Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mātrāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpēkṣiṇī||3||
View original
मात्राशी स्यात्| आहारमात्रा पुनरग्निबलापेक्षिणी||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakr̥tiṁ yathākālaṁ jarāṁ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṁ vēditavyaṁ bhavati||4||
View original
यावद्ध्यस्याशनमशितमनुपहत्य प्रकृतिं यथाकालं जरां गच्छति तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakr̥tilaghūnyapi mātrāpēkṣīṇi bhavanti| tathā piṣṭēkṣukṣīravikr̥titilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakr̥tigurūṇyapi mātrāmēvāpēkṣantē||5||
View original
तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभशम्बरादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति| तथा पिष्टेक्षुक्षीरविकृतितिलमाषानूपौदकपिशितादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिगुरूण्यपि मात्रामेवापेक्षन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
na caivamuktē dravyē gurulāghavamakāraṇaṁ manyēta, laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti; pr̥thvīsōmaguṇabahulānītarāṇi, tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadōṣāṇi cōcyantē'pi sauhityōpayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt, ataścātimātraṁ dōṣavanti sauhityōpayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt; saiṣā bhavatyagnibalāpēkṣiṇī mātrā||6||
View original
न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाघवमकारणं मन्येत, लघूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणबहुलानि भवन्ति; पृथ्वीसोमगुणबहुलानीतराणि, तस्मात् स्वगुणादपि लघून्यग्निसन्धुक्षणस्वभावान्यल्पदोषाणि चोच्यन्तेऽपि सौहित्योपयुक्तानि, गुरूणि पुनर्नाग्निसन्धुक्षणस्वभावान्यसामान्यात्, अतश्चातिमात्रं दोषवन्ति सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्; सैषा भवत्यग्निबलापेक्षिणी मात्रा||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
na ca nāpēkṣatē dravyaṁ; dravyāpēkṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṁ vā gurūṇāmupadiśyatē, laghūnāmapi ca nātisauhityamagnēryuktyartham||7||
View original
न च नापेक्षते द्रव्यं; द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौहित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते, लघूनामपि च नातिसौहित्यमग्नेर्युक्त्यर्थम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakr̥tiṁ balavarṇasukhāyuṣā yōjayatyupayōktāramavaśyamiti||8||
View original
मात्रावद्ध्यशनमशितमनुपहत्य प्रकृतिं बलवर्णसुखायुषा योजयत्युपयोक्तारमवश्यमिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṁ tasmāttaṇḍulān pr̥thukānapi| na jātu bhuktavān khādēnmātrāṁ khādēdbubhukṣitaḥ||9||
View original
भवन्ति चात्र- गुरु पिष्टमयं तस्मात्तण्डुलान् पृथुकानपि| न जातु भुक्तवान् खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
vallūraṁ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasēdgauravānmāṁsaṁ kr̥śaṁ naivōpayōjayēt||10|| kūrcikāṁśca kilāṭāṁśca śaukaraṁ gavyamāhiṣē| matsyān dadhi ca māṣāṁśca yavakāṁśca na śīlayēt||11||
View original
वल्लूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च| नाभ्यसेद्गौरवान्मांसं कृशं नैवोपयोजयेत्||१०|| कूर्चिकांश्च किलाटांश्च शौकरं गव्यमाहिषे| मत्स्यान् दधि च माषांश्च यवकांश्च न शीलयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ṣaṣṭikāñchālimudgāṁśca saindhavāmalakē yavān| āntarīkṣaṁ payaḥ sarpirjāṅgalaṁ madhu cābhyasēt||12||
View original
षष्टिकाञ्छालिमुद्गांश्च सैन्धवामलके यवान्| आन्तरीक्षं पयः सर्पिर्जाङ्गलं मधु चाभ्यसेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
tacca nityaṁ prayuñjīta svāsthyaṁ yēnānuvartatē| ajātānāṁ vikārāṇāmanutpattikaraṁ ca yat||13||
View original
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते| अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ata ūrdhvaṁ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavr̥ttimabhiprētya guṇataḥ sampravakṣyatē||14||
View original
अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यमक्ष्यञ्जनादिकम्| स्वस्थवृत्तिमभिप्रेत्य गुणतः सम्प्रवक्ष्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
sauvīramañjanaṁ nityaṁ hitamakṣṇōḥ prayōjayēt| pañcarātrē'ṣṭarātrē vā srāvaṇārthē rasāñjanam||15||
View original
सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोः प्रयोजयेत्| पञ्चरात्रेऽष्टरात्रे वा स्रावणार्थे रसाञ्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18
cakṣustējōmayaṁ tasya viśēṣācchlēṣmatō bhayam| tataḥ ślēṣmaharaṁ karma hitaṁ dr̥ṣṭēḥ prasādanam||16|| divā tanna prayōktavyaṁ nētrayōstīkṣṇamañjanam| virēkadurbalā dr̥ṣṭirādityaṁ prāpya sīdati||17|| tasmāt srāvyaṁ niśāyāṁ tu dhruvamañjanamiṣyatē|18|
View original
चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम्| ततः श्लेष्महरं कर्म हितं दृष्टेः प्रसादनम्||१६|| दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम्| विरेकदुर्बला दृष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति||१७|| तस्मात् स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20
yathā hi kanakādīnāṁ malināṁ vividhātmanām||18|| dhautānāṁ nirmalā śuddhistailacēlakacādibhiḥ| ēvaṁ nētrēṣu martyānāmañjanāścyōtanādibhiḥ||19|| dr̥ṣṭirnirākulā bhāti nirmalē nabhasīnduvat|20|
View original
यथा हि कनकादीनां मलिनां विविधात्मनाम्||१८|| धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः| एवं नेत्रेषु मर्त्यानामञ्जनाश्च्योतनादिभिः||१९|| दृष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत्|२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25
harēṇukāṁ priyaṅguṁ ca pr̥thvīkāṁ kēśaraṁ nakham||20|| hrīvēraṁ candanaṁ patraṁ tvagēlōśīrapadmakam| dhyāmakaṁ madhukaṁ māṁsī guggulvaguruśarkaram||21|| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣalōdhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṁ sarjarasaṁ mustaṁ śailēyaṁ kamalōtpalē||22|| śrīvēṣṭakaṁ śallakīṁ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpēccharēṣīkāṁ tāṁ vartiṁ yavasannibhām||23|| aṅguṣṭhasammitāṁ kuryādaṣṭāṅgulasamāṁ bhiṣak| śuṣkāṁ nigarbhāṁ tāṁ vartiṁ dhūmanētrārpitāṁ naraḥ||24|| snēhāktāmagnisampluṣṭāṁ pibēt prāyōgikīṁ sukhām|25|
View original
हरेणुकां प्रियङ्गुं च पृथ्वीकां केशरं नखम्||२०|| ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वगेलोशीरपद्मकम्| ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुल्वगुरुशर्करम्||२१|| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः शुभाः| वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमलोत्पले||२२|| श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हमथापि च| पिष्ट्वा लिम्पेच्छरेषीकां तां वर्तिं यवसन्निभाम्||२३|| अङ्गुष्ठसम्मितां कुर्यादष्टाङ्गुलसमां भिषक्| शुष्कां निगर्भां तां वर्तिं धूमनेत्रार्पितां नरः||२४|| स्नेहाक्तामग्निसम्प्लुष्टां पिबेत् प्रायोगिकीं सुखाम्|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (25) · Śloka 26
vasāghr̥tamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ||25|| vartiṁ madhurakaiḥ kr̥tvā snaihikīṁ dhūmamācarēt|26|
View original
वसाघृतमधूच्छिष्टैर्युक्तियुक्तैर्वरौषधैः||२५|| वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत्|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (26) · Śloka 27
śvētā jyōtiṣmatī caiva haritālaṁ manaḥśilā||26|| gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṁ mūrdhavirēcanē |27|
View original
श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला||२६|| गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमं मूर्धविरेचने |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33
gauravaṁ śirasaḥ śūlaṁ pīnasārdhāvabhēdakau||27|| karṇākṣiśūlaṁ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrōtraghrāṇākṣidōṣajaḥ||28|| pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarōcakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhē||29|| ślēṣmaprasēkō vaisvaryaṁ galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṁ piñjaratvaṁ ca kēśānāṁ patanaṁ tathā||30|| kṣavathuścātitandrā ca buddhērmōhō'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṁ bhavati cādhikam||31|| śirōruhakapālānāmindriyāṇāṁ svarasya ca| na ca vātakaphātmānō balinō'pyūrdhvajatrujāḥ||32|| dhūmavaktrakapānasya vyādhayaḥ syuḥ śirōgatāḥ|33|
View original
गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्धावभेदकौ||२७|| कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः| दन्तदौर्बल्यमास्रावः श्रोत्रघ्राणाक्षिदोषजः||२८|| पूतिर्घ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः| हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे||२९|| श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्यं गलशुण्ड्युपजिह्विका| खालित्यं पिञ्जरत्वं च केशानां पतनं तथा||३०|| क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहोऽतिनिद्रता| धूमपानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम्||३१|| शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च| न च वातकफात्मानो बलिनोऽप्यूर्ध्वजत्रुजाः||३२|| धूमवक्त्रकपानस्य व्याधयः स्युः शिरोगताः|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36
prayōgapānē tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ||33|| vātaślēṣmasamutklēśaḥ kālēṣvēṣu hi lakṣyatē| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighr̥ṣya ca| nāvanāñjananidrāntē cātmavān dhūmapō bhavēt| tathā vātakaphātmānō na bhavantyūrdhvajatrujāḥ||35|| rōgāstasya tu pēyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36|
View original
प्रयोगपाने तस्याष्टौ कालाः सम्परिकीर्तिताः||३३|| वातश्लेष्मसमुत्क्लेशः कालेष्वेषु हि लक्ष्यते| स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्वा दन्तान्निघृष्य च| नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान् धूमपो भवेत्| तथा वातकफात्मानो न भवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः||३५|| रोगास्तस्य तु पेयाः स्युरापानास्त्रिस्त्रयस्त्रयः|३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38
paraṁ dvikālapāyī syādahnaḥ kālēṣu buddhimān||36|| prayōgē, snaihikē tvēkaṁ, vairēcyaṁ tricatuḥ pibēt| hr̥tkaṇṭhēndriyasaṁśuddhirlaghutvaṁ śirasaḥ śamaḥ||37|| yathēritānāṁ dōṣāṇāṁ samyakpītasya lakṣaṇam|38|
View original
परं द्विकालपायी स्यादह्नः कालेषु बुद्धिमान्||३६|| प्रयोगे, स्नैहिके त्वेकं, वैरेच्यं त्रिचतुः पिबेत्| हृत्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लघुत्वं शिरसः शमः||३७|| यथेरितानां दोषाणां सम्यक्पीतस्य लक्षणम्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40
bādhiryamāndhyamūkatvaṁ raktapittaṁ śirōbhramam||38|| akālē cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatrēṣṭaṁ sarpiṣaḥ pānaṁ nāvanāñjanatarpaṇam||39|| snaihikaṁ dhūmajē dōṣē vāyuḥ pittānugō yadi| śītaṁ tu raktapittē syācchlēṣmapittē virūkṣaṇam||40||
View original
बाधिर्यमान्ध्यमूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम्||३८|| अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्रवान्| तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम्||३९|| स्नैहिकं धूमजे दोषे वायुः पित्तानुगो यदि| शीतं तु रक्तपित्ते स्याच्छ्लेष्मपित्ते विरूक्षणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46
paraṁ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmō yēṣāṁ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibēddhūmaṁ na kr̥tē bastikarmaṇi||41|| na raktī na viṣēṇārtō na śōcanna ca garbhiṇī| na śramē na madē nāmē na pittē na prajāgarē||42|| na mūrcchābhramatr̥ṣṇāsu na kṣīṇē nāpi ca kṣatē| na madyadugdhē pītvā ca na snēhaṁ na ca mākṣikam||43|| dhūmaṁ na bhuktvā dadhnā ca na rūkṣaḥ kruddha ēva ca| na tāluśōṣē timirē śirasyabhihitē na ca||44|| na śaṅkhakē na rōhiṇyāṁ na mēhē na madātyayē| ēṣu dhūmamakālēṣu mōhāt pibati yō naraḥ||45|| rōgāstasya pravardhantē dāruṇā dhūmavibhramāt|46|
View original
परं त्वतः प्रवक्ष्यामि धूमो येषां विगर्हितः| न विरिक्तः पिबेद्धूमं न कृते बस्तिकर्मणि||४१|| न रक्ती न विषेणार्तो न शोचन्न च गर्भिणी| न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे||४२|| न मूर्च्छाभ्रमतृष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते| न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं न च माक्षिकम्||४३|| धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च| न तालुशोषे तिमिरे शिरस्यभिहिते न च||४४|| न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये| एषु धूममकालेषु मोहात् पिबति यो नरः||४५|| रोगास्तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात्|४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48
dhūmayōgyaḥ pibēddōṣē śirōghrāṇākṣisaṁśrayē||46|| ghrāṇēnāsyēna kaṇṭhasthē mukhēna ghrāṇapō vamēt| āsyēna dhūmakavalān piban ghrāṇēna nōdvamēt||47|| pratilōmaṁ gatō hyāśu dhūmō hiṁsyāddhi cakṣuṣī|48|
View original
धूमयोग्यः पिबेद्दोषे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये||४६|| घ्राणेनास्येन कण्ठस्थे मुखेन घ्राणपो वमेत्| आस्येन धूमकवलान् पिबन् घ्राणेन नोद्वमेत्||४७|| प्रतिलोमं गतो ह्याशु धूमो हिंस्याद्धि चक्षुषी|४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (48) · Śloka 49
r̥jvaṅgacakṣustaccētāḥ sūpaviṣṭastriparyayam||48|| pibēcchidraṁ pidhāyaikaṁ nāsayā dhūmamātmavān|49|
View original
ऋज्वङ्गचक्षुस्तच्चेताः सूपविष्टस्त्रिपर्ययम्||४८|| पिबेच्छिद्रं पिधायैकं नासया धूममात्मवान्|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51
caturviṁśatikaṁ nētraṁ svāṅgulībhirvirēcanē||49|| dvātriṁśadaṅgulaṁ snēhē prayōgē'dhyardhamiṣyatē| r̥ju trikōṣāphalitaṁ kōlāsthyagrapramāṇitam||50|| bastinētrasamadravyaṁ dhūmanētraṁ praśasyatē|51|
View original
चतुर्विंशतिकं नेत्रं स्वाङ्गुलीभिर्विरेचने||४९|| द्वात्रिंशदङ्गुलं स्नेहे प्रयोगेऽध्यर्धमिष्यते| ऋजु त्रिकोषाफलितं कोलास्थ्यग्रप्रमाणितम्||५०|| बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (51) · Śloka 52
dūrādvinirgataḥ parvacchinnō nāḍītanūkr̥taḥ||51|| nēndriyaṁ bādhatē dhūmō mātrākālaniṣēvitaḥ|52|
View original
दूराद्विनिर्गतः पर्वच्छिन्नो नाडीतनूकृतः||५१|| नेन्द्रियं बाधते धूमो मात्राकालनिषेवितः|५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56
yadā cōraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṁ vrajēt||52|| kaphaśca tanutāṁ prāptaḥ supītaṁ dhūmamādiśēt| aviśuddhaḥ svarō yasya kaṇṭhaśca sakaphō bhavēt||53|| stimitō mastakaścaivamapītaṁ dhūmamādiśēt| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyatē paritapyatē||54|| tr̥ṣyatē muhyatē jantū raktaṁ ca sravatē'dhikam| śiraśca bhramatē'tyarthaṁ mūrcchā cāsyōpajāyatē||55|| indriyāṇyupatapyantē dhūmē'tyarthaṁ niṣēvitē|56|
View original
यदा चोरश्च कण्ठश्च शिरश्च लघुतां व्रजेत्||५२|| कफश्च तनुतां प्राप्तः सुपीतं धूममादिशेत्| अविशुद्धः स्वरो यस्य कण्ठश्च सकफो भवेत्||५३|| स्तिमितो मस्तकश्चैवमपीतं धूममादिशेत्| तालु मूर्धा च कण्ठश्च शुष्यते परितप्यते||५४|| तृष्यते मुह्यते जन्तू रक्तं च स्रवतेऽधिकम्| शिरश्च भ्रमतेऽत्यर्थं मूर्च्छा चास्योपजायते||५५|| इन्द्रियाण्युपतप्यन्ते धूमेऽत्यर्थं निषेविते|५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63
varṣē varṣē'ṇutailaṁ ca kālēṣu triṣu nā carēt||56|| prāvr̥ṭśaradvasantēṣu gatamēghē nabhastalē| nasyakarma yathākālaṁ yō yathōktaṁ niṣēvatē||57|| na tasya cakṣurna ghrāṇaṁ na śrōtramupahanyatē| na syuḥ śvētā na kapilāḥ kēśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ||58|| na ca kēśāḥ pramucyantē vardhantē ca viśēṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṁ hanusaṅgrahaḥ||59|| pīnasārdhāvabhēdau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṁ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ||60|| nāvanaprīṇitāścāsya labhantē'bhyadhikaṁ balam| mukhaṁ prasannōpacitaṁ svaraḥ snigdhaḥ sthirō mahān||61|| sarvēndriyāṇāṁ vaimalyaṁ balaṁ bhavati cādhikam| na cāsya rōgāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ||62|| jīryataścōttamāṅgēṣu jarā na labhatē balam|63|
View original
वर्षे वर्षेऽणुतैलं च कालेषु त्रिषु ना चरेत्||५६|| प्रावृट्शरद्वसन्तेषु गतमेघे नभस्तले| नस्यकर्म यथाकालं यो यथोक्तं निषेवते||५७|| न तस्य चक्षुर्न घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते| न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मश्रूणि वा पुनः||५८|| न च केशाः प्रमुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः| मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितं हनुसङ्ग्रहः||५९|| पीनसार्धावभेदौ च शिरःकम्पश्च शाम्यति| सिराः शिरःकपालानां सन्धयः स्नायुकण्डराः||६०|| नावनप्रीणिताश्चास्य लभन्तेऽभ्यधिकं बलम्| मुखं प्रसन्नोपचितं स्वरः स्निग्धः स्थिरो महान्||६१|| सर्वेन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम्| न चास्य रोगाः सहसा प्रभवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः||६२|| जीर्यतश्चोत्तमाङ्गेषु जरा न लभते बलम्|६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71
candanāguruṇī patraṁ dārvītvaṅmadhukaṁ balām||63|| prapauṇḍarīkaṁ sūkṣmailāṁ viḍaṅgaṁ bilvamutpalam| hrībēramabhayaṁ vanyaṁ tvaṅmustaṁ sārivāṁ sthirām||64|| jīvantīṁ pr̥śniparṇīṁ ca suradāru śatāvarīm| harēṇuṁ br̥hatīṁ vyāghrīṁ surabhīṁ padmakēśaram||65|| vipācayēcchataguṇē māhēndrē vimalē'mbhasi| tailāddaśaguṇaṁ śēṣaṁ kaṣāyamavatārayēt||66|| tēna tailaṁ kaṣāyēṇa daśakr̥tvō vipācayēt| athāsya daśamē pākē samāṁśaṁ chāgalaṁ payaḥ||67|| dadyādēṣō'ṇutailasya nāvanīyasya saṁvidhiḥ| asya mātrāṁ prayuñjīta tailasyārdhapalōnmitām||68|| snigdhasvinnōttamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhamētat karma samācarēt||69|| nivātōṣṇasamācārī hitāśī niyatēndriyaḥ| tailamētattridōṣaghnamindriyāṇāṁ balapradam||70|| prayuñjānō yathākālaṁ yathōktānaśnutē guṇān|71|
View original
चन्दनागुरुणी पत्रं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्||६३|| प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वमुत्पलम्| ह्रीबेरमभयं वन्यं त्वङ्मुस्तं सारिवां स्थिराम्||६४|| जीवन्तीं पृश्निपर्णीं च सुरदारु शतावरीम्| हरेणुं बृहतीं व्याघ्रीं सुरभीं पद्मकेशरम्||६५|| विपाचयेच्छतगुणे माहेन्द्रे विमलेऽम्भसि| तैलाद्दशगुणं शेषं कषायमवतारयेत्||६६|| तेन तैलं कषायेण दशकृत्वो विपाचयेत्| अथास्य दशमे पाके समांशं छागलं पयः||६७|| दद्यादेषोऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः| अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत तैलस्यार्धपलोन्मिताम्||६८|| स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैस्त्रिभिः| त्र्यहात्त्र्यहाच्च सप्ताहमेतत् कर्म समाचरेत्||६९|| निवातोष्णसमाचारी हिताशी नियतेन्द्रियः| तैलमेतत्त्रिदोषघ्नमिन्द्रियाणां बलप्रदम्||७०|| प्रयुञ्जानो यथाकालं यथोक्तानश्नुते गुणान्|७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76
āpōthitāgraṁ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam||71|| bhakṣayēddantapavanaṁ dantamāṁsānyabādhayan| nihanti gandhaṁ vairasyaṁ jihvādantāsyajaṁ malam||72|| niṣkr̥ṣya rucimādhattē sadyō dantaviśōdhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ||73|| śasyantē dantapavanē yē cāpyēvaṁvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca||74|| jihvānirlēkhanāni syuratīkṣṇānyanr̥jūni ca| jihvāmūlagataṁ yacca malamucchvāsarōdhi ca||75|| daurgandhyaṁ bhajatē tēna tasmājjihvāṁ vinirlikhēt|76|
View original
आपोथिताग्रं द्वौ कालौ कषायकटुतिक्तकम्||७१|| भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन्| निहन्ति गन्धं वैरस्यं जिह्वादन्तास्यजं मलम्||७२|| निष्कृष्य रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम्| करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभासनाः||७३|| शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः| सुवर्णरूप्यताम्राणि त्रपुरीतिमयानि च||७४|| जिह्वानिर्लेखनानि स्युरतीक्ष्णान्यनृजूनि च| जिह्वामूलगतं यच्च मलमुच्छ्वासरोधि च||७५|| दौर्गन्ध्यं भजते तेन तस्माज्जिह्वां विनिर्लिखेत्|७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77
dhāryāṇyāsyēna vaiśadyarucisaugandhyamicchatā||76|| jātīkaṭukapūgānāṁ lavaṅgasya phalāni ca| kakkōlasya phalaṁ patraṁ tāmbūlasya śubhaṁ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca||77||
View original
धार्याण्यास्येन वैशद्यरुचिसौगन्ध्यमिच्छता||७६|| जातीकटुकपूगानां लवङ्गस्य फलानि च| कक्कोलस्य फलं पत्रं ताम्बूलस्य शुभं तथा| तथा कर्पूरनिर्यासः सूक्ष्मैलायाः फलानि च||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89
hanvōrbalaṁ svarabalaṁ vadanōpacayaḥ paraḥ| syāt paraṁ ca rasajñānamannē ca ruciruttamā||78|| na cāsya kaṇṭhaśōṣaḥ syānnauṣṭhayōḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṁ yānti dr̥ḍhamūlā bhavanti ca||79|| na śūlyantē na cāmlēna hr̥ṣyantē bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṁstailagaṇḍūṣadhāraṇāt||80|| nityaṁ snēhārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṁ na jāyatē| na khālityaṁ na pālityaṁ na kēśāḥ prapatanti ca||81|| balaṁ śiraḥkapālānāṁ viśēṣēṇābhivardhatē| dr̥ḍhamūlāśca dīrghāśca kr̥ṣṇāḥ kēśā bhavanti ca||82|| indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam | nidrālābhaḥ sukhaṁ ca syānmūrdhni tailaniṣēvaṇāt||83|| na karṇarōgā vātōtthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| nōccaiḥ śrutirna bādhiryaṁ syānnityaṁ karṇatarpaṇāt||84|| snēhābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snēhavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dr̥ḍhaḥ klēśasahō yathā||85|| tathā śarīramabhyaṅgāddr̥ḍhaṁ sutvak ca jāyatē| praśāntamārutābādhaṁ klēśavyāyāmasaṁsaham||86|| sparśanē'bhyadhikō vāyuḥ sparśanaṁ ca tvagāśritam| tvacyaśca paramabhyaṅgastasmāttaṁ śīlayēnnaraḥ||87|| na cābhighātābhihataṁ gātramabhyaṅgasēvinaḥ| vikāraṁ bhajatē'tyarthaṁ balakarmaṇi vā kvacit||88|| susparśōpacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ| bhavatyabhyaṅganityatvānnarō'lpajara ēva ca||89||
View original
हन्वोर्बलं स्वरबलं वदनोपचयः परः| स्यात् परं च रसज्ञानमन्ने च रुचिरुत्तमा||७८|| न चास्य कण्ठशोषः स्यान्नौष्ठयोः स्फुटनाद्भयम्| न च दन्ताः क्षयं यान्ति दृढमूला भवन्ति च||७९|| न शूल्यन्ते न चाम्लेन हृष्यन्ते भक्षयन्ति च| परानपि खरान् भक्ष्यांस्तैलगण्डूषधारणात्||८०|| नित्यं स्नेहार्द्रशिरसः शिरःशूलं न जायते| न खालित्यं न पालित्यं न केशाः प्रपतन्ति च||८१|| बलं शिरःकपालानां विशेषेणाभिवर्धते| दृढमूलाश्च दीर्घाश्च कृष्णाः केशा भवन्ति च||८२|| इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सुत्वग्भवति चाननम् | निद्रालाभः सुखं च स्यान्मूर्ध्नि तैलनिषेवणात्||८३|| न कर्णरोगा वातोत्था न मन्याहनुसङ्ग्रहः| नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णतर्पणात्||८४|| स्नेहाभ्यङ्गाद्यथा कुम्भश्चर्म स्नेहविमर्दनात्| भवत्युपाङ्गादक्षश्च दृढः क्लेशसहो यथा||८५|| तथा शरीरमभ्यङ्गाद्दृढं सुत्वक् च जायते| प्रशान्तमारुताबाधं क्लेशव्यायामसंसहम्||८६|| स्पर्शनेऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वगाश्रितम्| त्वच्यश्च परमभ्यङ्गस्तस्मात्तं शीलयेन्नरः||८७|| न चाभिघाताभिहतं गात्रमभ्यङ्गसेविनः| विकारं भजतेऽत्यर्थं बलकर्मणि वा क्वचित्||८८|| सुस्पर्शोपचिताङ्गश्च बलवान् प्रियदर्शनः| भवत्यभ्यङ्गनित्यत्वान्नरोऽल्पजर एव च||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92
kharatvaṁ stabdhatā raukṣyaṁ śramaḥ suptiśca pādayōḥ| sadya ēvōpaśāmyanti pādābhyaṅganiṣēvaṇāt||90|| jāyatē saukumāryaṁ ca balaṁ sthairyaṁ ca pādayōḥ| dr̥ṣṭiḥ prasādaṁ labhatē mārutaścōpaśāmyati||91|| na ca syādgr̥dhrasīvātaḥ pādayōḥ sphuṭanaṁ na ca| na sirāsnāyusaṅkōcaḥ pādābhyaṅgēna pādayōḥ||92||
View original
खरत्वं स्तब्धता रौक्ष्यं श्रमः सुप्तिश्च पादयोः| सद्य एवोपशाम्यन्ति पादाभ्यङ्गनिषेवणात्||९०|| जायते सौकुमार्यं च बलं स्थैर्यं च पादयोः| दृष्टिः प्रसादं लभते मारुतश्चोपशाम्यति||९१|| न च स्याद्गृध्रसीवातः पादयोः स्फुटनं न च| न सिरास्नायुसङ्कोचः पादाभ्यङ्गेन पादयोः||९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94
daurgandhyaṁ gauravaṁ tandrāṁ kaṇḍūṁ malamarōcakam| svēdabībhatsatāṁ hanti śarīraparimārjanam||93|| pavitraṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ śramasvēdamalāpaham | śarīrabalasandhānaṁ snānamōjaskaraṁ param||94||
View original
दौर्गन्ध्यं गौरवं तन्द्रां कण्डूं मलमरोचकम्| स्वेदबीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्जनम्||९३|| पवित्रं वृष्यमायुष्यं श्रमस्वेदमलापहम् | शरीरबलसन्धानं स्नानमोजस्करं परम्||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102
kāmyaṁ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṁ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṁ śastaṁ nirmalāmbaradhāraṇam||95|| vr̥ṣyaṁ saugandhyamāyuṣyaṁ kāmyaṁ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṁ gandhamālyaniṣēvaṇam||96|| dhanyaṁ maṅgalyamāyuṣyaṁ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṁ kāmyamōjasyaṁ ratnābharaṇadhāraṇam||97|| mēdhyaṁ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayōrmalamārgāṇāṁ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ||98|| pauṣṭikaṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ śuci rūpavirājanam| kēśaśmaśrunakhādīnāṁ kalpanaṁ samprasādhanam||99|| cakṣuṣyaṁ sparśanahitaṁ pādayōrvyasanāpaham| balyaṁ parākramasukhaṁ vr̥ṣyaṁ pādatradhāraṇam||100|| ītēḥ praśamanaṁ balyaṁ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajōmbughnaṁ chatradhāraṇamucyatē||101|| skhalataḥ sampratiṣṭhānaṁ śatrūṇāṁ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṁ bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam||102||
View original
काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम्| श्रीमत् पारिषदं शस्तं निर्मलाम्बरधारणम्||९५|| वृष्यं सौगन्ध्यमायुष्यं काम्यं पुष्टिबलप्रदम्| सौमनस्यमलक्ष्मीघ्नं गन्धमाल्यनिषेवणम्||९६|| धन्यं मङ्गल्यमायुष्यं श्रीमद्व्यसनसूदनम्| हर्षणं काम्यमोजस्यं रत्नाभरणधारणम्||९७|| मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम्| पादयोर्मलमार्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः||९८|| पौष्टिकं वृष्यमायुष्यं शुचि रूपविराजनम्| केशश्मश्रुनखादीनां कल्पनं सम्प्रसाधनम्||९९|| चक्षुष्यं स्पर्शनहितं पादयोर्व्यसनापहम्| बल्यं पराक्रमसुखं वृष्यं पादत्रधारणम्||१००|| ईतेः प्रशमनं बल्यं गुप्त्यावरणशङ्करम्| घर्मानिलरजोम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते||१०१|| स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणां च निषूदनम्| अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम्||१०२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (103) · Śloka 103
nagarī nagarasyēva rathasyēva rathī yathā| svaśarīrasya mēdhāvī kr̥tyēṣvavahitō bhavēt||103||
View original
नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा| स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (104) · Śloka 104
bhavati cātra- vr̥ttyupāyānniṣēvēta yē syurdharmāvirōdhinaḥ| śamamadhyayanaṁ caiva sukhamēvaṁ samaśnutē||104||
View original
भवति चात्र- वृत्त्युपायान्निषेवेत ये स्युर्धर्माविरोधिनः| शममध्ययनं चैव सुखमेवं समश्नुते||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111
tatra ślōkāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṁ ca saṁśritya gurulāghavam| dravyāṇāṁ garhitō'bhyāsō yēṣāṁ, yēṣāṁ ca śasyatē||105|| añjanaṁ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṁ ca yasya yat||106|| vyāpatticihnaṁ bhaiṣajyaṁ dhūmō yēṣāṁ vigarhitaḥ| pēyō yathā yanmayaṁ ca nētraṁ yasya ca yadvidham||107|| nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṁ yacca yathā yadā| bhakṣayēddantapavanaṁ yathā yadyadguṇaṁ ca yat||108|| yadarthaṁ yāni cāsyēna dhāryāṇi kavalagrahē| tailasya yē guṇā diṣṭāḥ śirastailaguṇāśca yē||109|| karṇatailē tathā'bhyaṅgē pādābhyaṅgē'ṅgamārjanē| snānē vāsasi śuddhē ca saugandhyē ratnadhāraṇē||110|| śaucē saṁharaṇē lōmnāṁ pādatracchatradhāraṇē| guṇā mātrāśitīyē'smiṁstathōktā daṇḍadhāraṇē||111||
View original
तत्र श्लोकाः- मात्रा द्रव्याणि मात्रां च संश्रित्य गुरुलाघवम्| द्रव्याणां गर्हितोऽभ्यासो येषां, येषां च शस्यते||१०५|| अञ्जनं धूमवर्तिश्च त्रिविधा वर्तिकल्पना| धूमपानगुणाः कालाः पानमानं च यस्य यत्||१०६|| व्यापत्तिचिह्नं भैषज्यं धूमो येषां विगर्हितः| पेयो यथा यन्मयं च नेत्रं यस्य च यद्विधम्||१०७|| नस्यकर्मगुणा नस्तःकार्यं यच्च यथा यदा| भक्षयेद्दन्तपवनं यथा यद्यद्गुणं च यत्||१०८|| यदर्थं यानि चास्येन धार्याणि कवलग्रहे| तैलस्य ये गुणा दिष्टाः शिरस्तैलगुणाश्च ये||१०९|| कर्णतैले तथाऽभ्यङ्गे पादाभ्यङ्गेऽङ्गमार्जने| स्नाने वाससि शुद्धे च सौगन्ध्ये रत्नधारणे||११०|| शौचे संहरणे लोम्नां पादत्रच्छत्रधारणे| गुणा मात्राशितीयेऽस्मिंस्तथोक्ता दण्डधारणे||१११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē mātrāśitīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ||5||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने मात्राशितीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः||५||
🔊 Audio coming soon