Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1
athārśōnidānam | pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca śōṇitāt sahajāni ca | arśāṁsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitrayē ||1||
अथार्शोनिदानम् | पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च | अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2
dōṣāstvaṅmāṁsamēdāṁsi sandūṣya vividhākr̥tīn | māṁsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṁsi tān jaguḥ ||2|| (vā. ni. a. 7) |
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् | मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4
kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca | pramitālpāśanaṁ tīkṣṇaṁ madyaṁ maithunasēvanam ||3|| laṅghanaṁ dēśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca | śōkō vātātapasparśō hēturvātārśasāṁ mataḥ ||4|| (ca. ci. a. 14) |
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च | प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३|| लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च | शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6
kaṭvamlalavaṇōṣṇāni vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ | dēśakālāvaśiśirau krōdhō madyamasūyanam ||5|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṁ ca sarvaṁ pānānnabhēṣajam | pittōlbaṇānāṁ vijñēyaḥ prakōpē hēturarśasām ||6|| (ca. ci. a. 14) |
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः | देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५|| विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् | पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8
madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca | avyāyāmō divāsvapnaḥ śayyāsanasukhē ratiḥ ||7|| prāgvātasēvā śītau ca dēśakālāvacintanam | ślaiṣmikāṇāṁ samuddiṣṭamētat kāraṇamarśasām ||8|| (ca. ci. a. 14) |
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च | अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७|| प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् | श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9
hētulakṣaṇasaṁsargādvidyāddvandvōlbaṇāni ca |9|
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9
sarvō hētustridōṣāṇāṁ sahajairlakṣaṇaṁ samam ||9|| (ca. ci. a. 14) |
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15
gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ | mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ ||10|| mithō visadr̥śā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ | bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ ||11|| kēcit kadambapuṣpābhāḥ kēcit siddhārthakōpamāḥ | śiraḥpārśvāṁsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ ||12|| kṣavathūdgāraviṣṭambhahr̥dgrahārōcakapradāḥ | kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ ||13|| tairārtō grathitaṁ stōkaṁ saśabdaṁ sapravāhikam | rukphēnapicchānugataṁ vibaddhamupavēśyatē ||14|| kr̥ṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranētravaktraśca jāyatē | gulmaplīhōdarāṣṭhīlāsambhavastata ēva ca ||15|| (vā. ni. a. 7) |
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः | म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०|| मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः | बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११|| केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः | शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२|| क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः | कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३|| तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् | रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४|| कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते | गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18
pittōttarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ | tanvasrasrāviṇō visrāstanavō mr̥davaḥ ślathāḥ ||16|| śukajihvāyakr̥tkhaṇḍajalaukōvaktrasannibhāḥ | dāhapākajvarasvēdatr̥ṇmūrchārucimōhadāḥ ||17|| sōṣmāṇō dravanīlōṣṇapītaraktāmavarcasaḥ | yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ ||18|| (vā. ni. a. 7) |
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः | तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६|| शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः | दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७|| सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः | यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23
ślēṣmōlbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ | utsannōpacitasnigdhastabdhavr̥ttagurusthirāḥ ||19|| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ | karīrapanasāsthyābhāstathā gōstanasannibhāḥ ||20|| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ | saśvāsakāsahr̥llāsaprasēkārucipīnasāḥ ||21|| mēhakr̥cchraśirōjāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ | klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ ||22|| vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ | na sravanti na bhidyantē pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ ||23|| (vā. ni. a. 7) |
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः | उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९|| पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः | करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०|| वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः | सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१|| मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः | क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२|| वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः | न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24
sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca |24|
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27
raktōlbaṇā gudēkīlāḥ pittākr̥tisamanvitāḥ ||24|| vaṭaprarōhasadr̥śā guñjāvidrumasannibhāḥ | tē'tyarthaṁ duṣṭamuṣṇaṁ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ ||25|| sravanti sahasā raktaṁ tasya cātipravr̥ttitaḥ | bhēkābhaḥ pīḍyatē duḥkhaiḥ śōṇitakṣayasambhavaiḥ ||26|| hīnavarṇabalōtsāhō hataujāḥ kaluṣēndriyaḥ | (vā. ni. a. 7) | viṭ śyāvaṁ kaṭhinaṁ rūkṣamadhōvāyurna vartatē ||27||
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४|| वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः | तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५|| स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः | भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६|| हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः | (वा. नि. अ. ७) | विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30
tanu cāruṇavarṇaṁ ca phēnilaṁ cāsr̥garśasām | kaṭyūrugudaśūlaṁ ca daurbalyaṁ yadi cādhikam ||28|| tatrānubandhō vātasya hēturyadi ca rūkṣaṇam | śithilaṁ śvētapītaṁ ca viṭ snigdhaṁ guru śītalam ||29|| yadyarśasāṁ ghanaṁ cāsr̥k tantumat pāṇḍu picchilam | gudaṁ sapicchaṁ stimitaṁ guru snigdhaṁ ca kāraṇam | ślēṣmānubandhō vijñēyastatra raktārśasāṁ budhaiḥ ||30|| (ca. ci. a. 14) |
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् | कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८|| तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् | शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९|| यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् | गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् | श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32
viṣṭambhō'nnasya daurbalyaṁ kukṣērāṭōpa ēva ca | kārśyamudgārabāhulyaṁ sakthisādō'lpaviṭkatā ||31|| grahaṇīdōṣapāṇḍvartērāśaṅkā cōdarasya ca | pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivr̥ddhayē ||32|| (ca. ci. a. 14) |
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च | कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१|| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च | पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34
pañcātmā mārutaḥ pittaṁ kaphō gudavalitrayam | sarva ēva prakupyanti gudajānāṁ samudbhavē ||33|| tasmādarśāṁsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca | sarvadēhōpatāpīni prāyaḥ kr̥cchratamāni ca ||34|| (ca. ci. a. 14) |
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् | सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३|| तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च | सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37
bāhyāyāṁ tu valau jātānyēkadōṣōlbaṇāni ca | arśāṁsi sukhasādhyāni na cirōtpatitāni ca ||35|| dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca | kr̥cchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca ||36|| sahajāni tridōṣāṇi yāni cābhyantarāṁ valim | jāyantē'rśāṁsi saṁśritya tānyasādhyāni nirdiśēt ||37|| (ca. ci. a. 14) |
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च | अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५|| द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च | कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६|| सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् | जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38
śēṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvitē | yāpyantē dīptakāyāgnēḥ pratyākhyēyānyatō'nyathā ||38|| (ca. ci. a. 14) |
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते | याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41
hastē pādē mukhē nābhyāṁ gudē vr̥ṣaṇayōstathā | śōthō hr̥tpārśvaśūlaṁ ca yasyāsādhyō'rśasō hi saḥ ||39|| hr̥tpārśvaśūlaṁ sammōhaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ | tr̥ṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam ||40|| (ca. ci. a. 14) | tr̥ṣṇā arōcakaśūlārtamatiprasrutaśōṇitam | śōthātisārasaṁyuktamarśāṁsi kṣapayanti hi ||41|| (su. sū. a. 33) |
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा | शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९|| हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः | तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०|| (च. चि. अ. १४) | तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् | शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42
mēḍhrādiṣvapi vakṣyantē yathāsvaṁ, nābhijāni ca | gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mr̥dūni ca ||42|| (vā. ni. a. 7) |
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च | गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43
vyānō gr̥hītvā ślēṣmāṇaṁ karōtyarśastvacō bahiḥ | kīlōpamaṁ sthirakharaṁ carmakīlaṁ tu tadviduḥ ||43|| (vā. ni. a. 7) |
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः | कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44
vātēna tōdapāruṣyaṁ pittādasitavaktratā | ślēṣmaṇā snigdhatā cāsya grathitatvaṁ savarṇatā ||44|| (vā. ni. a. 7) |
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता | श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'rśōnidānaṁ samāptam ||5||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon