Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤ ਆਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
26. ātrēyabhadrakāpyīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ਆਤ੍ਰੇਯੋ ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਕੁਨ੍ਤੇਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਪੂਰ੍ਣਾਕ੍ਸਸ਼੍ਚੈਵ ਮੌਦ੍ਗਲ੍ਯੋ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਕੌਸ਼ਿਕਃ||੩|| ਯਃ ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸ ਚਾਨਘਃ| ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਜਾ ਮਤਿਮਤਾਂ ਵਰਃ||੪|| ਨਿਮਿਸ਼੍ਚ ਰਾਜਾ ਵੈਦੇਹੋ ਬਡਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮਤਿਃ| ਕਾਙ੍ਕਾਯਨਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਲੀਕੋ ਬਾਹ੍ਲੀਕਭਿਸਜਾਂ ਵਰਃ||੫|| ਏਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਵਯੋਵਦ੍ਧਾ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਵਨੇ ਚੈਤ੍ਰਰਥੇ ਰਮ੍ਯੇ ਸਮੀਯੁਰ੍ਵਿਜਿਹੀਰ੍ਸਵਃ||੬|| ਤੇਸਾਂ ਤਤ੍ਰੋਪਵਿਸ੍ਟਾਨਾਮਿਯਮਰ੍ਥਵਤੀ ਕਥਾ| ਬਭੂਵਾਰ੍ਥਵਿਦਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਾਹਾਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ||੭||
View original
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च| पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३|| यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः| श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः||४|| निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः| काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५|| एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः| वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः||६|| तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा| बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ਏਕ ਏਵ ਰਸ ਇਤ੍ਯੁਵਾਚ ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਃ, ਯਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਜਿਹ੍ਵਾਵੈਸਯਿਕਂ ਭਾਵਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਕੁਸ਼ਲਾਃ, ਸ ਪੁਨਰੁਦਕਾਦਨਨ੍ਯ ਇਤਿ| ਦ੍ਵੌ ਰਸਾਵਿਤਿ ਸ਼ਾਕੁਨ੍ਤੇਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ, ਛੇਦਨੀਯ ਉਪਸ਼ਮਨੀਯਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਣਾਕ੍ਸੋ ਮੌਦ੍ਗਲ੍ਯਃ, ਛੇਦਨੀਯੋਪਸ਼ਮਨੀਯਸਾਧਾਰਣਾ ਇਤਿ| ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰਸਾ ਇਤਿ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸਃ ਕੌਸ਼ਿਕਃ, ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਹਿਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਰਹਿਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਹਿਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਵਾਦੁਰਹਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਪਞ੍ਚ ਰਸਾ ਇਤਿ ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਰਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ, ਭੌਮੌਦਕਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਃ| ਸਡ੍ਰਸਾ ਇਤਿ ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦੋ ਰਾਜਰ੍ਸਿਃ, ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਃ| ਸਪ੍ਤ ਰਸਾ ਇਤਿ ਨਿਮਿਰ੍ਵੈਦੇਹਃ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕ੍ਸਾਰਾਃ| ਅਸ੍ਟੌ ਰਸਾ ਇਤਿ ਬਡਿਸ਼ੋ ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਃ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕ੍ਸਾਰਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ| ਅਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਰਸਾ ਇਤਿ ਕਾਙ੍ਕਾਯਨੋ ਬਾਹ੍ਲੀਕਭਿਸਕ੍, ਆਸ਼੍ਰਯਗੁਣਕਰ੍ਮਸਂਸ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍||੮||
View original
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः, यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः, स पुनरुदकादनन्य इति| द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः, छेदनीय उपशमनीयश्चेति| त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः, छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति| चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः, स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति| पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः, भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः| षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः| सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः| अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः| अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ਸਡੇਵ ਰਸਾ ਇਤ੍ਯੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਯੋਨਿਰੁਦਕਂ, ਛੇਦਨੋਪਸ਼ਮਨੇ ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣੀ, ਤਯੋਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਸ੍ਵਾਦੁਤਾ ਭਕ੍ਤਿਃ , ਹਿਤਾਹਿਤੌ ਪ੍ਰਭਾਵੌ, ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਿਚਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਾਃ, ਤੇਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕੇਸੁ ਗੁਣਾ ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯਾਃ; ਕ੍ਸਰਣਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਰਃ, ਨਾਸੌ ਰਸਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਦਨੇਕਰਸਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਨੇਕਰਸਂ ਕਟੁਕਲਵਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨੇਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ਕਰਣਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਮ੍; ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਰਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤੌ ਭਵਤ੍ਯਨੁਰਸੇਨੁਰਸਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ; ਅਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ ਪੁਨਸ੍ਤੇਸਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਦੀਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਕੈਕੋਪਿ ਹ੍ਯੇਸਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਦੀਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਨ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ; ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਸ੍ਟਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਚੈਸਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੇਰ੍ਗੁਣਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਤਃ| ਤਚ੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਮਪੇਕ੍ਸਮਾਣਾਃ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੯||
View original
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः , हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते; परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः| तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
ਅਗ੍ਰੇ ਤੁ ਤਾਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦਭਿਧਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ; ਤਚ੍ਚੇਤਨਾਵਦਚੇਤਨਂ ਚ, ਤਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਾਃ, ਕਰ੍ਮ ਪਞ੍ਚਵਿਧਮੁਕ੍ਤਂ ਵਮਨਾਦਿ||੧੦||
View original
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः| सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे ; तच्चेतनावदचेतनं च, तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः, कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਗੁਰੁਖਰਕਠਿਨਮਨ੍ਦਸ੍ਥਿਰਵਿਸ਼ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਥੂਲਗਨ੍ਧਗੁਣਬਹੁਲਾਨਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਿ , ਤਾਨ੍ਯੁਪਚਯਸਙ੍ਘਾਤਗੌਰਵਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਾਣਿ; ਦ੍ਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਮਨ੍ਦਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਰਸਗੁਣਬਹੁਲਾਨ੍ਯਾਪ੍ਯਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯੁਪਕ੍ਲੇਦਸ੍ਨੇਹਬਨ੍ਧਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਰ੍ਦਵਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਕਰਾਣਿ; ਉਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲਘੁਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਰੂਪਗੁਣਬਹੁਲਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਦਾਹਪਾਕਪ੍ਰਭਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਕਰਾਣਿ; ਲਘੁਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸਖਰਵਿਸ਼ਦਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਬਹੁਲਾਨਿ ਵਾਯਵ੍ਯਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਗ੍ਲਾਨਿਵਿਚਾਰਵੈਸ਼ਦ੍ਯਲਾਘਵਕਰਾਣਿ; ਮਦੁਲਘੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਬਹੁਲਾਨ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਮਾਰ੍ਦਵਸੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਾਣਿ||੧੧||
View original
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि , तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि, तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि; मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि, तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ਅਨੇਨੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨਾਨੌਸਧਿਭੂਤਂ ਜਗਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਤਾਂ ਤਾਂ ਯੁਕ੍ਤਿਮਰ੍ਥਂ ਚ ਤਂ ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ||੧੨||
View original
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ਨ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰ੍ਮੁਕਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਤਤ੍ਤਦਧਿਕਰਣਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਾਂ ਤਾਂ ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਮਰ੍ਥਂ ਚ ਤਂ ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਯਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ; ਯੇਨ ਕੁਰ੍ਵਿਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ; ਯਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਦਧਿਕਰਣਂ; ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਸ ਕਾਲਃ; ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਸ ਉਪਾਯਃ; ਯਤ੍ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਫਲਮ੍||੧੩||
View original
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः; यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ਭੇਦਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੧੪||
View original
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति, तमुपदेक्ष्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲਾਦਿਭਿਰ੍ਯੋਗਂ ਸ਼ੇਸੈਰਮ੍ਲਾਦਯਃ ਪਥਕ੍| ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦ੍ਵਿਰਸਾਨਿ ਤੁ||੧੫||
View original
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्| यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
ਪਥਗਮ੍ਲਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਃ ਸ਼ੇਸੈਃ ਪਥਗ੍ਭਵੇਤ੍| ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਤਥਾਮ੍ਲਸ੍ਯ ਲਵਣਸ੍ਯ ਕਟੋਸ੍ਤਥਾ||੧੬|| ਤ੍ਰਿਰਸਾਨਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ|੧੭|
View original
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्| मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा||१६|| त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-20) · Śloka 21
ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੁ ਚਤੁਸ੍ਕੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ||੧੭|| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲੌ ਸਹਿਤੌ ਯੋਗਂ ਲਵਣਾਦ੍ਯੈਃ ਪਥਗ੍ਗਤੌ| ਯੋਗਂ ਸ਼ੇਸੈਃ ਪਥਗ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ||੧੮|| ਸਹਿਤੌ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣੌ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਟ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪਥਕ੍| ਯੁਕ੍ਤੌ ਸ਼ੇਸੈਃ ਪਥਗ੍ਯੋਗਂ ਯਾਤਃ ਸ੍ਵਾਦੂਸਣੌ ਤਥਾ||੧੯|| ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੈਰਮ੍ਲਲਵਣੌ ਸਂਯੁਕ੍ਤੌ ਸਹਿਤੌ ਪਥਕ੍| ਯਾਤਃ ਸ਼ੇਸੈਃ ਪਥਗ੍ਯੋਗਂ ਸ਼ੇਸੈਰਮ੍ਲਕਟੂ ਤਥਾ||੨੦|| ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤੁ ਕਸਾਯੇਣ ਸਤਿਕ੍ਤੌ ਲਵਣੋਸਣੌ|੨੧|
View original
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७|| स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ| योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८|| सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९|| कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्| यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०|| युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 22
ਸਟ੍ ਤੁ ਪਞ੍ਚਰਸਾਨ੍ਯਾਹੁਰੇਕੈਕਸ੍ਯਾਪਵਰ੍ਜਨਾਤ੍||੨੧|| ਸਟ੍ ਚੈਵੈਕਰਸਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰੇਕਂ ਸਡ੍ਰਸਮੇਵ ਤੁ|੨੨|
View original
षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्||२१|| षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22-23) · Śloka 23
ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਰਸਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ||੨੨|| ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਰਸਾਨੁਰਸਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ | ਰਸਾਸ੍ਤਰਤਮਾਭ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਤਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ||੨੩||
View original
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया||२२|| त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् | रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ਸਂਯੋਗਾਃ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਕਲ੍ਪਨਾ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ| ਰਸਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰ ਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਰਸਚਿਨ੍ਤਕੈਃ||੨੪||
View original
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा| रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
ਕ੍ਵਚਿਦੇਕੋ ਰਸਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍| ਦੋਸੌਸਧਾਦੀਨ੍ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਭਿਸਜਾ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਾ||੨੫|| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦ੍ਵਿਰਸਾਦੀਨਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਰਸਾਨ੍ ਬੁਧਾਃ| ਰਸਾਨੇਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾਪਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਗਦਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ||੨੬||
View original
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५|| द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਸਵਿਕਲ੍ਪਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੋਸਵਿਕਲ੍ਪਵਿਤ੍| ਨ ਸ ਮੁਹ੍ਯੇਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸੁ ||੨੭||
View original
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्| न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਯ ਚਾਦੌ ਚ ਰਸੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਨੁਰਸੋ ਰਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਹਿ ਸਪ੍ਤਮਃ||੨੮||
View original
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते| विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (29-35) · Śloka 35
ਪਰਾਪਰਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸਂਯੋਗ ਏਵ ਚ| ਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਪਰਿਮਾਣਮਥਾਪਿ ਚ||੨੯|| ਸਂਸ੍ਕਾਰੋਭ੍ਯਾਸ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਰਾਦਯਃ| ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣੈਸ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ||੩੦|| ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਯੋਮਾਨਪਾਕਵੀਰ੍ਯਰਸਾਦਿਸੁ| ਪਰਾਪਰਤ੍ਵੇ, ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਯੋਜਨਾ ਯਾ ਤੁ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੩੧|| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣਿਤਂ, ਯੋਗਃ ਸਹ ਸਂਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵੈਕਕਰ੍ਮਜੋਨਿਤ੍ਯ ਏਵ ਚ||੩੨|| ਵਿਭਾਗਸ੍ਤੁ ਵਿਭਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਯੋਗੋ ਭਾਗਸ਼ੋ ਗ੍ਰਹਃ| ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦਸਂਯੋਗੋ ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਮਨੇਕਤਾ||੩੩|| ਪਰਿਮਾਣਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਨਂ, ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਕਰਣਂ ਮਤਮ੍| ਭਾਵਾਭ੍ਯਸਨਮਭ੍ਯਾਸਃ ਸ਼ੀਲਨਂ ਸਤਤਕ੍ਰਿਯਾ||੩੪|| ਇਤਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰੁਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਾਦਯਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਯੈਰਵਿਦਿਤੈਰ੍ਨ ਯਥਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੩੫||
View original
परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च||२९|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः| सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||३०|| देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु| परापरत्वे, युक्तिश्च योजना या तु युज्यते||३१|| सङ्ख्या स्याद्गणितं, योगः सह संयोग उच्यते| द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च||३२|| विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः| पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता||३३|| परिमाणं पुनर्मानं, संस्कारः करणं मतम्| भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया||३४|| इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः| चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत् प्रवर्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (36) · Śloka 36
ਗੁਣਾ ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਾ ਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਗੁਣਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਨ੍ ਕਰ੍ਤੁਰਭਿਪ੍ਰਾਯਾਃ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ||੩੬||
View original
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
ਅਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਤੁਰਭਿਪ੍ਰਾਯਾਨੁਪਾਯਾਂਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੩੭||
View original
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च| तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ਸਡ੍ਵਿਭਕ੍ਤੀਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਰਸਾਨਾਮਤ ਉਤ੍ਤਰਮ੍| ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਭੂਤਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਰਸਾਃ||੩੮||
View original
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्| षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (39) · Śloka 39
ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਖਲ੍ਵਾਪੋਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਪ੍ਰਭਵਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ੀਤਾ ਲਘ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਸ਼੍ਚ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਦ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਭ੍ਰਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਗੁਣਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਤੀਰਭਿਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤਿ, ਤਾਸੁ ਮੂਰ੍ਤਿਸੁ ਸਡਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਰਸਾਃ||੩੯||
View original
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च, तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (40) · Śloka 40
ਤੇਸਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸੋਮਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾਨ੍ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਗ੍ਨਿਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦਮ੍ਲਃ, ਸਲਿਲਾਗ੍ਨਿਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਲ੍ਲਵਣਃ, ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਕਃ, ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਃ, ਪਵਨਪਥਿਵੀਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਤ੍ ਕਸਾਯ ਇਤਿ| ਏਵਮੇਸਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰੇਕਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਿਵ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਸਡਤੁਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨੋ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰੇਕਵਿਸ਼ੇਸਃ||੪੦||
View original
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः, पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः, वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः, पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति| एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (41) · Śloka 41
ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਾ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਜਃ, ਲਾਘਵਾਦੁਤ੍ਪ੍ਲਵਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਜ੍ਵਲਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਹ੍ਨੇਃ; ਸਲਿਲਪਥਿਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧੋਭਾਜਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਦਕਸ੍ਯ; ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਃ ਪੁਨਰੁਭਯਤੋਭਾਜਃ||੪੧||
View original
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः, लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः; सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः, पृथिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य; व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
ਤੇਸਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਮੇਕੈਕਸ੍ਯ ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੪੨||
View original
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (43) · Śloka 43
ਤਤ੍ਰ, ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ ਸ਼ਰੀਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੌਜਃਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਿਵਰ੍ਧਨ ਆਯੁਸ੍ਯਃ ਸਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨੋ ਬਲਵਰ੍ਣਕਰਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸਮਾਰੁਤਘ੍ਨਸ੍ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਚ੍ਯਃ ਕੇਸ਼੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯੋ ਬਲ੍ਯਃ ਪ੍ਰੀਣਨੋ ਜੀਵਨਸ੍ਤਰ੍ਪਣੋ ਬਂਹਣਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਃ ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਸਨ੍ਧਾਨਕਰੋ ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨੋ ਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸਟ੍ਪਦਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਮਿਸ੍ਟਤਮਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ| ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਦਵਮਾਲਸ੍ਯਮਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਗੌਰਵਮਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਮਗ੍ਨੇਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਸ੍ਯਕਣ੍ਠਯੋਰ੍ਮਾਂਸਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਲਸਕਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਾਨਾਹਾਸ੍ਯਮਾਧੁਰ੍ਯਵਮਥੁਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਵਰਪ੍ਰਣਾਸ਼ਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਸ਼੍ਲੀਪਦ- ਗਲਸ਼ੋਫਬਸ੍ਤਿਧਮਨੀਗਲੋਪਲੇਪਾਕ੍ਸ੍ਯਾਮਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਨਿਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਕਫਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ (੧)|੪੩|
View original
तत्र, मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्तृष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति (१)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (43) · Śloka 43
ਅਮ੍ਲੋ ਰਸੋ ਭਕ੍ਤਂ ਰੋਚਯਤਿ, ਅਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪਯਤਿ, ਦੇਹਂ ਬਂਹਯਤਿ ਊਰ੍ਜਯਤਿ, ਮਨੋ ਬੋਧਯਤਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦਢੀਕਰੋਤਿ, ਬਲਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਵਾਤਮਨੁਲੋਮਯਤਿ, ਹਦਯਂ ਤਰ੍ਪਯਤਿ, ਆਸ੍ਯਮਾਸ੍ਰਾਵਯਤਿ, ਭੁਕ੍ਤਮਪਕਰ੍ਸਯਤਿ ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ ਜਰਯਤਿ, ਪ੍ਰੀਣਯਤਿ, ਲਘੁਰੁਸ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚ| ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨੋ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਹਰ੍ਸਯਤਿ, ਤਰ੍ਸਯਤਿ, ਸਮ੍ਮੀਲਯਤ੍ਯਕ੍ਸਿਣੀ, ਸਂਵੇਜਯਤਿ ਲੋਮਾਨਿ, ਕਫਂ ਵਿਲਾਪਯਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸਯਤਿ,ਮਾਂਸਂ ਵਿਦਹਤਿ, ਕਾਯਂ ਸ਼ਿਥਿਲੀਕਰੋਤਿ, ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਾਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਅਪਿ ਚ ਕ੍ਸਤਾਭਿਹਤਦਸ੍ਟਦਗ੍ਧਭਗ੍ਨਸ਼ੂਨਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਵਮੂਤ੍ਰਿਤਪਰਿਸਰ੍ਪਿਤਮਰ੍ਦਿਤਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੋਦ੍ਵਿਦ੍ਧੋਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦੀਨਿ ਪਾਚਯਤ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍, ਪਰਿਦਹਤਿ ਕਣ੍ਠਮੁਰੋ ਹਦਯਂ ਚ (੨)|੪੩|
View original
अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
ਲਵਣੋ ਰਸਃ ਪਾਚਨਃ ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਦੀਪਨਸ਼੍ਚ੍ਯਾਵਨਸ਼੍ਛੇਦਨੋ ਭੇਦਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸਰੋ ਵਿਕਾਸ੍ਯਧਃਸ੍ਰਂਸ੍ਯਵਕਾਸ਼ਕਰੋ ਵਾਤਹਰਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਬਨ੍ਧਸਙ੍ਘਾਤਵਿਧਮਨਃ ਸਰ੍ਵਰਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਭੂਤਃ, ਆਸ੍ਯਮਾਸ੍ਰਾਵਯਤਿ, ਕਫਂ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ, ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਯਤਿ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਨ੍ ਮਦੂਕਰੋਤਿ, ਰੋਚਯਤ੍ਯਾਹਾਰਮ੍, ਆਹਾਰਯੋਗੀ, ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਉਸ੍ਣਸ਼੍ਚ| ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੋਪਯਤਿ, ਰਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਤਰ੍ਸਯਤਿ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਤਿ , ਤਾਪਯਤਿ, ਦਾਰਯਤਿ, ਕੁਸ੍ਣਾਤਿ ਮਾਂਸਾਨਿ, ਪ੍ਰਗਾਲਯਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ, ਵਿਸਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ਼ੋਫਾਨ੍ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ, ਦਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ੍ਯਾਵਯਤਿ, ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਪਰੁਣਦ੍ਭਿ, ਵਲਿਪਲਿਤਖਾਲਿਤ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਅਪਿ ਚ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਵਿਸਰ੍ਪਵਾਤਰਕ੍ਤਵਿਚਰ੍ਚਿਕੇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ਵਿਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ (੩)|੪੩|
View original
लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः, आस्यमास्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति, रोचयत्याहारम्, आहारयोगी, नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति, रक्तं वर्धयति, तर्षयति, मूर्च्छयति , तापयति, दारयति, कुष्णाति मांसानि, प्रगालयति कुष्ठानि, विषं वर्धयति, शोफान् स्फोटयति, दन्तांश्च्यावयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, इन्द्रियाण्युपरुणद्भि, वलिपलितखालित्यमापादयति, अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन्विकारानुपजनयति (३)|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
ਕਟੁਕੋ ਰਸੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ੋਧਯਤਿ, ਅਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪਯਤਿ, ਭੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਘ੍ਰਾਣਮਾਸ੍ਰਾਵਯਤਿ, ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਿਰੇਚਯਤਿ, ਸ੍ਫੁਟੀਕਰੋਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਅਲਸਕਸ਼੍ਵਯਥੂਪਚਯੋਦਰ੍ਦਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਮਲਾਨੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਰੋਚਯਤ੍ਯਸ਼ਨਂ, ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿ , ਵ੍ਰਣਾਨਵਸਾਦਯਤਿ, ਕ੍ਰਿਮੀਨ੍ ਹਿਨਸ੍ਤਿ, ਮਾਂਸਂ ਵਿਲਿਖਤਿ, ਸ਼ੋਣਿਤਸਙ੍ਘਾਤਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਬਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ, ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ ਵਿਵਣੋਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਲਘੁਰੁਸ੍ਣੋ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ| ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨੋ ਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਰਸਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਨ੍ਮੋਹਯਨ੍ਤਿ, ਗ੍ਲਾਪਯਤਿ, ਸਾਦਯਤਿ, ਕਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਤਿ, ਨਮਯਤਿ, ਤਮਯਤਿ, ਭ੍ਰਮਯਤਿ, ਕਣ੍ਠਂ ਪਰਿਦਹਤਿ, ਸ਼ਰੀਰਤਾਪਮੁਪਜਨਯਤਿ, ਬਲਂ ਕ੍ਸਿਣੋਤਿ, ਤਸ੍ਣਾਂ ਜਨਯਤਿ; ਅਪਿ ਚ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰਮਦਵਥੁਕਮ੍ਪਤੋਦਭੇਦੈਸ਼੍ਚਰਣਭੁਜਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਮਾਰੁਤਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ (੪); ਤਿਕ੍ਤੋ ਰਸਃ ਸ੍ਵਯਮਰੋਚਿਸ੍ਣੁਰਪ੍ਯਰੋਚਕਘ੍ਨੋ ਵਿਸਘ੍ਨਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਕਣ੍ਡੂਕੁਸ੍ਠਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਯੋਃ ਸ੍ਥਿਰੀਕਰਣੋ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨੋ ਦੀਪਨਃ ਪਾਚਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨੋ ਲੇਖਨਃ ਕ੍ਲੇਦਮੇਦੋਵਸਾਮਜ੍ਜਲਸੀਕਾਪੂਯਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਸ਼ੋਸਣੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਸ਼੍ਚ| ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਖਰਵਿਸਦਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਰਸਰੁਧਿਰਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣ੍ਯੁਚ੍ਛੋਸਯਤਿ, ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਖਰਤ੍ਵਮੁਪਪਾਦਯਤਿ, ਬਲਮਾਦਤ੍ਤੇ, ਕਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਗ੍ਲਪਯਤਿ, ਮੋਹਯਤਿ, ਭ੍ਰਮਯਤਿ, ਵਦਨਮੁਪਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਅਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ (੫); ਕਸਾਯੋ ਰਸਃ ਸਂਸ਼ਮਨਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹੀ ਸਨ੍ਧਾਨਕਰਃ ਪੀਡਨੋ ਰੋਪਣਃ ਸ਼ੋਸਣਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਲੇਦਸ੍ਯੋਪਯੋਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋਲਘੁਸ਼੍ਚ| ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨ ਆਸ੍ਯਂ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਹਦਯਂ ਪੀਡਯਤਿ, ਉਦਰਮਾਧ੍ਮਾਪਯਤਿ, ਵਾਚਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਵਬਧ੍ਨਾਤਿ, ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੇਤਾਂਸ੍ਯਵਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਕਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਗ੍ਲਪਯਤਿ, ਤਰ੍ਸਯਤਿ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ, ਖਰਵਿਸ਼ਦਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਵਧਗ੍ਰਹਾਪਤਾਨਕਾਰ੍ਦਿਤਪ੍ਰਭਤੀਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ||੪੩||
View original
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति , व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति; अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४); तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (५); कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च| स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्यावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
ਇਤ੍ਯੇਵਮੇਤੇ ਸਡ੍ਰਸਾਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੈਕਤ੍ਵੇਨ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਉਪਕਾਰਾਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਲੋਕਸ੍ਯ, ਅਪਕਾਰਕਰਾਃ ਪੁਨਰਤੋਨ੍ਯਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ; ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨੁਪਕਾਰਾਰ੍ਥਮੇਵ ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਯੋਜਯੇਦਿਤਿ||੪੪||
View original
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य, अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः; तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੀਤਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ| ਤਯੋਰਮ੍ਲਂ ਯਦੁਸ੍ਣਂ ਚ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਟੁਕਂ ਤਯੋਃ||੪੫||
View original
भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (46-47) · Śloka 47
ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੋ ਗੁਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਵੀਰ੍ਯਤੋਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੪੬|| ਯਥਾ ਪਯੋ ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਥਾ ਵਾ ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕੌ| ਏਵਮਾਦੀਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦ੍ਰਸਤੋ ਭਿਸਕ੍||੪੭||
View original
तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः| वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते||४६|| यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ| एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (48-49) · Śloka 49
ਮਧੁਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਮੇਵ ਚ| ਯਥਾ ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਯਥਾਬ੍ਜਾਨੂਪਮਾਮਿਸਮ੍||੪੮|| ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨੋਸ੍ਣਮਮ੍ਲਮਾਮਲਕਂ ਤਥਾ| ਅਰ੍ਕਾਗੁਰੁਗੁਡੂਚੀਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨਾਮੁਸ੍ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ||੪੯||
View original
मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च| यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८|| लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (50-52) · Śloka 52
ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚ| ਯਥਾ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਭੇਦਿ ਚਾਮਲਕਂ ਤਥਾ||੫੦|| ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਨਾਗਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਕਟੁ ਚਾਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸੋਭਯਾਯਾਮਤੋਨ੍ਯਥਾ||੫੧|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਦਸ੍ਟਂ ਤੁਲ੍ਯਰਸੇਪ੍ਯੇਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਮ੍||੫੨||
View original
किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च| यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा||५०|| पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते| कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा||५१|| तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत्| दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (53-56) · Śloka 57
ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯੋ ਰੂਕ੍ਸਾਣਾਮੁਤ੍ਤਮੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਕਟੁਃ| ਤਿਕ੍ਤੋਵਰਸ੍ਤਥੋਸ੍ਣਾਨਾਮੁਸ੍ਣਤ੍ਵਾਲ੍ਲਵਣਃ ਪਰਃ||੫੩|| ਮਧ੍ਯੋਮ੍ਲਃ ਕਟੁਕਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਾਂ ਮਧੁਰਃ ਪਰਃ| ਮਧ੍ਯੋਮ੍ਲੋ ਲਵਣਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੋ ਰਸਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||੫੪|| ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾਵਰਾਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਾਃ | ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਧਿਕਃ ਕਸਾਯਾਲ੍ਲਵਣੋਵਰਃ||੫੫|| ਅਮ੍ਲਾਤ੍ ਕਟੁਸ੍ਤਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤੋ ਲਘੁਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ| ਕੇਚਿਲ੍ਲਘੂਨਾਮਵਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਲਵਣਂ ਰਸਮ੍||੫੬|| ਗੌਰਵੇ ਲਾਘਵੇ ਚੈਵ ਸੋਵਰਸ੍ਤੂਭਯੋਰਪਿ|੫੭|
View original
रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः| तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३|| मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः| मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४|| मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५|| अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः| केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम्||५६|| गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (57-58) · Śloka 58
ਪਰਂ ਚਾਤੋ ਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੫੭|| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਃ| ਅਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਸ੍ਤਥਾ||੫੮||
View original
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते||५७|| कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (59-60) · Śloka 60
ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਾਮ੍ਲੌ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭਾਵਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾਃ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੋਕ੍ਸੇ ਸੁਖਾ ਮਤਾਃ||੫੯|| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਸ੍ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਭਾਵਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾਃ| ਦੁਃਖਾਯ ਮੋਕ੍ਸੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੇਤਸਾਮ੍||੬੦||
View original
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः| वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९|| कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः| दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (61-62) · Śloka 62
ਸ਼ੁਕ੍ਰਹਾ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੋ ਵਿਪਾਕੋ ਵਾਤਲਃ ਕਟੁਃ| ਮਧੁਰਃ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੋ ਵਿਪਾਕਃ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਲਃ||੬੧|| ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਃ ਪਾਕੋਮ੍ਲਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਾਸ਼ਨਃ| ਤੇਸਾਂ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਃ ਕਟੁਕਾਮ੍ਲਾਵਤੋਨ੍ਯਥਾ||੬੨||
View original
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः| मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः||६१|| पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः| तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (63) · Śloka 63
ਵਿਪਾਕਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਧ੍ਯਭੂਯਿਸ੍ਠਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗੁਣਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੬੩||
View original
विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (64-65) · Śloka 65
ਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਸ਼ੀਤਲਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਮਸ੍ਟਵਿਧਂ ਕੇਚਿਤ੍, ਕੇਚਿਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ||੬੪|| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਮਿਤਿ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਨਾਵੀਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ||੬੫||
View original
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित्, केचिद्द्विविधमास्थिताः||६४|| शीतोष्णमिति, वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (66) · Śloka 66
ਰਸੋ ਨਿਪਾਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ, ਵਿਪਾਕਃ ਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਠਯਾ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਯਾਵਦਧੀਵਾਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ||੬੬||
View original
रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (67) · Śloka 67
ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ ਸ੍ਮਤਃ||੬੭||
View original
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (68-72) · Śloka 73
ਕਟੁਕਃ ਕਟੁਕਃ ਪਾਕੇ ਵੀਰ੍ਯੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੋ ਮਤਃ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ||੬੮|| ਵਿਸਂ ਵਿਸਘ੍ਨਮੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨੁਲੋਮਿਕਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮ੍||੬੯|| ਮਣੀਨਾਂ ਧਾਰਣੀਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਂ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੭੦|| ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਾਕਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਹਤਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਾਪਰਮ੍||੭੧|| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣੇਨ ਪਾਕੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ| ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਾਨਪੋਹਤਿ||੭੨|| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਮ੍|੭੩|
View original
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः| तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ||६८|| विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम्| ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९|| मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ||७०|| सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१|| द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन| रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२|| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (74-79) · Śloka 79
ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍||੭੩|| ਸ੍ਨੇਹਨਪ੍ਰੀਣਨਾਹ੍ਲਾਦਮਾਰ੍ਦਵੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਮੁਖਸ੍ਥੋ ਮਧੁਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਁਲ੍ਲਿਮ੍ਪਤੀਵ ਚ||੭੪|| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਾਨ੍ਮੁਖਾਸ੍ਰਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਨਾਨ੍ਮੁਖਬੋਧਨਾਤ੍| ਵਿਦਾਹਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯੈਵਾਮ੍ਲਂ ਰਸਂ ਵਦੇਤ੍||੭੫|| ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ ਕ੍ਲੇਦਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਰ੍ਦਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮੁਖੇ| ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਲਵਣੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਵਿਦਾਹਾਨ੍ਮੁਖਸ੍ਯ ਚ||੭੬|| ਸਂਵੇਜਯੇਦ੍ਯੋ ਰਸਾਨਾਂ ਨਿਪਾਤੇ ਤੁਦਤੀਵ ਚ| ਵਿਦਹਨ੍ਮੁਖਨਾਸਾਕ੍ਸਿ ਸਂਸ੍ਰਾਵੀ ਸ ਕਟੁਃ ਸ੍ਮਤਃ||੭੭|| ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਨਿਪਾਤੇ ਯੋ ਰਸਨਂ ਸ੍ਵਦਤੇ ਨ ਚ| ਸ ਤਿਕ੍ਤੋ ਮੁਖਵੈਸ਼ਦ੍ਯਸ਼ੋਸਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਕਾਰਕਃ ||੭੮|| ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ਭਜਾਡ੍ਯੈਰ੍ਯੋ ਰਸਨਂ ਯੋਜਯੇਦ੍ਰਸਃ| ਬਧ੍ਨਾਤੀਵ ਚ ਯਃ ਕਣ੍ਠਂ ਕਸਾਯਃ ਸ ਵਿਕਾਸ੍ਯਪਿ||੭੯||
View original
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्||७३|| स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते| मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च||७४|| दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात्| विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्||७५|| प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे| यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च||७६|| संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च| विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः||७७|| प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च| स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ||७८|| वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः| बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ਏਵਮੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਭਗਵਨ੍! ਸ਼੍ਰੁਤਮੇਤਦਵਿਤਥਮਰ੍ਥਸਮ੍ਪਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤੋ ਯਥਾਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਾਧਿਕਾਰੇ ਵਚਃ, ਪਰਂ ਤ੍ਵਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵੈਰੋਧਿਕਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਮਹ ਇਤਿ||੮੦||
View original
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਦੇਹਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਭੂਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦੇਹਧਾਤੁਭਿਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਪਰਸ੍ਪਰਗੁਣਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍, ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਪਰਾਣਿ, ਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਪਰਾਣਿ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪਰਾਣਿ||੮੧||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते; परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित्, कानिचित् संयोगात्, संस्कारादपराणि, देशकालमात्रादिभिश्चापराणि, तथा स्वभावादपराणि||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (82-83) · Śloka 83
ਤਤ੍ਰ ਯਾਨ੍ਯਾਹਾਰਮਧਿਕਤ੍ਯ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮੁਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇਸਾਮੇਕਦੇਸ਼ਂ ਵੈਰੋਧਿਕਮਧਿਕਤ੍ਯੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰੇਤ੍, ਉਭਯਂ ਹ੍ਯੇਤਨ੍ਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਣਿਤਪ੍ਰਦੂਸਣਾਯ ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰ੍ਗੋਪਰੋਧਾਯ ਚ||੮੨|| ਤਨ੍ਨਿਸ਼ਮ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਵਚਨਮਨੁ ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮੁਵਾਚ- ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਲਿਚਿਮਾਤ੍, ਸ ਪੁਨਃ ਸ਼ਕਲੀ ਲੋਹਿਤਨਯਨਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਲੋਹਿਤਰਾਜੀ ਰੋਹਿਤਾਕਾਰਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੂਮੌ ਚਰਤਿ, ਤਂ ਚੇਤ੍ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰੇਨ੍ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਨਾਂ ਵਿਬਨ੍ਧਜਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਮਥਵਾ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤਿ||੮੩||
View original
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च||८२|| तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (84) · Śloka 84
ਨੇਤਿ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰੇਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਚਿਲਿਚਿਮਂ, ਸ ਹਿ ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸਣਤਰਾਨੇਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨੁਪਜਨਯਤ੍ਯਾਮਵਿਸਮੁਦੀਰਯਤਿ ਚ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਾਨਿ ਚ ਮਧੁਤਿਲਗੁਡਪਯੋਮਾਸਮੂਲਕਬਿਸੈਰ੍ਵਿਰੂਢਧਾਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਨੈਕਧ੍ਯਮਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਹਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਵੇਪਥੁਜਾਡ੍ਯਕਲਮੂਕਤਾਮੈਣ੍ਮਿਣ੍ਯਮਥਵਾ ਮਰਣਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਪੌਸ੍ਕਰਂ ਰੋਹਿਣੀਕਂ ਸ਼ਾਕਂ ਕਪੋਤਾਨ੍ ਵਾ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਭ੍ਰਸ੍ਟਾਨ੍ਮਧੁਪਯੋਭ੍ਯਾਂ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰੇਤ੍, ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਹਿ ਸ਼ੋਣਿਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਧਮਨੀਪ੍ਰਵਿ(ਤਿ)ਚਯਾਪਸ੍ਮਾਰਸ਼ਙ੍ਖਕਗਲਗਣ੍ਡਰੋਹਿਣੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਥਵਾ ਮਰਣਮਿਤਿ| ਨ ਮੂਲਕਲਸ਼ੁਨਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਰ੍ਜਕਸੁਮੁਖਸੁਰਸਾਦੀਨਿ ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ ਪਯਃ ਸੇਵ੍ਯਂ, ਕੁਸ੍ਠਾਬਾਧਭਯਾਤ੍| ਨ ਜਾਤੁਕਸ਼ਾਕਂ ਨ ਨਿਕੁਚਂ ਪਕ੍ਵਂ ਮਧੁਪਯੋਭ੍ਯਾਂ ਸਹੋਪਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਏਤਦ੍ਧਿ ਮਰਣਾਯਾਥਵਾ ਬਲਵਰ੍ਣਤੇਜੋਵੀਰ੍ਯੋਪਰੋਧਾਯਾਲਘੁਵ੍ਯਾਧਯੇ ਸਾਣ੍ਢ੍ਯਾਯ ਚੇਤਿ| ਤਦੇਵ ਨਿਕੁਚਂ ਪਕ੍ਵਂ ਨ ਮਾਸਸੂਪਗੁਡਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਃ ਸਹੋਪਯੋਜ੍ਯਂ ਵੈਰੋਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਮ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਕਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਨਿਕੁਚਕਰਮਰ੍ਦਮੋਚਦਨ੍ਤਸ਼ਠਬਦਰਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਭਵ੍ਯਜਾਮ੍ਬਵਕਪਿਤ੍ਥਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕ- ਪਾਰਾਵਤਾਕ੍ਸੋਡਪਨਸਨਾਲਿਕੇਰਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਨ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਲਂ ਦ੍ਰਵਮਦ੍ਰਵਂ ਚ ਪਯਸਾ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾ ਕਙ੍ਗੁਵਨਕਮਕੁਸ੍ਠਕਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਾਃ ਪਯਸਾ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਤਰਿਕਾਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਾਰ੍ਕਰੋ ਮੈਰੇਯੋ ਮਧੁ ਚ ਸਹੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਾਤਂ ਚਾਤਿਕੋਪਯਤਿ| ਹਾਰਿਦ੍ਰਕਃ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਭਸ੍ਟੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਾਤਿਕੋਪਯਤਿ| ਪਾਯਸੋ ਮਨ੍ਥਾਨੁਪਾਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚਾਤਿਕੋਪਯਤਿ| ਉਪੋਦਿਕਾ ਤਿਲਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਾ ਹੇਤੁਰਤੀਸਾਰਸ੍ਯ| ਬਲਾਕਾ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾ ਸਹ ਕੁਲ੍ਮਾਸੈਰਪਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ, ਸੈਵ ਸ਼ੂਕਰਵਸਾਪਰਿਭਸ੍ਟਾ ਸਦ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ| ਮਯੂਰਮਾਂਸਮੇਰਣ੍ਡਸੀਸਕਾਵਸਕ੍ਤਮੇਰਣ੍ਡਾਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟਮੇਰਣ੍ਡਤੈਲਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ| ਹਾਰਿਦ੍ਰਕਮਾਂਸਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਸੀਸਕਾਵਸਕ੍ਤਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟਂ ਸਦ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ; ਤਦੇਵ ਭਸ੍ਮਪਾਂਸ਼ੁਪਰਿਧ੍ਵਸ੍ਤਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸਦ੍ਯੋ ਮਰਣਾਯ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਨਿਸ੍ਤਾਲਨਸਿਦ੍ਧਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਮਧੁ ਚ ਮਰਣਾਯ| ਮਧੁ ਚੋਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧੁ ਮਰਣਾਯ| ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੀ ਸਮਘਤੇ, ਮਧੁ ਵਾਰਿ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਸਮਘਤਂ, ਮਧੁ ਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਂ, ਮਧੁ ਪੀਤ੍ਵੋਸ੍ਣੋਦਕਂ, ਭਲ੍ਲਾਤਕੋਸ੍ਣੋਦਕਂ, ਤਕ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਃ, ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾ ਕਾਕਮਾਚੀ, ਅਙ੍ਗਾਰਸ਼ੂਲ੍ਯੋ ਭਾਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ| ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਯਥਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤੀਤਿ||੮੪||
View original
नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं, स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरानेतान् व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च| ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात्, तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति| न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत्, तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवि(ति)चयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति| न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं, कुष्ठाबाधभयात्| न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम्, एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति| तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात्| तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम्| तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा, सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति| मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति| हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति; तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय| मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय| मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय| मधुसर्पिषी समघृते, मधु वारि चान्तरिक्षं समघृतं, मधु पुष्करबीजं, मधु पीत्वोष्णोदकं, भल्लातकोष्णोदकं, तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः, पर्युषिता काकमाची, अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि| इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (85) · Śloka 85
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਮਾਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰਤਿ ਕਾਯਤਃ| ਆਹਾਰਜਾਤਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਹਿਤਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ||੮੫||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (86-101) · Śloka 101
ਯਚ੍ਚਾਪਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਮਾਤ੍ਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਿਲਾਦਿਭਿਃ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਤੋ ਵੀਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਾਵਸ੍ਥਾਕ੍ਰਮੈਰਪਿ||੮੬|| ਪਰਿਹਾਰੋਪਚਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਕਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਤੋਪਿ ਚ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤਚ੍ਚ ਨ ਹਿਤਂ ਹਤ੍ਸਮ੍ਪਦ੍ਵਿਧਿਭਿਸ਼੍ਚ ਯਤ੍||੮੭|| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਦੇਸ਼ਤਸ੍ਤਾਵਦ੍ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿ ਧਨ੍ਵਨਿ| ਆਨੂਪੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਦਿ ਭੇਸਜਂ ਯਨ੍ਨਿਸੇਵ੍ਯਤੇ||੮੮|| ਕਾਲਤੋਪਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਚ੍ਛੀਤਰੂਕ੍ਸਾਦਿਸੇਵਨਮ੍| ਸ਼ੀਤੇ ਕਾਲੇ, ਤਥੋਸ੍ਣੇ ਚ ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਾਦਿਸੇਵਨਮ੍||੮੯|| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਨਲੇ ਤਦ੍ਵਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇ| ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਃ ਸਮਧਤਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਤਦ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ||੯੦|| ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਾਦਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਾਦਿਸੇਵਨਮ੍| ਯਤ੍ਤਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤ੍ਵਨਿਲਾਦਿਭਿਃ||੯੧|| ਯਾ ਸਮਾਨਗੁਣਾਭ੍ਯਾਸਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨੌਸਧਕ੍ਰਿਯਾ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਤੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਯਦ੍ਭੋਜ੍ਯਂ ਵਿਸਵਦ੍ਭਵੇਤ੍||੯੨|| ਏਰਣ੍ਡਸੀਸਕਾਸਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਖਿਮਾਂਸਂ ਯਥੈਵ ਹਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵੀਰ੍ਯਤੋ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵੀਰ੍ਯਤਃ ਸ਼ੀਤਲਾਤ੍ਮਕਮ੍||੯੩|| ਤਤ੍ ਸਂਯੋਜ੍ਯੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਹ ਸੇਵ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਮਭੇਦਨਮ੍||੯੪|| ਮਦਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਗੁਰੁ ਚ ਭੇਦਨੀਯਂ ਤਥਾ ਬਹੁ| ਏਤਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤੁ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਵਸ੍ਥਯਾ||੯੫|| ਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਸਕ੍ਤਸ੍ਯਾਨਿਲਕੋਪਨਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਲਸਸ੍ਯਾਲਸਸ੍ਯ ਭੋਜਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕੋਪਨਮ੍||੯੬|| ਯਚ੍ਚਾਨੁਤ੍ਸਜ੍ਯ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਸ਼੍ਚਾਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਃ| ਤਚ੍ਚ ਕ੍ਰਮਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਚ੍ਚਾਤਿਕ੍ਸੁਦ੍ਵਸ਼ਾਨੁਗਃ||੯੭|| ਪਰਿਹਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤੁ ਵਰਾਹਾਦੀਨ੍ਨਿਸੇਵ੍ਯ ਯਤ੍| ਸੇਵੇਤੋਸ੍ਣਂ ਘਤਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਨਿਸੇਵਤੇ||੯੮|| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦੁਸ੍ਟਦੁਰ੍ਦਾਰੁਸਾਧਿਤਮ੍| ਅਪਕ੍ਵਤਣ੍ਡੁਲਾਤ੍ਯਰ੍ਥਪਕ੍ਵਦਗ੍ਧਂ ਚ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍| ਸਂਯੋਗਤੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਯਥਾਮ੍ਲਂ ਪਯਸਾ ਸਹ||੯੯|| ਅਮਨੋਰੁਚਿਤਂ ਯਚ੍ਚ ਹਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਮ੍ਪਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦਸਞ੍ਜਾਤਰਸਂ ਤੁ ਯਤ੍||੧੦੦|| ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਰਸਂ ਵਾਪਿ ਵਿਪਨ੍ਨਰਸਮੇਵ ਵਾ| ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਧਿਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਤੁ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਨਿਭਤੇ ਨ ਯਤ੍| ਤਦੇਵਂਵਿਧਮਨ੍ਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮੁਪਯੋਜਿਤਮ੍||੧੦੧||
View original
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः| संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि||८६|| परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च| विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्||८७|| विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि| आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते||८८|| कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम्| शीते काले, तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्||८९|| विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे| मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते||९०|| कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम्| यत्तत् सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः||९१|| या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया| संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्||९२|| एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि| विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्||९३|| तत् संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते| क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम्||९४|| मृदकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु| एतत् कोष्ठविरुद्धं तु, विरुद्धं स्यादवस्थया||९५|| श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम्| निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्||९६|| यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः| तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः||९७|| परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत्| सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते||९८|| विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम्| अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत्| संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह||९९|| अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते| सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत्||१००|| अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा| ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत्| तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (102-103) · Śloka 103
ਸਾਣ੍ਢ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਵੀਸਰ੍ਪਦਕੋਦਰਾਣਾਂ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕੋਨ੍ਮਾਦਭਗਨ੍ਦਰਾਣਾਮ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਾਧ੍ਮਾਨਗਲਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਸ੍ਯਾਮਵਿਸਸ੍ਯ ਚੈਵ||੧੦੨|| ਕਿਲਾਸਕੁਸ੍ਠਗ੍ਰਹਣੀਗਦਾਨਾਂ ਸ਼ੋਥਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਪੀਨਸਾਨਾਮ੍ | ਸਨ੍ਤਾਨਦੋਸਸ੍ਯ ਤਥੈਵ ਮਤ੍ਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਹੇਤੁਮ੍||੧੦੩||
View original
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्| मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव||१०२|| किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (104-106) · Śloka 106
ਏਸਾਂ ਖਲ੍ਵਪਰੇਸਾਂ ਚ ਵੈਰੋਧਿਕਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਿਮੇ ਭਾਵਾਃ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ, ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਿਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਂਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮੁਪਯੋਗਃ, ਤਥਾਵਿਧੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਤਿ||੧੦੪|| ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਵਿਵੇਚਨਮ੍| ਵਮਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਹਿਤਸੇਵਨਮ੍||੧੦੫|| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤੋਲ੍ਪਤਯਾ ਵਾਪਿ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤਰੁਣਸ੍ਯ ਚ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵ੍ਯਾਯਾਮਬਲਿਨਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਿਤਥਂ ਭਵੇਤ੍||੧੦੬||
View original
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति| तद्यथा- वमनं विरेचनं च, तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः, तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति||१०४|| भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम्| वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्||१०५|| सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च| स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (107-113) · Śloka 113
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਮਤਿਰਾਸੀਨ੍ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਯਾ ਯਾ ਰਸਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਾ||੧੦੭|| ਕਾਰਣਂ ਰਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾ ਰਸਾਨੁਰਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਰਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍||੧੦੮|| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਰਸਾਨਾਂ ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨੁਲੋਮਭਾਜਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯਾਦ੍ਰਸਾਃ||੧੦੯|| ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਸਵਿਭਕ੍ਤਾ ਵਿਭਕ੍ਤਯਃ| ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪਵਾਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਣਿ||੧੧੦|| ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਰਸਾਨਾਂ ਗੌਰਵਾਦਿਸੁ| ਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਵੀਰ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ||੧੧੧|| ਸਣ੍ਣਾਮਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਦ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ਕਾਰਿ ਚੈਵ ਯਤ੍||੧੧੨|| ਵੈਰੋਧਿਕਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੌਸਧਂ ਚ ਯਤ੍| ਆਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਵਦਨ੍ਮੁਨਿਃ||੧੧੩||
View original
तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये| द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया||१०७|| कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्| परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्||१०८|| पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना| ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९|| षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः| उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०|| प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु| पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११|| षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्| यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्||११२|| वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्| आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਆਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੋ ਨਾਮ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon