Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1
অথার্শোনিদানম্ | পৃথগ্দোষৈঃ সমস্তৈশ্চ শোণিতাত্ সহজানি চ | অর্শাংসি ষট্প্রকারাণি বিদ্যাদ্গুদবলিত্রযে ||১||
अथार्शोनिदानम् | पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च | अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2
দোষাস্ত্বঙ্মাংসমেদাংসি সন্দূষ্য বিবিধাকৃতীন্ | মাংসাঙ্কুরানপানাদৌ কুর্বন্ত্যর্শাংসি তান্ জগুঃ ||২|| (বা. নি. অ. ৭) |
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् | मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4
কষাযকটুতিক্তানি রূক্ষশীতলঘূনি চ | প্রমিতাল্পাশনং তীক্ষ্ণং মদ্যং মৈথুনসেবনম্ ||৩|| লঙ্ঘনং দেশকালৌ চ শীতৌ ব্যাযামকর্ম চ | শোকো বাতাতপস্পর্শো হেতুর্বাতার্শসাং মতঃ ||৪|| (চ. চি. অ. ১৪) |
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च | प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३|| लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च | शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6
কট্বম্ললবণোষ্ণানি ব্যাযামাগ্ন্যাতপপ্রভাঃ | দেশকালাবশিশিরৌ ক্রোধো মদ্যমসূযনম্ ||৫|| বিদাহি তীক্ষ্ণমুষ্ণং চ সর্বং পানান্নভেষজম্ | পিত্তোল্বণানাং বিজ্ঞেযঃ প্রকোপে হেতুরর্শসাম্ ||৬|| (চ. চি. অ. ১৪) |
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः | देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५|| विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् | पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8
মধুরস্নিগ্ধশীতানি লবণাম্লগুরূণি চ | অব্যাযামো দিবাস্বপ্নঃ শয্যাসনসুখে রতিঃ ||৭|| প্রাগ্বাতসেবা শীতৌ চ দেশকালাবচিন্তনম্ | শ্লৈষ্মিকাণাং সমুদ্দিষ্টমেতত্ কারণমর্শসাম্ ||৮|| (চ. চি. অ. ১৪) |
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च | अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७|| प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् | श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9
হেতুলক্ষণসংসর্গাদ্বিদ্যাদ্দ্বন্দ্বোল্বণানি চ |৯|
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9
সর্বো হেতুস্ত্রিদোষাণাং সহজৈর্লক্ষণং সমম্ ||৯|| (চ. চি. অ. ১৪) |
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15
গুদাঙ্কুরা বহ্বনিলাঃ শুষ্কাশ্চিমচিমান্বিতাঃ | ম্লানাঃ শ্যাবারুণাঃ স্তব্ধা বিশদাঃ পরুষাঃ খরাঃ ||১০|| মিথো বিসদৃশা বক্রাস্তীক্ষ্ণা বিস্ফুটিতাননাঃ | বিম্বীখর্জূরকর্কন্ধূকার্পাসীফলসন্নিভাঃ ||১১|| কেচিত্ কদম্বপুষ্পাভাঃ কেচিত্ সিদ্ধার্থকোপমাঃ | শিরঃপার্শ্বাংসকট্যূরুবঙ্ক্ষণাদ্যধিকব্যথাঃ ||১২|| ক্ষবথূদ্গারবিষ্টম্ভহৃদ্গ্রহারোচকপ্রদাঃ | কাসশ্বাসাগ্নিবৈষম্যকর্ণনাদভ্রমাবহাঃ ||১৩|| তৈরার্তো গ্রথিতং স্তোকং সশব্দং সপ্রবাহিকম্ | রুক্ফেনপিচ্ছানুগতং বিবদ্ধমুপবেশ্যতে ||১৪|| কৃষ্ণত্বঙ্নখবিণ্মূত্রনেত্রবক্ত্রশ্চ জাযতে | গুল্মপ্লীহোদরাষ্ঠীলাসম্ভবস্তত এব চ ||১৫|| (বা. নি. অ. ৭) |
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः | म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०|| मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः | बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११|| केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः | शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२|| क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः | कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३|| तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् | रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४|| कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते | गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18
পিত্তোত্তরা নীলমুখা রক্তপীতাসিতপ্রভাঃ | তন্বস্রস্রাবিণো বিস্রাস্তনবো মৃদবঃ শ্লথাঃ ||১৬|| শুকজিহ্বাযকৃত্খণ্ডজলৌকোবক্ত্রসন্নিভাঃ | দাহপাকজ্বরস্বেদতৃণ্মূর্ছারুচিমোহদাঃ ||১৭|| সোষ্মাণো দ্রবনীলোষ্ণপীতরক্তামবর্চসঃ | যবমধ্যা হরিত্পীতহারিদ্রত্বঙ্নখাদযঃ ||১৮|| (বা. নি. অ. ৭) |
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः | तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६|| शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः | दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७|| सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः | यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23
শ্লেষ্মোল্বণা মহামূলা ঘনা মন্দরুজঃ সিতাঃ | উত্সন্নোপচিতস্নিগ্ধস্তব্ধবৃত্তগুরুস্থিরাঃ ||১৯|| পিচ্ছিলাঃ স্তিমিতাঃ শ্লক্ষ্ণাঃ কণ্ড্বাঢ্যাঃ স্পর্শনপ্রিযাঃ | করীরপনসাস্থ্যাভাস্তথা গোস্তনসন্নিভাঃ ||২০|| বঙ্ক্ষণানাহিনঃ পাযুবস্তিনাভিবিকর্ষিণঃ | সশ্বাসকাসহৃল্লাসপ্রসেকারুচিপীনসাঃ ||২১|| মেহকৃচ্ছ্রশিরোজাড্যশিশিরজ্বরকারিণঃ | ক্লৈব্যাগ্নিমার্দবচ্ছর্দিরামপ্রাযবিকারদাঃ ||২২|| বসাভসকফপ্রাযপুরীষাঃ সপ্রবাহিকাঃ | ন স্রবন্তি ন ভিদ্যন্তে পাণ্ডুস্নিগ্ধত্বগাদযঃ ||২৩|| (বা. নি. অ. ৭) |
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः | उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९|| पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः | करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०|| वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः | सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१|| मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः | क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२|| वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः | न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24
সর্বৈঃ সর্বাত্মকান্যাহুর্লক্ষণৈঃ সহজানি চ |২৪|
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27
রক্তোল্বণা গুদেকীলাঃ পিত্তাকৃতিসমন্বিতাঃ ||২৪|| বটপ্ররোহসদৃশা গুঞ্জাবিদ্রুমসন্নিভাঃ | তেঽত্যর্থং দুষ্টমুষ্ণং চ গাঢবিট্কপ্রপীডিতাঃ ||২৫|| স্রবন্তি সহসা রক্তং তস্য চাতিপ্রবৃত্তিতঃ | ভেকাভঃ পীড্যতে দুঃখৈঃ শোণিতক্ষযসম্ভবৈঃ ||২৬|| হীনবর্ণবলোত্সাহো হতৌজাঃ কলুষেন্দ্রিযঃ | (বা. নি. অ. ৭) | বিট্ শ্যাবং কঠিনং রূক্ষমধোবাযুর্ন বর্ততে ||২৭||
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४|| वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः | तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५|| स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः | भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६|| हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः | (वा. नि. अ. ७) | विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30
তনু চারুণবর্ণং চ ফেনিলং চাসৃগর্শসাম্ | কট্যূরুগুদশূলং চ দৌর্বল্যং যদি চাধিকম্ ||২৮|| তত্রানুবন্ধো বাতস্য হেতুর্যদি চ রূক্ষণম্ | শিথিলং শ্বেতপীতং চ বিট্ স্নিগ্ধং গুরু শীতলম্ ||২৯|| যদ্যর্শসাং ঘনং চাসৃক্ তন্তুমত্ পাণ্ডু পিচ্ছিলম্ | গুদং সপিচ্ছং স্তিমিতং গুরু স্নিগ্ধং চ কারণম্ | শ্লেষ্মানুবন্ধো বিজ্ঞেযস্তত্র রক্তার্শসাং বুধৈঃ ||৩০|| (চ. চি. অ. ১৪) |
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् | कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८|| तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् | शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९|| यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् | गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् | श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32
বিষ্টম্ভোঽন্নস্য দৌর্বল্যং কুক্ষেরাটোপ এব চ | কার্শ্যমুদ্গারবাহুল্যং সক্থিসাদোঽল্পবিট্কতা ||৩১|| গ্রহণীদোষপাণ্ড্বর্তেরাশঙ্কা চোদরস্য চ | পূর্বরূপাণি নির্দিষ্টান্যর্শসামভিবৃদ্ধযে ||৩২|| (চ. চি. অ. ১৪) |
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च | कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१|| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च | पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34
পঞ্চাত্মা মারুতঃ পিত্তং কফো গুদবলিত্রযম্ | সর্ব এব প্রকুপ্যন্তি গুদজানাং সমুদ্ভবে ||৩৩|| তস্মাদর্শাংসি দুঃখানি বহুব্যাধিকরাণি চ | সর্বদেহোপতাপীনি প্রাযঃ কৃচ্ছ্রতমানি চ ||৩৪|| (চ. চি. অ. ১৪) |
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् | सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३|| तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च | सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37
বাহ্যাযাং তু বলৌ জাতান্যেকদোষোল্বণানি চ | অর্শাংসি সুখসাধ্যানি ন চিরোত্পতিতানি চ ||৩৫|| দ্বন্দ্বজানি দ্বিতীযাযাং বলৌ যান্যাশ্রিতানি চ | কৃচ্ছ্রসাধ্যানি তান্যাহুঃ পরিসংবত্সরাণি চ ||৩৬|| সহজানি ত্রিদোষাণি যানি চাভ্যন্তরাং বলিম্ | জাযন্তেঽর্শাংসি সংশ্রিত্য তান্যসাধ্যানি নির্দিশেত্ ||৩৭|| (চ. চি. অ. ১৪) |
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च | अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५|| द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च | कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६|| सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् | जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38
শেষত্বাদাযুষস্তানি চতুষ্পাদসমন্বিতে | যাপ্যন্তে দীপ্তকাযাগ্নেঃ প্রত্যাখ্যেযান্যতোঽন্যথা ||৩৮|| (চ. চি. অ. ১৪) |
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते | याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41
হস্তে পাদে মুখে নাভ্যাং গুদে বৃষণযোস্তথা | শোথো হৃত্পার্শ্বশূলং চ যস্যাসাধ্যোঽর্শসো হি সঃ ||৩৯|| হৃত্পার্শ্বশূলং সম্মোহশ্ছর্দিরঙ্গস্য রুগ্জ্বরঃ | তৃষ্ণা গুদস্য পাকশ্চ নিহন্যুর্গুদজাতুরম্ ||৪০|| (চ. চি. অ. ১৪) | তৃষ্ণা অরোচকশূলার্তমতিপ্রস্রুতশোণিতম্ | শোথাতিসারসংযুক্তমর্শাংসি ক্ষপযন্তি হি ||৪১|| (সু. সূ. অ. ৩৩) |
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा | शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९|| हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः | तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०|| (च. चि. अ. १४) | तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् | शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42
মেঢ্রাদিষ্বপি বক্ষ্যন্তে যথাস্বং, নাভিজানি চ | গণ্ডূপদাস্যরূপাণি পিচ্ছিলানি মৃদূনি চ ||৪২|| (বা. নি. অ. ৭) |
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च | गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43
ব্যানো গৃহীত্বা শ্লেষ্মাণং করোত্যর্শস্ত্বচো বহিঃ | কীলোপমং স্থিরখরং চর্মকীলং তু তদ্বিদুঃ ||৪৩|| (বা. নি. অ. ৭) |
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः | कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44
বাতেন তোদপারুষ্যং পিত্তাদসিতবক্ত্রতা | শ্লেষ্মণা স্নিগ্ধতা চাস্য গ্রথিতত্বং সবর্ণতা ||৪৪|| (বা. নি. অ. ৭) |
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता | श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ইতি শ্রীমাধবকরবিরচিতে মাধবনিদানেঽর্শোনিদানং সমাপ্তম্ ||৫||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon