Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో యజ్జఃపురుషీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
25. yajjaḥpuruṣīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
పురా ప్రత్యక్షధర్మాణం భగవంతం పునర్వసుం| సమేతానాం మహర్షీణాం ప్రాదురాసీదియం కథా ||3|| ఆత్మేంద్రియమనోర్థానాం యోఽయం పురుషసంజ్ఞకః| రాశిరస్యామయానాం చ ప్రాగుత్పత్తివినిశ్చయే||4||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्| समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३|| आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः| राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
తదంతరం కాశిపతిర్వామకో వాక్యమర్థవిత్ | వ్యాజహారర్షిసమితిముపసృత్యాభివాద్య చ||5|| కిన్ను భోః పురుషో యజ్జస్తజ్జాస్తస్యామయాః స్మృతాః| న వేత్యుక్తే నరేంద్రేణ ప్రోవాచర్షీన్ పునర్వసుః||6||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् | व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५|| किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः| न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
సర్వ ఏవామితజ్ఞానవిజ్ఞానచ్ఛిన్నసంశయాః| భవంతశ్ఛేత్తుమర్హంతి కాశిరాజస్య సంశయం||7||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः| भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
పారీక్షిస్తత్పరీక్ష్యాగ్రే మౌద్గల్యో వాక్యమబ్రవీత్| ఆత్మజః పురుషో రోగాశ్చాత్మజాః కారణం హి సః||8|| స చినోత్యుపభుంక్తే చ కర్మ కర్మఫలాని చ| నహ్యృతే చేతనాధాతోః ప్రవృత్తిః సుఖదుఃఖయోః||9||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्| आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८|| स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च| नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
శరలోమా తు నేత్యాహ న హ్యాత్మాఽఽత్మానమాత్మనా| యోజయేద్వ్యాధిభిర్దుఃఖైర్దుఃఖద్వేషీ కదాచన||10|| రజస్తమోభ్యాం తు మనః పరీతం సత్త్వసంజ్ఞకం| శరీరస్య సముత్పత్తౌ వికారాణాం చ కారణం||11|| వార్యోవిదస్తు నేత్యాహ న హ్యేకం కారణం మనః | నర్తే శరీరాచ్ఛారీరరోగా న మనసః స్థితిః||12|| రసజాని తు భూతాని వ్యాధయశ్చ పృథగ్విధాః| ఆపో హి రసవత్యస్తాః స్మృతా నిర్వృత్తిహేతవః||13||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना| योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०|| रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्| शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११|| वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः | नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२|| रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः| आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
హిరణ్యాక్షస్తు నేత్యాహ న హ్యాత్మా రసజః స్మృతః| నాతీంద్రియం మనః సంతి రోగాః శబ్దాదిజాస్తథా||14|| షడ్ధాతుజస్తు పురుషో రోగాః షడ్ధాతుజాస్తథా| రాశిః షడ్ధాతుజో హ్యేష సాంఖ్యైరాద్యైః ప్రకీర్తితః ||15||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः| नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४|| षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा| राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
తథా బ్రువాణం కుశికమాహ తన్నేతి కౌశికః| కస్మాన్మాతాపితృభ్యాం హి వినా షడ్ధాతుజో భవేత్||16|| పురుషః పురుషాద్గౌర్గోరశ్వాదశ్వః ప్రజాయతే| పిత్ర్యా మేహాదయశ్చోక్తా రోగాస్తావత్ర కారణం||17||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः| कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६|| पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते| पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
భద్రకాప్యస్తు నేత్యాహ నహ్యంధోఽంధాత్ ప్రజాయతే| మాతాపిత్రోరపి చ తే ప్రాగుత్పత్తిర్న యుజ్యతే||18|| కర్మజస్తు మతో జంతుః కర్మజాస్తస్య చామయాః| నహ్యృతే కర్మణో జన్మ రోగాణాం పురుషస్య వా||19||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते| मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८|| कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः| नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
భరద్వాజస్తు నేత్యాహ కర్తా పూర్వం హి కర్మణః| దృష్టం న చాకృతం కర్మ యస్య స్యాత్ పురుషః ఫలం||20|| భావహేతుః స్వభావస్తు వ్యాధీనాం పురుషస్య చ| ఖరద్రవచలోష్ణత్వం తేజోంతానాం యథైవ హి||21||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः| दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०|| भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च| खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
కాంకాయనస్తు నేత్యాహ న హ్యారంభఫలం భవేత్| భవేత్ స్వభావాద్భావానామసిద్ధిః సిద్ధిరేవ వా||22|| స్రష్టా త్వమితసంకల్పో బ్రహ్మాపత్యం ప్రజాపతిః| చేతనాచేతనస్యాస్య జగతః సుఖదుఃఖయోః||23|| తన్నేతి భిక్షురాత్రేయో న హ్యపత్యం ప్రజాపతిః| ప్రజాహితైషీ సతతం దుఃఖైర్యుంజ్యాదసాధువత్||24|| కాలజస్త్వేవ పురుషః కాలజాస్తస్య చామయాః| జగత్ కాలవశం సర్వం కాలః సర్వత్ర కారణం||25||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्| भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२|| स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः| चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३|| तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः| प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४|| कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः| जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
తథర్షీణాం వివదతామువాచేదం పునర్వసుః| మైవం వోచత తత్త్వం హి దుష్ప్రాపం పక్షసంశ్రయాత్||26|| వాదాన్ సప్రతివాదాన్ హి వదంతో నిశ్చితానివ| పక్షాంతం నైవ గచ్ఛంతి తిలపీడకవద్గతౌ||27|| ముక్త్వైవం వాదసంఘట్టమధ్యాత్మమనుచింత్యతాం| నావిధూతే తమఃస్కంధే జ్ఞేయే జ్ఞానం ప్రవర్తతే||28|| యేషామేవ హి భావానాం సంపత్ సంజనయేన్నరం| తేషామేవ విపద్వ్యాధీన్వివిధాన్సముదీరయేత్||29||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः| मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६|| वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव| पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७|| मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्| नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८|| येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्| तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
అథాత్రేయస్య భగవతో వచనమనునిశమ్య పునరేవ వామకః కాశిపతిరువాచ భగవంతమాత్రేయం- భగవన్! సంపన్నిమిత్తజస్య పురుషస్య విపన్నిమిత్తజానాం చ రోగాణాం కిమభివృద్ధికారణమితి||30|| తమువాచ భగవానాత్రేయః- హితాహారోపయోగ ఏక ఏవ పురుషవృద్ధికరో భవతి, అహితాహారోపయోగః పునర్వ్యాధినిమిత్తమితి ||31|| ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- కథమిహ భగవన్! హితాహితానామాహారజాతానాం లక్షణమనపవాదమభిజానీమహే; హితసమాఖ్యాతానామాహారజాతానామహితసమాఖ్యాతానాం చ మాత్రాకాలక్రియాభూమిదేహదోషపురుషావస్థాంతరేషు విపరీతకారిత్వముపలభామహ ఇతి||32||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०|| तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
తమువాచ భగవానాత్రేయః- యదాహారజాతమగ్నివేశ! సమాంశ్చైవ శరీరధాతూన్ ప్రకృతౌ స్థాపయతి విషమాంశ్చ సమీకరోతీత్యేతద్ధితం విద్ధి, విపరీతం త్వహితమితి; ఇత్యేతద్ధితాహితలక్షణమనపవాదం భవతి||33|| ఏవంవాదినం చ భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- భగవన్! న త్వేతదేవముపదిష్టం భూయిష్ఠకల్పాః సర్వభిషజో విజ్ఞాస్యంతి||34||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३|| एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
తమువాచ భగవానాత్రేయః- యేషాం హి విదితమాహారతత్త్వమగ్నివేశ! గుణతో ద్రవ్యతః కర్మతః సర్వావయవశశ్చ మాత్రాదయో భావాః, త ఏతదేవముపదిష్టం విజ్ఞాతుముత్సహంతే| యథా తు ఖల్వేతదుపదిష్టం భూయిష్ఠకల్పాః సర్వభిషజో విజ్ఞాస్యంతి, తథైతదుపదేక్ష్యామో మాత్రాదీన్ భావాననుదాహరంతః; తేషాం హి బహువిధవికల్పా భవంతి| ఆహారవిధివిశేషాంస్తు ఖలు లక్షణతశ్చావయవతశ్చానువ్యాఖ్యాస్యామః||35||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते| यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति| आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
తద్యథా- ఆహారత్వమాహారస్యైకవిధమర్థాభేదాత్; స పునర్ద్వియోనిః, స్థావరజంగమాత్మకత్వాత్; ద్వివిధప్రభావః, హితాహితోదర్కవిశేషాత్; చతుర్విధోపయోగః, పానాశనభక్ష్యలేహ్యోపయోగాత్; షడాస్వాదః, రసభేదతః షడ్విధత్వాత్; వింశతిగుణః, గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమందతీక్ష్ణస్థిరసరమృదుకఠిన- విశదపిచ్ఛిలశ్లక్ష్ణఖరసూక్ష్మస్థూలసాంద్రద్రవానుగమాత్; అపరిసంఖ్యేయవికల్పః, ద్రవ్యసంయోగకరణబాహుల్యాత్||36||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
తస్య ఖలు యే యే వికారావయవా భూయిష్ఠముపయుజ్యంతే, భూయిష్ఠకల్పానాం చ మనుష్యాణాం ప్రకృత్యైవ హితతమాశ్చాహితతమాశ్చ, తాంస్తాన్ యథావదుపదేక్ష్యామః||37||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
తద్యథా- లోహితశాలయః శూకధాన్యానాం పథ్యతమత్వే శ్రేష్ఠతమా భవంతి, ముద్గాః శమీధాన్యానాం, ఆంతరిక్షముదకానాం, సైంధవం లవణానాం, జీవంతీశాకం శాకానాం, ఐణేయం మృగమాంసానాం, లావః పక్షిణాం, గోధా బిలేశయానాం, రోహితో మత్స్యానాం, గవ్యం సర్పిః సర్పిషాం, గోక్షీరం క్షీరాణాం, తిలతైలం స్థావరజాతానాం స్నేహానాం, వరాహవసా ఆనూపమృగవసానాం, చులుకీవసా మత్స్యవసానాం, పాకహంసవసా జలచరవిహంగవసానాం, కుక్కుటవసా విష్కిరశకునివసానాం, అజమేదః శాఖాదమేదసాం, శృంగవేరం కందానాం, మృద్వీకా ఫలానాం, శర్కరేక్షువికారాణాం, ఇతి ప్రకృత్యైవ హితతమానామాహారవికారాణాం ప్రాధాన్యతో ద్రవ్యాణి వ్యాఖ్యాతాని భవంతి||38||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
అహితతమానప్యుపదేక్ష్యామః- యవకాః శూకధాన్యానామపథ్యతమత్వేన ప్రకృష్టతమా భవంతి, మాషాః శమీధాన్యానాం, వర్షానాదేయముదకానాం, ఊషరం లవణానాం, సర్షపశాకం శాకానాం, గోమాంసం మృగమాంసానాం, కాణకపోతః పక్షిణాం, భేకో బిలేశయానాం, చిలిచిమో మత్స్యానాం, ఆవికం సర్పిః సర్పిషాం, అవిక్షీరం క్షీరాణాం, కుసుంభస్నేహః స్థావరస్నేహానాం, మహిషవసా ఆనూపమృగవసానాం, కుంభీరవసా మత్స్యవసానాం, కాకమద్గువసా జలచరవిహంగవసానాం, చటకవసా విష్కిరశుకనివసానాం, హస్తిమేదః శాఖాదమేదసాం, నికుచం ఫలానాం, ఆలుకం కందానాం, ఫాణితమిక్షువికారాణాం, ఇతి ప్రకృత్యైవాహితతమానామాహారవికారాణాం ప్రకృష్టతమాని ద్రవ్యాణి వ్యాఖ్యాతాని భవంతి; (ఇతి) హితాహితావయవో వ్యాఖ్యాత ఆహారవికారాణాం||39||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
అతో భూయః కర్మౌషధానాం చ ప్రాధాన్యతః సానుబంధాని ద్రవ్యాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః| తద్యథా- అన్నం వృత్తికరాణాం శ్రేష్ఠం, ఉదకమాశ్వాసకరాణాం (సురా శ్రమహరాణాం ), క్షీరం జీవనీయానాం, మాంసం బృంహణీయానాం, రసస్తర్పణీయానాం, లవణమన్నద్రవ్యరుచికరాణాం, అమ్లం హృద్యానాం, కుక్కుటో బల్యానాం, నక్రరేతో వృష్యాణాం, మధు శ్లేష్మపిత్తప్రశమనానాం, సర్పిర్వాతపిత్తప్రశమనానాం, తైలం వాతశ్లేష్మప్రశమనానాం, వమనం శ్లేష్మహరాణాం, విరేచనం పిత్తహరాణాం, బస్తిర్వాతహరాణాం, స్వేదో మార్దవకరాణాం, వ్యాయామః స్థైర్యకరాణాం, క్షారః పుంస్త్వోపఘాతినాం, (తిందుకమనన్నద్రవ్యరుచికరాణాం ,) ఆమం కపిత్థమకంఠ్యానాం, ఆవికం సర్పిరహృద్యానాం, అజాక్షీరం శోషఘ్నస్తన్యసాత్మ్యరక్తసాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, అవిక్షీరం శ్లేష్మపిత్తజననానాం, మహిషీక్షీరం స్వప్నజననానాం, మందకం దధ్యభిష్యందకరాణాం, గవేధుకాన్నం కర్శనీయానాం, ఉద్దాలకాన్నం విరూక్షణీయానాం, ఇక్షుర్మూత్రజననానాం, యవాః పురీషజననానాం, జాంబవం వాతజననానాం, శష్కుల్యః శ్లేష్మపిత్తజననానాం, కులత్థా అమ్లపిత్తజననానాం, మాషాః శ్లేష్మపిత్తజననానాం, మదనఫలం వమనాస్థాపనానువాసనోపయోగినాం, త్రివృత్ సుఖవిరేచనానాం, చతురంగులో మృదువిరేచనానాం, స్నుక్పయస్తీక్ష్ణవిరేచననాం, ప్రత్యక్పుష్పా శిరోవిరేచనానాం, విడంగం క్రిమిఘ్నానాం, శిరీషో విషఘ్నానాం, ఖదిరః కుష్ఠఘ్నానాం, రాస్నా వాతహరాణాం, ఆమలకం వయఃస్థాపనానాం, హరీతకీ పథ్యానాం, ఏరండమూలం వృష్యవాతహరాణాం, పిప్పలీమూలం దీపనీయపాచనీయానాహప్రశమనానాం, చిత్రకమూలం దీపనీయపాచనీయగుదశోథార్శఃశూలహరాణాం, పుష్కరమూలం హిక్కాశ్వాసకాసపార్శ్వశూలహరాణాం, ముస్తం సాంగ్రాహికదీపనీయపాచనీయానాం, ఉదీచ్యం నిర్వాపణదీపనీయపాచనీయచ్ఛర్ద్యతీసారహరాణాం, కట్వంగం సాంగ్రాహికపాచనీయదీపనీయానాం, అనంతా సాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, అమృతా సాంగ్రాహికవాతహరదీపనీయశ్లేష్మశోణితవిబంధప్రశమనానాం, బిల్వం సాంగ్రాహికదీపనీయవాతకఫప్రశమనానాం, అతివిషా దీపనీయపాచనీయసాంగ్రాహికసర్వదోషహరాణాం, ఉత్పలకుముదపద్మకింజల్కః సాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, దురాలభా పిత్తశ్లేష్మప్రశమనానాం, గంధప్రియంగుః శోణితపిత్తాతియోగప్రశమనానాం, కుటజత్వక్ శ్లేష్మపిత్తరక్తసాంగ్రాహికోపశోషణానాం, కాశ్మర్యఫలం రక్తసాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, పృశ్నిపర్ణీ సాంగ్రాహికవాతహరదీపనీయవృష్యాణాం, విదారిగంధా వృష్యసర్వదోషహరాణాం, బలా సాంగ్రాహికబల్యవాతహరాణాం, గోక్షురకో మూత్రకృచ్ఛ్రానిలహరాణాం, హింగునిర్యాసశ్ఛేదనీయదీపనీయానులోమికవాతకఫప్రశమనానాం, అమ్లవేతసో భేదనీయదీపనీయానులోమికవాతశ్లేష్మహరాణాం, యావశూకః స్రంసనీయపాచనీయార్శోఘ్నానాం, తక్రాభ్యాసో గ్రహణీదోషశోఫార్శోఘృతవ్యాపత్ప్రశమనానాం, క్రవ్యాన్మాంసరసాభ్యాసో గ్రహణీదోషశోషార్శోఘ్నానాం, క్షీరఘృతాభ్యాసో రసాయనానాం, సమఘృతసక్తుప్రాశాభ్యాసో వృష్యోదావర్తహరాణాం, తైలగండూషాభ్యాసో దంతబలరుచికరాణాం, చందనం దుర్గంధహరదాహనిర్వాపణలేపనానాం, రాస్నాగురుణీ శీతాపనయనప్రలేపనానాం, లామజ్జకోశీరం దాహత్వగ్దోషస్వేదాపనయనప్రలేపనానాం, కుష్ఠం వాతహరాభ్యంగోపనాహోపయోగినాం, మధుకం చక్షుష్యవృష్యకేశ్యకంఠ్యవర్ణ్యవిరజనీయరోపణీయానాం, వాయుః ప్రాణసంజ్ఞాప్రదానహేతూనాం, అగ్నిరామస్తంభశీతశూలోద్వేపనప్రశమనానాం, జలం స్తంభనీయానాం, మృద్భృష్టలోష్ట్రనిర్వాపితముదకం తృష్ణాచ్ఛర్ద్యతియోగప్రశమనానాం, అతిమాత్రాశనమామప్రదోషహేతూనాం, యథాగ్న్యభ్యవహారోఽగ్నిసంధుక్షణానాం, యథాసాత్మ్యం చేష్టాభ్యవహారౌ సేవ్యానాం, కాలభోజనమారోగ్యకరాణాం, తృప్తిరాహారగుణానాం, వేగసంధారణమనారోగ్యకరాణాం, మద్యం సౌమనస్యజననానాం, మద్యాక్షేపో ధీధృతిస్మృతిహరాణాం, గురుభోజనం దుర్విపాకకరాణాం, ఏకాశనభోజనం సుఖపరిణామకరాణాం, స్త్రీష్వతిప్రసంగః శోషకరాణాం, శుక్రవేగనిగ్రహః షాండ్యకరాణాం, పరాఘాతనమన్నాశ్రద్ధాజననానాం, అనశనమాయుషో హ్రాసకరాణాం, ప్రమితాశనం కర్శనీయానాం, అజీర్ణాధ్యశనం గ్రహణీదూషణానాం, విషమాశనమగ్నివైషమ్యకరాణాం, విరుద్ధవీర్యాశనం నిందితవ్యాధికరాణాం, ప్రశమః పథ్యానాం, ఆయాసః సర్వాపథ్యానాం, మిథ్యాయోగో వ్యాధికరాణాం, రజస్వలాభిగమనమలక్ష్మీముఖానాం, బ్రహ్మచర్యమాయుష్యాణాం, పరదారాభిగమనమనాయుష్యాణాం, సంకల్పో వృష్యాణాం, దౌర్మనస్యమవృష్యాణాం, అయథాబలమారంభః ప్రాణోపరోధినాం, విషాదో రోగవర్ధనానాం, స్నానం శ్రమహరాణాం, హర్షః ప్రీణనానాం, శోకః శోషణానాం, నివృత్తిః పుష్టికరాణాం, పుష్టిఃస్వప్నకరాణాం, అతిస్వప్నస్తంద్రాకరాణాం, సర్వరసాభ్యాసో బలకరాణాం, ఏకరసాభ్యాసో దౌర్బల్యకరాణాం, గర్భశల్యమాహార్యాణాం, అజీర్ణముద్ధార్యాణాం, బాలో మృదుభేషజీయానాం, వృద్ధో యాప్యానాం, గర్భిణీ తీక్ష్ణౌషధవ్యవాయవ్యాయామవర్జనీయానాం, సౌమనస్యం గర్భధారణానాం, సన్నిపాతో దుశ్చికిత్స్యానాం, ఆమో విషమచికిత్స్యానాం , జ్వరో రోగాణాం, కుష్ఠం దీర్ఘరోగాణాం, రాజయక్ష్మా రోగసమూహానాం, ప్రమేహోఽనుషంగిణాం, జలౌకసోఽనుశస్త్రాణాం, బస్తిస్తంత్రాణాం, హిమవానౌషధిభూమీనాం, సోమ ఓషధీనాం, మరుభూమిరారోగ్యదేశానాం, అనూపోఽహితదేశానాం, నిర్దేశకారిత్వమాతురగుణానాం, భిషక్ చికిత్సాంగానాం, నాస్తికోవర్జ్యానాం, లౌల్యం క్లేశకరాణాం, అనిర్దేశకారిత్వమరిష్టానాం, అనిర్వేదో వార్తలక్షణానాం, వైద్యసమూహో నిఃసంశయకరాణం, యోగో వైద్యగుణానాం, విజ్ఞానమౌషధీనాం, శాస్త్రసహితస్తర్కః సాధనానాం, సంప్రతిపత్తిః కాలజ్ఞానప్రయోజనానాం, అవ్యవసాయః కాలాతిపత్తిహేతూనాం, దృష్టకర్మతా నిఃసంశయకరాణాం, అసమర్థతా భయకరాణాం, తద్విద్యసంభాషా బుద్ధివర్ధనానాం, ఆచార్యః శాస్త్రాధిగమహేతూనాం, ఆయుర్వేదోఽమృతానాం, సద్వచనమనుష్ఠేయానాం, అసద్గ్రహణం సర్వాహితానాం, సర్వసన్న్యాసః సుఖానామితి||40||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
భవంతి చాత్ర- అగ్ర్యాణాం శతముద్దిష్టం యద్ద్విపంచాశదుత్తరం| అలమేతద్వికారాణాం విఘాతాయోపదిశ్యతే||41||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्| अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
సమానకారిణో యేఽర్థాస్తేషాం శ్రేష్ఠస్య లక్షణం| జ్యాయస్త్వం కార్యకర్తృత్వే వరత్వం చాప్యుదాహృతం||42|| వాతపిత్తకఫానాం చ యద్యత్ ప్రశమనే హితం| ప్రాధాన్యతశ్చ నిర్దిష్టం యద్వ్యాధిహరముత్తమం||43|| ఏతన్నిశమ్య నిపుణం చికిత్సాం సంప్రయోజయేత్| ఏవం కుర్వన్ సదా వైద్యో ధర్మకామౌ సమశ్నుతే||44||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्| ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२|| वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्| प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३|| एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्| एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
పథ్యం పథోఽనపేతం యద్యచ్చోక్తం మనసః ప్రియం| యచ్చాప్రియమపథ్యం చ నియతం తన్న లక్షయేత్||45|| మాత్రాకాలక్రియాభూమిదేహదోషగుణాంతరం | ప్రాప్య తత్తద్ధి దృశ్యంతే తే తే భావాస్తథా తథా||46|| తస్మాత్ స్వభావో నిర్దిష్టస్తథా మాత్రాదిరాశ్రయః| తదపేక్ష్యోభయం కర్మ ప్రయోజ్యం సిద్ధిమిచ్ఛతా||47||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्| यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५|| मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् | प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६|| तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः| तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
తదాత్రేయస్య భగవతో వచనమనునిశమ్య పునరపి భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- యథోద్దేశమభినిర్దిష్టః కేవలోఽయమర్థో భగవతా శ్రుతశ్చాస్మాభిః| ఆసవద్రవ్యాణామిదానీమనపవాదం లక్షణమనతిసంక్షేపేణోపదిశ్యమానం శుశ్రూషామహ ఇతి||48|| తమువాచ భగవానాత్రేయః- ధాన్యఫలమూలసారపుష్పకాండపత్రత్వచో భవంత్యాసవయోనయోఽగ్నివేశ! సంగ్రహేణాష్టౌ శర్కరానవమీకాః| తాస్వేవ ద్రవ్యసంయోగకరణతోఽపరిసంఖ్యేయాసు యథాపథ్యతమానామాసవానాం చతురశీతిం నిబోధ| తద్యథా- సురాసౌవీరతుషోదకమైరేయమేదకధాన్యామ్లాః షడ్ ధాన్యాసవా భవంతి, మృద్వీకాఖర్జూరకాశ్మర్యధన్వనరాజాదనతృణశూన్యపరూషకాభయామలకమృగలిండికాజాంబవకపిత్థ- కువలబదరకర్కంధుపీలుప్రియాలపనసన్యగ్రోధాశ్వత్థప్లక్షకపీతనోదుంబరాజమోదశృంగాటకశాంఖినీఫలాసవాః షడ్వింశతిర్భవంతి, విదారిగంధాశ్వగంధాకృష్ణగంధాశతావరీశ్యామాత్రివృద్దంతీద్రవంతీబిల్వోరుబూకచిత్రకమూలైరేకాదశ మూలాసవా భవంతి, శాలప్రియకాశ్వకర్ణచందనస్యందనఖదిరకదరసప్తపర్ణార్జునాసనారిమేదతిందుకకిణిహీశమీ- శుక్తిశింశపాశిరీషవంజలధన్వనమధూకైః సారాసవా వింశతిర్భవంతి, పద్మోత్పలనలికుముదసౌగంధికపుండరీకశతపత్రమధూకప్రియంగుధాతకీపుష్పైర్దశ పుష్పాసవా భవంతి, ఇక్షుకాండేక్ష్విక్షువాలికాపుండ్రకచతుర్థాః కాండాసవా భవంతి, పటోలతాడకపత్రాసవౌ ద్వౌ భవతః, తిల్వకలోధ్రైలవాలుకక్రముకచతుర్థాస్త్వగాసవా భవంతి, శర్కరాసవ ఏక ఏవేతి| ఏవమేషామాసవానాం చతురశీతిః పరస్పరేణాసంసృష్టానామాసవద్రవ్యాణాముపనిర్దిష్టా భవతి| ఏషామాసవానామాసుతత్వాదాసవసంజ్ఞా| ద్రవ్యసంయోగవిభాగవిస్తారస్త్వేషాం బహువిధకల్పః సంస్కారశ్చ| యథాస్వం సంయోగసంస్కారసంస్కృతా హ్యాసవాః స్వం కర్మ కుర్వంతి| సంయోగసంస్కారదేశకాలమాత్రాదయశ్చ భావాస్తేషాం తేషామాసవానాం తే తే సముపదిశ్యంతే తత్తత్కార్యమభిసమీక్ష్యేతి||49||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः| आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८|| तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः| तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध| तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति| एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति| एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा| द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च| यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति| संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
భవతి చాత్ర- మనఃశరీరాగ్నిబలప్రదానామస్వప్నశోకారుచినాశనానాం| సంహర్షణానాం ప్రవరాసవానామశీతిరుక్తా చతురుత్తరైషా||50||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्| संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
తత్ర శ్లోకః- శరీరరోగప్రకృతౌ మతాని తత్త్వేన చాహారవినిశ్చయం చ| ఉవాచ యజ్జఃపురుషాదికేఽస్మిన్ మునిస్తథాఽగ్ర్యాణి వరాసవాంశ్చ||51||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च| उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే యజ్జఃపురుషీయో నామ పంచవింశోఽధ్యాయః||25||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon