Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতঃ ষড্বিরেচনশতাশ্রিতীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১||
ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
ইহ খলু ষড্ বিরেচনশতানি ভবন্তি, ষড্ বিরেচনাশ্রযাঃ, পঞ্চ কষাযযোনযঃ, পঞ্চবিধং কষাযকল্পনং, পঞ্চাশন্মহাকষাযাঃ, পঞ্চ কষাযশতানি, ইতি সঙ্গ্রহঃ||৩||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ষড্ বিরেচনশতানি, ইতি যদুক্তং তদিহ সঙ্গ্রহেণোদাহৃত্য বিস্তরেণ কল্পোপনিষদি ব্যাখ্যাস্যামঃ; (তত্র ) ত্রযস্ত্রিংশদ্যোগশতং প্রণীতং ফলেষু, একোনচত্বারিংশজ্জীমূতকেষু যোগাঃ, পঞ্চচত্বারিংশদিক্ষ্বাকুষু, ধামার্গবঃ ষষ্টিধা ভবতি যোগযুক্তঃ, কুটজস্ত্বষ্টাদশধা যোগমেতি, কৃতবেধনং ষষ্টিধা ভবতি যোগযুক্তং, শ্যামাত্রিবৃদ্যোগশতং প্রণীতং দশাপরে চাত্র ভবন্তি যোগাঃ, চতুরঙ্গুলো দ্বাদশধা যোগমেতি, লোধ্রং বিধৌ ষোডশযোগযুক্তং, মহাবৃক্ষো ভবতি বিংশতিযোগযুক্তঃ, একোনচত্বারিংশত্ সপ্তলাশঙ্খিন্যোর্যোগাঃ, অষ্টচত্বারিংশদ্দন্তীদ্রবন্ত্যোঃ, ইতি ষড্বিরেচনশতানি||৪||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ষড্ বিরেচনাশ্রযা ইতি ক্ষীরমূলত্বক্পত্রপুষ্পফলানীতি||৫||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
পঞ্চ কষাযযোনয ইতি মধুরকষাযোঽম্লকষাযঃ কটুকষাযস্তিক্তকষাযঃ কষাযকষাযশ্চেতি তন্ত্রে সঞ্জ্ঞা||৬||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
পঞ্চবিধং কষাযকল্পনমিতি তদ্যথা- স্বরসঃ, কল্কঃ, শৃতঃ, শীতঃ, ফাণ্টঃ, কষায ইতি|
(যন্ত্রনিষ্পীডিতাদ্দ্রব্যাদ্রসঃ স্বরস উচ্যতে |
যঃ পিণ্ডো রসপিষ্টানাং স কল্কঃ পরিকীর্তিতঃ ||
বহ্নৌ তু ক্বথিতং দ্রব্যং শৃতমাহুশ্চিকিত্সকাঃ |
দ্রব্যাদাপোত্থিতাত্তোযে প্রতপ্তে নিশি সংস্থিতাত্ ||
কষাযো যোঽভিনির্যাতি স শীতঃ সমুদাহৃতঃ |
ক্ষিপ্ত্বোষ্ণতোযে মৃদিতং তত্ ফাণ্টং পরিকীর্তিতম্ ||) তেষাং যথাপূর্বং বলাধিক্যম্; অতঃ কষাযকল্পনা ব্যাধ্যাতুরবলাপেক্ষিণী; ন ত্বেবং খলু সর্বাণি সর্বত্রোপযোগীনি ভবন্তি||৭||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘পঞ্চাশন্মহাকষাযা’ ইতি যদুক্তং তদনুব্যাখ্যাস্যামঃ; তদ্যথা- জীবনীযো বৃংহণীযো লেখনীযো ভেদনীযঃ সন্ধানীযো দীপনীয ইতি ষট্কঃ কষাযবর্গঃ; বল্যো বর্ণ্যঃ কণ্ঠ্যো হৃদ্য ইতি চতুষ্কঃ কষাযবর্গঃ; তৃপ্তিঘ্নোঽর্শোঘ্নঃ কুষ্ঠঘ্নঃ কণ্ডূঘ্নঃ ক্রিমিঘ্নো বিষঘ্ন ইতি ষট্কঃ কষাযবর্গঃ; স্তন্যজননঃ স্তন্যশোধনঃ শুক্রজননঃ শুক্রশোধন ইতি চতুষ্কঃ কষাযবর্গঃ; স্নেহোপগঃ স্বেদোপগো বমনোপগো বিরেচনোপগ আস্থাপনোপগোঽনুবাসনোপগঃ শিরোবিরেচনোপগ ইতি সপ্তকঃ কষাযবর্গঃ; ছর্দিনিগ্রহণস্তৃষ্ণানিগ্রহণো হিক্কানিগ্রহণ ইতি ত্রিকঃ কষাযবর্গঃ; পুরীষসঙ্গ্রহণীযঃ পুরীষবিরজনীযো মূত্রসঙ্গ্রহণীযো মূত্রবিরজনীযো মূত্রবিরেচনীয ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ; কাসহরঃ শ্বাসহরঃ শোথহরো জ্বরহরঃ শ্রমহর ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ; দাহপ্রশমনঃ শীতপ্রশমন উদর্দপ্রশমনোঽঙ্গমর্দপ্রশমনঃ শূলপ্রশমন ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ; শোণিতস্থাপনো বেদনাস্থাপনঃ সঞ্জ্ঞাস্থাপনঃ প্রজাস্থাপনো বযঃস্থাপন ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ; ইতি পঞ্চাশন্মহাকষাযা মহতাং চ কষাযাণাং লক্ষণোদাহরণার্থং ব্যাখ্যাতা ভবন্তি|
তেষামেকৈকস্মিন্ মহাকষাযে দশ দশাবযবিকান্ কষাযাননুব্যাখ্যাস্যামঃ; তান্যেব পঞ্চ কষাযশতানি ভবন্তি||৮||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
তদ্যথা- জীবকর্ষভকৌ মেদা মহামেদা কাকোলী ক্ষীরকাকোলী মুদ্গপর্ণীমাষপর্ণ্যৌ জীবন্তী মধুকমিতি দশেমানি জীবনীযানি ভবন্তি (১), ক্ষীরিণী রাজক্ষবকাশ্বগন্ধাকাকোলীক্ষীরকাকোলীবাট্যাযনীভদ্রৌদনীভারদ্বাজীপযস্যর্ষ্যগন্ধা ইতি দশেমানি বৃংহণীযানি ভবন্তি (২), মুস্তকুষ্ঠহরিদ্রাদারুহরিদ্রাবচাতিবিষাকটুরোহিণীচিত্রকচিরবিল্বহৈমবত্য ইতি দশেমানি লেখনীযানি ভবন্তি (৩), সুবহার্কোরুবুকাগ্নিমুখীচিত্রাচিত্রকচিরবিল্বশঙ্খিনীশকুলাদনীস্বর্ণক্ষীরিণ্য ইতি দশেমানি ভেদনীযানি ভবন্তি (৪), মধুকমধুপর্ণীপৃশ্নিপর্ণ্যম্বষ্ঠকীসমঙ্গামোচরসধাতকীলোধ্রপ্রিযঙ্গুকট্ফলানীতি দশেমানি সন্ধানীযানি ভবন্তি (৫), পিপ্পলীপিপ্পলীমূলচব্যচিত্রকশৃঙ্গবেরাম্লবেতসমরিচাজমোদাভল্লাতকাস্থিহিঙ্গুনির্যাসা ইতি দশেমানি দীপনীযানি ভবন্তি (৬), ইতি ষট্কঃ কষাযবর্গঃ||৯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ঐন্দ্র্যৃষভ্যতিরসর্ষ্যপ্রোক্তাপযস্যাশ্বগন্ধাস্থিরারোহিণীবলাতিবলা ইতি দশেমানি বল্যানি ভবন্তি (৭), চন্দনতুঙ্গপদ্মকোশীরমধুকমঞ্জিষ্ঠাসারিবাপযস্যাসিতালতা ইতি দশেমানি বর্ণ্যানি ভবন্তি (৮), সারিবেক্ষুমূলমধুকপিপ্পলীদ্রাক্ষাবিদারীকৈটর্যহংসপাদীবৃহতীকণ্টকারিকা ইতি দশেমানি কণ্ঠ্যানি ভবন্তি (৯), আম্রাম্রাতকলিকুচকরমর্দবৃক্ষাম্লাম্লবেতসকুবলবদরদাডিমমাতুলুঙ্গানীতি দশেমানি হৃদ্যানি ভবন্তি (১০), ইতি চতুষ্কঃ কষাযবর্গঃ||১০||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
নাগরচব্যচিত্রকবিডঙ্গমূর্বাগুডূচীবচামুস্তপিপ্পলীপটোলানীতি দশেমানি তৃপ্তিঘ্নানি ভবন্তি (১১), কুটজবিল্বচিত্রকনাগরাতিবিষাভযাধন্বযাসকদারুহরিদ্রাবচাচব্যানীতি দশেমান্যর্শোঘ্নানি ভবন্তি (১২), খদিরাভযামলকহরিদ্রারুষ্করসপ্তপর্ণারগ্বধকরবীরবিডঙ্গজাতীপ্রবালা ইতি দশেমানি কুষ্ঠঘ্নানি ভবন্তি (১৩), চন্দননলদকৃতমালনক্তমালনিম্বকুটজসর্ষপমধুকদারুহরিদ্রামুস্তানীতি দশেমানি কণ্ডূঘ্নানি ভবন্তি (১৪), অক্ষীবমরিচগণ্ডীরকেবুকবিডঙ্গনির্গুণ্ডীকিণিহীশ্বদংষ্ট্রাবৃষপর্ণিকাখুপর্ণিকা ইতি দশেমানি ক্রিমিঘ্নানি ভবন্তি (১৫), হরিদ্রামঞ্জিষ্ঠাসুবহাসূক্ষ্মৈলাপালিন্দীচন্দনকতকশিরীষসিন্ধুবারশ্লেষ্মাতকা ইতি দশেমানি বিষঘ্নানি ভবন্তি (১৬), ইতি ষট্কঃ কষাযবর্গঃ||১১||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
বীরণশালিষষ্টিকেক্ষুবালিকাদর্ভকুশকাশগুন্দ্রেত্কটকত্তৃণমূলানীতি দশেমানি স্তন্যজননানি ভবন্তি (১৭), পাঠামহৌষধসুরদারুমুস্তমূর্বাগুডূচীবত্সকফলকিরাততিক্তককটুরোহিণীসারিবা ইতি দশেমানি স্তন্যশোধনানি ভবন্তি (১৮), জীবকর্ষভককাকোলীক্ষীরকাকোলীমুদ্গপর্ণীমাষপর্ণীমেদাবৃদ্ধরুহাজটিলাকুলিঙ্গা ইতি দশেমানি শুক্রজননানি ভবন্তি (১৯), কুষ্ঠৈলবালুককট্ফলসমুদ্রফেনকদম্বনির্যাসেক্ষুকাণ্ডেক্ষ্বিক্ষুরকবসুকোশীরাণীতি দশেমানি শুক্রশোধনানি ভবন্তি (২০), ইতি চতুষ্কঃ কষাযবর্গঃ||১২||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
মৃদ্বীকামধুকমধুপর্ণীমেদাবিদারীকাকোলীক্ষীরকালোলীজীবকজীবন্তীশালপর্ণ্য ইতি দশেমানি স্নেহোপগানি ভবন্তি (২১), শোভাঞ্জনকৈরণ্ডার্কবৃশ্চীরপুনর্নবাযবতিলকুলত্থমাষবদরাণীতি দশেমানি স্বেদোপগানি ভবন্তি (২২), মধুমধুককোবিদারকর্বুদারনীপবিদুলবিম্বীশণপুষ্পীসদাপুষ্পাপ্রত্যক্পুষ্পা ইতি দশেমানি বমনোপগানি ভবন্তি (২৩), দ্রাক্ষাকাশ্মর্যপরূষকাভযামলকবিভীতককুবলবদরকর্কন্ধুপীলূনীতি দশেমানি বিরেচনোপগানি ভবন্তি (২৪), ত্রিবৃদ্বিল্বপিপ্পলীকুষ্ঠসর্ষপবচাবত্সকফলশতপুষ্পামধুকমদনফলানীতি দশেমান্যাস্থাপনোপগানি ভবন্তি (২৫), রাস্নাসুরদারুবিল্বমদনশতপুষ্পাবৃশ্চীরপুনর্নবাশ্বদংষ্ট্রাগ্নিমন্থশ্যোনাকা ইতি দশেমান্যনুবাসনোপগানি ভবন্তি (২৬), জ্যোতিষ্মতীক্ষবকমরিচপিপ্পলীবিডঙ্গশিগ্রুসর্ষপাপামার্গতণ্ডুলশ্বেতামহাশ্বেতা ইতি দশেমানি শিরোবিরেচনোপগানি ভবন্তি (২৭), ইতি সপ্তকঃ কষাযবর্গঃ||১৩||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
জম্ব্বাম্রপল্লবমাতুলুঙ্গাম্লবদরদাডিমযবযষ্টিকোশীরমৃল্লাজা ইতি দশেমানি ছর্দিনিগ্রহণানি ভবন্তি (২৮), নাগরধন্বযবাসকমুস্তপর্পটকচন্দনকিরাততিক্তকগুডূচীহ্রীবেরধান্যকপটোলানীতি দশেমানি তৃষ্ণানিগ্রহণানি ভবন্তি (২৯), শটীপুষ্করমূলবদরবীজকণ্টকারিকাবৃহতীবৃক্ষরুহাভযাপিপ্পলীদুরালভাকুলীরশৃঙ্গ্য ইতি দশেমানি হিক্কানিগ্রহণানি ভবন্তি (৩০), ইতি ত্রিকঃ কষাযবর্গঃ||১৪||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
প্রিযঙ্গ্বনন্তাম্রাস্থিকট্বঙ্গলোধ্রমোচরসসমঙ্গাধাতকীপুষ্পপদ্মাপদ্মকেশরাণীতি দশেমানি পুরীষসঙ্গ্রহণীযানি ভবন্তি (৩১), জম্বুশল্লকীত্বক্কচ্ছুরামধূকশাল্মলীশ্রীবেষ্টকভৃষ্টমৃত্পযস্যোত্পলতিলকণা ইতি দশেমানি পুরীষবিরজনীযানি ভবন্তি (৩২), জম্ব্বাম্রপ্লক্ষবটকপীতনোডুম্বরাশ্বত্থভল্লাতকাশ্মন্তকসোমবল্কা ইতি দশেমানি মূত্রসঙ্গ্রহণীযানি ভবন্তি (৩৩), পদ্মোত্পলনলিনকুমুদসৌগন্ধিকপুণ্ডরীকশতপত্রমধুকপ্রিযঙ্গুধাতকীপুষ্পাণীতি দশেমানি মূত্রবিরজনীযানি ভবন্তি (৩৪), বৃক্ষাদনীশ্বদংষ্ট্রাবসুকবশিরপাষাণভেদদর্ভকুশকাশগুন্দ্রেত্কটমূলানীতি দশেমানি মূত্রবিরেচনীযানি ভবন্তি (৩৫), ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ||১৫||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
দ্রাক্ষাভযামলকপিপ্পলীদুরালভাশৃঙ্গীকণ্টকারিকাবৃশ্চীরপুনর্নবাতামলক্য ইতি দশেমানি কাসহরাণি ভবন্তি (৩৬), শটীপুষ্করমূলাম্লবেতসৈলাহিঙ্গ্বগুরুসুরসাতামলকীজীবন্তীচণ্ডা ইতি দশেমানি শ্বাসহরাণি ভবন্তি (৩৭), পাটলাগ্নিমন্থশ্যোনাকবিল্বকাশ্মর্যকণ্টকারিকাবৃহতীশালপর্ণীপৃশ্নিপর্ণীগোক্ষুরকা ইতি দশেমানি শ্বযথুহরাণি ভবন্তি (৩৮), সারিবাশর্করাপাঠামঞ্জিষ্ঠাদ্রাক্ষাপীলুপরূষকাভযামলকবিভীতকানীতি দশেমানি জ্বরহরাণি ভবন্তি (৩৯), দ্রাক্ষাখর্জূরপ্রিযালবদরদাডিমফল্গুপরূষকেক্ষুযবষষ্টিকা ইতি দশেমানি শ্রমহরাণি ভবন্তি (৪০), ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ||১৬||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
লাজাচন্দনকাশ্মর্যফলমধূকশর্করানীলোত্পলোশীরসারিবাগুডূচীহ্রীবেরাণীতি দশেমানি দাহপ্রশমনানি ভবন্তি (৪১), তগরাগুরুধান্যকশৃঙ্গবেরভূতীকবচাকণ্টকার্যগ্নিমন্থশ্যোনাকপিপ্পল্য ইতি দশেমানি শীতপ্রশমনানি ভবন্তি (৪২), তিন্দুকপ্রিযালবদরখদিরকদরসপ্তপর্ণাশ্বকর্ণার্জুনাসনারিমেদা ইতি দশেমান্যুদর্দপ্রশমনানি ভবন্তি (৪৩), বিদারীগন্ধাপৃশ্নিপর্ণীবৃহতীকণ্টকারিকৈরণ্ডকাকোলীচন্দনোশীরৈলামধুকানীতি দশেমান্যঙ্গমর্দপ্রশমনানি ভবন্তি (৪৪), পিপ্পলীপিপ্পলীমূলচব্যচিত্রকশৃঙ্গবেরমরিচাজমোদাজগন্ধাজাজীগণ্ডীরাণীতি দশেমানি শূলপ্রশমনানি ভবন্তি (৪৫), ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ||১৭||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
মধুমধুকরুধিরমোচরসমৃত্কপাললোধ্রগৈরিকপ্রিযঙ্গুশর্করালাজা ইতি দশেমানি শোণিতস্থাপনানি ভবন্তি (৪৬), শালকট্ফলকদম্বপদ্মকতুম্বমোচরসশিরীষবঞ্জুলৈলবালুকাশোকা ইতি দশেমানি বেদনাস্থাপনানি ভবন্তি (৪৭), হিঙ্গুকৈটর্যারিমেদাবচাচোরকবযস্থাগোলোমীজটিলাপলঙ্কষাশোকরোহিণ্য ইতি দশেমানি সঞ্জ্ঞাস্থাপনানি ভবন্তি (৪৮), ঐন্দ্রীব্রাহ্মীশতবীর্যাসহস্রবীর্যাঽমোঘাঽব্যথাশিবাঽরিষ্টাবাট্যপুষ্পীবিষ্বক্সেনকান্তা ইতি দশেমানি প্রজাস্থাপনানি ভবন্তি (৪৯), অমৃতাঽভযাধাত্রীমুক্তাশ্বেতাজীবন্ত্যতিরসামণ্ডূকপর্ণীস্থিরাপুনর্নবা ইতি দশেমানি বযঃস্থাপনানি ভবন্তি (৫০), ইতি পঞ্চকঃ কষাযবর্গঃ||১৮||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ইতি পঞ্চকষাযশতান্যভিসমস্য পঞ্চাশন্মহাকষাযা মহতাং চ কষাযাণাং লক্ষণোদাহরণার্থং ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||১৯||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
নহি বিস্তরস্য প্রমাণমস্তি, ন চাপ্যতিসঙ্ক্ষেপোঽল্পবুদ্ধীনাং সামর্থ্যাযোপকল্পতে, তস্মাদনতিসঙ্ক্ষেপেণানতিবিস্তরেণ চোপদিষ্টাঃ|
এতাবন্তো হ্যলমল্পবুদ্ধীনাং ব্যবহারায, বুদ্ধিমতাং চ স্বালক্ষণ্যানুমানযুক্তিকুশলানামনুক্তার্থজ্ঞানাযেতি||২০||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
এবংবাদিনং ভগবন্তমাত্রেযমগ্নিবেশ উবাচ- নৈতানি ভগবন্! পঞ্চ কষাযশতানি পূর্যন্তে, তানি তানি হ্যেবাঙ্গান্যুপপ্লবন্তে তেষু তেষু মহাকষাযেষ্বিতি||২১||
তমুবাচ ভগবানাত্রেযঃ- নৈতদেবং বুদ্ধিমতা দ্রষ্টব্যমগ্নিবেশ|
একোঽপি হ্যনেকাং সঞ্জ্ঞাং লভতে কার্যান্তরাণি কুর্বন্, তদ্যথা- পুরুষো বহূনাং কর্মণাং করণে সমর্থো ভবতি, স যদ্যত্ কর্ম করোতি তস্য তস্য কর্মণঃ কর্তৃ-করণ-কার্যসম্প্রযুক্তং তত্তদ্গৌণং নামবিশেষং প্রাপ্নোতি, তদ্বদৌষধদ্রব্যমপি দ্রষ্টব্যম্|
যদি চৈকমেব কিঞ্চিদ্দ্রব্যমাসাদযামস্তথাগুণযুক্তং যত্ সর্বকর্মণাং করণে সমর্থং স্যাত্, কস্ততোঽন্যদিচ্ছেদুপধারযিতুমুপদেষ্টুং বা শিষ্যেভ্য ইতি||২২||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
তত্র শ্লোকাঃ- যতো যাবন্তি যৈর্দ্রব্যৈর্বিরেচনশতানি ষট্|
উক্তানি সঙ্গ্রহেণেহ তথৈবৈষাং ষডাশ্রযাঃ||২৩||
রসা লবণবর্জ্যাশ্চ কষায ইতি সঞ্জ্ঞিতাঃ|
তস্মাত্ পঞ্চবিধা যোনিঃ কষাযাণামুদাহৃতা||২৪||
তথা কল্পনমপ্যেষামুক্তং পঞ্চবিধং পুনঃ|
মহতাং চ কষাযাণাং পঞ্চাশত্ পরিকীর্তিতা||২৫||
পঞ্চ চাপি কষাযাণাং শতান্যুক্তানি ভাগশঃ|
লক্ষণার্থং, প্রমাণং হি বিস্তরস্য ন বিদ্যতে||২৬||
ন চালমতিসঙ্ক্ষেপঃ সামর্থ্যাযোপকল্পতে|
অল্পবুদ্ধেরযং তস্মান্নাতিসঙ্ক্ষেপবিস্তরঃ||২৭||
মন্দানাং ব্যবহারায, বুধানাং বুদ্ধিবৃদ্ধযে|
পঞ্চাশত্কো হ্যযং বর্গঃ কষাযাণামুদাহৃতঃ||২৮||
তেষাং কর্মসু বাহ্যেষু যোগমাভ্যন্তরেষু চ|
সংযোগং চ প্রযোগং চ যো বেদ স ভিষগ্বরঃ||২৯||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে শ্লোকস্থানে ষড্বিরেচনশতাশ্রিতীযো নাম চতুর্থোঽধ্যাযঃ||৪||
ইতি ভেষজচতুষ্কঃ||১||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||