, ਭ੍ਰਮੋ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ, ਪਿਤ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦਨਮ੍, ਅਤੀਸਾਰਃ, ਅਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਃ, ਸਦਨਂ, ਖੇਦਃ, ਪ੍ਰਲਾਪਃ, ਰਕ੍ਤਕੋਠਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਰੀਰੇ, ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਚਾਮ੍, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮੂਸ੍ਮਣਸ੍ਤੀਵ੍ਰਭਾਵਃ, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦਾਹਃ, ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੨੪||
View original
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनेभ्योऽतिसेवितेभ्यस्तथा तीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रमक्रोधविषमाहारेभ्यश्च पित्तं प्रकोपमापद्यते||२२|| तद्यदा प्रकुपितमामाशयादूष्माणमुपसृज्याद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधाय द्रवत्वादग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयत् केवलं शरीरमनुप्रपद्यते, तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति||२३|| तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति; तद्यथा- युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनमभिवृद्धिर्वा भुक्तस्य विदाहकाले मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे शरदि वा विशेषेण, कटुकास्यता, घ्राणमुखकण्ठौष्ठतालुपाकः, तृष्णा, मदो, भ्रमो, मूर्च्छा, पित्तच्छर्दनम्, अतीसारः, अन्नद्वेषः, सदनं, खेदः, प्रलापः, रक्तकोठाभिनिर्वृत्तिः शरीरे, हरितहारिद्रत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम्, अत्यर्थमूष्मणस्तीव्रभावः, अतिमात्रं दाहः, शीताभिप्रायता, निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्चेति पित्तज्वरलिङ्गानि भवन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼ੀਤਾਮ੍ਲਲਵਣਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਹਰ੍ਸਾਵ੍ਯਾਯਾਮੇਭ੍ਯੋਤਿਸੇਵਿਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੨੫|| ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੂਸ੍ਮਣਾ ਸਹਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਯਾਦ੍ਯਮਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਂ ਰਸਨਾਮਾਨਮਨ੍ਵਵੇਤ੍ਯ ਰਸਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪਿਧਾਯਾਗ੍ਨਿਮੁਪਹਤ੍ਯ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦੂਸ੍ਮਾਣਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ||੨੬||
View original
स्निग्धगुरुमधुरपिच्छिलशीताम्ललवणदिवास्वप्नहर्षाव्यायामेभ्योऽतिसेवितेभ्यः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते||२५|| स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयमूष्मणा सहमिश्रीभूयाद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयन् केवलं शरीरमनुप्रपद्यते, तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (27) · Śloka 27
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਯੁਗਪਦੇਵ ਕੇਵਲੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਗਮਨਮਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਵਸਨ੍ਤਕਾਲੇ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍, ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ, ਹਲ੍ਲਾਸਃ, ਹਦਯੋਪਲੇਪਃ, ਸ੍ਤਿਮਿਤਤ੍ਵਂ, ਛਰ੍ਦਿਃ, ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਤਾ, ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ, ਕਾਸਃ, ਸ਼੍ਵਾਸਃ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ, ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ ਚ ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਚਾਮ੍, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚ ਸ਼ੀਤਪਿਡਕਾ ਭਸ਼ਮਙ੍ਗੇਭ੍ਯ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਉਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚ; ਇਤਿ (ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ)||੨੭||
View original
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति; तद्यथा- युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनमभिवृद्धिर्वा भुक्तमात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे वसन्तकाले वा विशेषेण, गुरुगात्रत्वम्, अनन्नाभिलाषः, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यं, हृल्लासः, हृदयोपलेपः, स्तिमितत्वं, छर्दिः, मृद्वग्निता, निद्राधिक्यं, स्तम्भः, तन्द्रा, कासः, श्वासः, प्रतिश्यायः, शैत्यं, श्वैत्यं च नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम्, अत्यर्थं च शीतपिडका भृशमङ्गेभ्य उत्तिष्ठन्ति, उष्णाभिप्रायता, निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्च; इति (श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्ति)||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (28) · Śloka 28
ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਨਸ਼ਨਾਦਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਾਦਤੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੇਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗਨ੍ਧੋਪਘ੍ਰਾਣਾਦ੍ਵਿਸੋਪਹਤਸ੍ਯ ਚੋਦਕਸ੍ਯੋਪਯੋਗਾਦ੍ਗਰੇਭ੍ਯੋ ਗਿਰੀਣਾਂ ਚੋਪਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਸਂਸਰ੍ਜਨਾਦ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚ ਵਿਸਮਪ੍ਰਜਨਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਂ ਚ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਦ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਹੇਤੂਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਦ੍ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਾ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਯੁਗਪਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤਯੈਵਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ||੨੮||
View original
विषमाशनादनशनादन्नपरिवर्तादृतुव्यापत्तेरसात्म्यगन्धोपघ्राणाद्विषोपहतस्य चोदकस्योपयोगाद्गरेभ्यो गिरीणां चोपश्लेषात् स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगात् मिथ्यासंसर्जनाद्वा स्त्रीणां च विषमप्रजननात् प्रजातानां च मिथ्योपचाराद् यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद्यथानिदानं द्वन्द्वानामन्यतमः सर्वे वा त्रयो दोषा युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तयैवानुपूर्व्या ज्वरमभिनिर्वर्तयन्ति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (29) · Śloka 29
ਤਤ੍ਰ ਤਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਕਮਨ੍ਯਤਮਂ ਜ੍ਵਰਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਂ ਵਾ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੨੯||
View original
तत्र तथोक्तानां ज्वरलिङ्गानां मिश्रीभावविशेषदर्शनाद्द्वान्द्विकमन्यतमं ज्वरं सान्निपातिकं वा विद्यात्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
ਅਭਿਘਾਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪੇਭ੍ਯ ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵੋਸ੍ਟਮੋ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਮਾਗਨ੍ਤੁਃ ਕੇਵਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸੈਰਨੁਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਜੋ ਵਾਯੁਨਾ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਨ, ਅਭਿਸਙ੍ਗਜਃ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਅਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਜੌ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨਾਨੁਬਧ੍ਯੇਤੇ||੩੦||
View original
अभिघाताभिषङ्गाभिचाराभिशापेभ्य आगन्तुर्हि व्यथापूर्वोऽष्टमो ज्वरो भवति| स किञ्चित्कालमागन्तुः केवलो भूत्वा पश्चाद्दोषैरनुबध्यते| तत्राभिघातजो वायुना दुष्टशोणिताधिष्ठानेन, अभिषङ्गजः पुनर्वातपित्ताभ्याम्, अभिचाराभिशापजौ तु सन्निपातेनानुबध्येते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (31) · Śloka 31
ਸ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗੋਪਕ੍ਰਮਸਮੁਤ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਃ, ਕਰ੍ਮਣਾ ਸਾਧਾਰਣੇਨ ਚੋਪਚਰ੍ਯਤੇ | ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਾ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਕਤਿਰੁਕ੍ਤਾ||੩੧||
View original
स सप्तविधाज्ज्वराद्विशिष्टलिङ्गोपक्रमसमुत्थानत्वाद्विशिष्टो वेदितव्यः, कर्मणा साधारणेन चोपचर्यते | इत्यष्टविधा ज्वरप्रकृतिरुक्ता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (32) · Śloka 32
ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਵੇਕ ਏਵ ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਤਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਨਿਜਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਚਾਹੁਰ੍ਭਿਸਜੋ ਵਾਤਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍||੩੨||
View original
ज्वरस्त्वेक एव सन्तापलक्षणः| तमेवाभिप्रायविशेषाद्द्विविधमाचक्षते, निजागन्तुविशेषाच्च| तत्र निजं द्विविधं त्रिविधं चतुर्विधं सप्तविधं चाहुर्भिषजो वातादिविकल्पात्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (33) · Śloka 33
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਂ, ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍, ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਚਕ੍ਸੁਸੋਰਾਕੁਲਤ੍ਵਮ੍, ਅਸ਼੍ਰ੍ਵਾਗਮਨਂ, ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਮ੍, ਅਰਤਿਃ, ਜਮ੍ਭਾ, ਵਿਨਾਮਃ, ਵੇਪਥੁਃ, ਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮਪ੍ਰਲਾਪਜਾਗਰਣਰੋਮਹਰ੍ਸਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਾਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਸਹਤ੍ਵਾਸਹਤ੍ਵਮ੍, ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍, ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ, ਸਦਨਮ੍, ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਤਾ, ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਤਾ, ਆਲਸ੍ਯਮ੍, ਉਚਿਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣੋ ਹਾਨਿਃ, ਪ੍ਰਤੀਪਤਾ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯੇਸੁ, ਗੁਰੂਣਾਂ ਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਭ੍ਯਸੂਯਾ, ਬਾਲੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਃ, ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਸ੍ਵਚਿਨ੍ਤਾ, ਮਾਲ੍ਯਾਨੁਲੇਪਨਭੋਜਨਪਰਿਕ੍ਲੇਸ਼ਨਂ, ਮਧੁਰੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਃ, ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਚ, ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍; ਅਪਿ ਚੈਨਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਰ੍ਤਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ||੩੩||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- मुखवैरस्यं, गुरुगात्रत्वम्, अनन्नाभिलाषः, चक्षुषोराकुलत्वम्, अश्र्वागमनं, निद्राधिक्यम्, अरतिः, जृम्भा, विनामः, वेपथुः, श्रमभ्रमप्रलापजागरणरोमहर्षदन्तहर्षाः, शब्दशीतवातातपसहत्वासहत्वम्, अरोचकाविपाकौ, दौर्बल्यम्, अङ्गमर्दः, सदनम्, अल्पप्राणता, दीर्घसूत्रता, आलस्यम्, उचितस्य कर्मणो हानिः, प्रतीपता स्वकार्येषु, गुरूणां वाक्येष्वभ्यसूया, बालेभ्यः प्रद्वेषः, स्वधर्मेष्वचिन्ता, माल्यानुलेपनभोजनपरिक्लेशनं, मधुरेभ्यश्च भक्षेभ्यः प्रद्वेषः, अम्ललवणकटुकप्रियता च, इति ज्वरस्य पूर्वरूपाणि भवन्ति प्राक्सन्तापात्; अपि चैनं सन्तापार्तमनुबध्नन्ति||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (34) · Śloka 34
ਇਤ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੇਕੈਕਸ਼ੋ ਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸਮਾਸਾਭ੍ਯਾਮ੍||੩੪||
View original
इत्येतान्येकैकशो ज्वरलिङ्गानि व्याख्यातानि भवन्ति विस्तरसमासाभ्याम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (35) · Śloka 35
ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਕੋਪਪ੍ਰਭਵਃ, ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰੋ, ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪਕਰਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਬਲਵਰ੍ਣਹਰ੍ਸੋਤ੍ਸਾਹਹ੍ਰਾਸਕਰਃ , ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਮੋਹਾਹਾਰੋਪਰੋਧਸਞ੍ਜਨਨਃ; ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣੀਤਿ ਜ੍ਵਰਃ, ਨਾਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤਥਾ ਦਾਰੁਣਾ ਬਹੂਪਦ੍ਰਵਾ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਯਮ੍| ਸ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਧਿਪਤਿਃ, ਨਾਨਾਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਸੁ ਚ ਬਹੁਵਿਧੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਭਤਃ ਸਜ੍ਵਰਾ ਏਵ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਜ੍ਵਰਾ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ; ਸ ਮਹਾਮੋਹਃ, ਤੇਨਾਭਿਭੂਤਾਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੈਹਿਕਂ ਦੇਹਿਨਃ ਕਰ੍ਮ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਨ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਚ ਜ੍ਵਰ ਏਵਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਦਤ੍ਤੇ||੩੫||
View original
ज्वरस्तु खलु महेश्वरकोपप्रभवः, सर्वप्राणभृतां प्राणहरो, देहेन्द्रियमनस्तापकरः, प्रज्ञाबलवर्णहर्षोत्साहह्रासकरः , श्रमक्लममोहाहारोपरोधसञ्जननः; ज्वरयति शरीराणीति ज्वरः, नान्ये व्याधयस्तथा दारुणा बहूपद्रवा दुश्चिकित्स्याश्च यथाऽयम्| स सर्वरोगाधिपतिः, नानातिर्यग्योनिषु च बहुविधैः शब्दैरभिधीयते| सर्वे प्राणभृतः सज्वरा एव जायन्ते सज्वरा एव म्रियन्ते च; स महामोहः, तेनाभिभूताः प्राग्दैहिकं देहिनः कर्म किञ्चिदपि न स्मरन्ति, सर्वप्राणभृतां च ज्वर एवान्ते प्राणानादत्ते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (36) · Śloka 36
ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਜ੍ਵਰਾਦੌ ਵਾ ਹਿਤਂ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਮਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਤਃ ਕਸਾਯਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਾਨੁਲੇਪਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੋਪਸ਼ਮਨ- ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਧੂਪਧੂਮਪਾਨਾਞ੍ਜਨਕ੍ਸੀਰਭੋਜਨਵਿਧਾਨਂ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍||੩੬||
View original
तत्र पूर्वरूपदर्शने ज्वरादौ वा हितं लघ्वशनमपतर्पणं वा, ज्वरस्यामाशयसमुत्थत्वात्; ततः कषायपानाभ्यङ्गस्नेहस्वेदप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन- नस्तःकर्मधूपधूमपानाञ्जनक्षीरभोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या प्रयोज्यम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40
ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇਸੁ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ; ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਿ ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਫਂ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸ੍ਮਾਣਂ ਚ; ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਿਤਮੁਦਕਮਿਵਾਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸ੍ਵਿਤਿ||੩੭|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਥਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਪਰਿਸਿਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਵਾਰਿਣਾ| ਨਰਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਤਥਾ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਘਤਮ੍||੩੮|| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ| ਘਤਂ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਂ ਦੋਸਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਤੁ ਜਯੇਤ੍ ਕਫਮ੍||੩੯|| ਨਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਥਾ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਰਤਃ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਮਤਮ੍||੪੦||
View original
जीर्णज्वरेषु तु सर्वेष्वेव सर्पिषः पानं प्रशस्यते यथास्वौषधसिद्धस्य; सर्पिर्हि स्नेहाद्वातं शमयति, संस्कारात् कफं, शैत्यात् पित्तमूष्माणं च; तस्माज्जीर्णज्वरेषु सर्वेष्वेव सर्पिर्हितमुदकमिवाग्निप्लुष्टेषु द्रव्येष्विति||३७|| भवन्ति चात्र- यथा प्रज्वलितं वेश्म परिषिञ्चन्ति वारिणा| नराः शान्तिमभिप्रेत्य तथा जीर्णज्वरे घृतम्||३८|| स्नेहाद्वातं शमयति, शैत्यात् पित्तं नियच्छति| घृतं तुल्यगुणं दोषं संस्कारात्तु जयेत् कफम्||३९|| नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित् संस्कारमनुवर्तते| यथा सर्पिरतः सर्पिः सर्वस्नेहोत्तमं मतम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (41) · Śloka 41
ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਰ੍ਥਃ ਸਮਨੁਗੀਯਤੇ| ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵ੍ਯਵਸਾਯਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਰੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨ ਗਰ੍ਹ੍ਯਤੇ||੪੧||
View original
गद्योक्तो यः पुनः श्लोकैरर्थः समनुगीयते| तद्व्यक्तिव्यवसायार्थं द्विरुक्तं तन्न गर्ह्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਾਮਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਹੇਤੁਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਗਦਮ੍| ਗਦਲਕ੍ਸਣਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਗ੍ਰਹਮ੍||੪੨|| ਜ੍ਵਰਮਸ੍ਟਵਿਧਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾਸਨ੍ਨਕਾਰਣਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਭੇਸਜਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਚ||੪੩|| ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਨਿਦਾਨੇ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ| ਭਗਵਾਨਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਯ ਪ੍ਰਣਤਾਯ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੪੪||
View original
तत्र श्लोकाः- त्रिविधं नामपर्यायैर्हेतुं पञ्चविधं गदम्| गदलक्षणपर्यायान् व्याधेः पञ्चविधं ग्रहम्||४२|| ज्वरमष्टविधं तस्य प्रकृष्टासन्नकारणम्| पूर्वरूपं च रूपं च भेषजं सङ्ग्रहेण च||४३|| व्याजहार ज्वरस्याग्रे निदाने विगतज्वरः| भगवानग्निवेशाय प्रणताय पुनर्वसुः||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon